آتش‌بس در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

با توجّه به اینکه آتش‌بس، در فضای [[نبرد]] انجام می‌گیرد، وقوع آن در سیزده سال حضور [[پیامبراکرم]] {{صل}} در [[مکّه]] و [[دعوت]] [[مردم]] به [[اسلام]]، مصداق ندارد؛ زیرا در این دوران، به سبب [[ضعف]] [[مسلمانان]] و نبودن [[حکومت اسلامی]] و هرگونه ساز و برگ نظامی، امکان جنگ و [[جهاد]] با [[مشرکان]] وجود نداشته است؛ بنابراین، [[سخن]] از [[آتش بس]]، فقط به دوران پس از [[هجرت پیامبر به مدینه]] و [[تشکیل حکومت اسلامی]] ناظر است.

مهم‌ترین مصداق آتش‌بس در [[تاریخ اسلام]]، [[صلح حدیبیه]] است. پیامبراکرم {{صل}} در [[سال ششم هجرت]]، برای انجام [[مناسک]] [[عمره]] رهسپار [[مکه]] شد. مشرکان مکّه، با [[آگاهی]] از مقصد [[پیامبر]]، از طریق نماینده‌ای در [[حدیبیه]] با وی [[پیمان]] صلح [[امضا]] کردند و دو طرف متعهّد شدند که به مدّت ده سال از جنگ بپرهیزند.<ref> سیره ابن هشام، ج ۳، ص ۳۱۶ ـ ۳۱۷؛ الکامل، ج ۲، ص ۲۰۰.</ref> پیامبر، به تمام مواد و شرایط این [[عهدنامه]] پای‌بند ماند؛ امّا مشرکان، با [[شبیخون]] به گروهی از هم‌پیمانانِ مسلمانان، [[پیمان‌شکنی]] کردند و در پی آن، مکّه در [[سال هشتم هجری]] به دست مسلمانان گشوده شد.<ref>جامع‌البیان، مج ۲، ج ۲، ص ۲۶۸؛ قرطبی، ج ۸، ص ۴۲.</ref>

ایجاد فرصت مناسب برای مطالعه [[دشمنان]] درباره اسلام و احیانا بازگشت آنها به دامن این [[مکتب]] حیات‌بخش می‌تواند یکی دیگر از [[اسرار]] پذیرش [[آتش‌بس]] باشد.<ref>راهنما، ج ۷، ص ۱۳.</ref> [[مشرکان]] پس از [[انعقاد پیمان]] [[صلح حدیبیه]] توانستند با [[آزادی]] تمام، بین [[مسلمانان]] رفت و آمد کنند و این امر باعث شد با [[اسلام]] آشنا و بسیاری از آنها [[مسلمان]] شوند و [[پیامبراکرم]] {{صل}} پس از گذشت دو سال، با شماری از [[پیروان]] که چندین برابر تعداد مسلمانان پیش از پذیرش این [[صلح]] بودند، رهسپار [[فتح مکّه]] شود <ref>سیره ابن‌هشام، ج ۳، ص ۳۲۲.</ref> و بدون مواجهه با مقاومتی قابل توجّه، [[مکّه]] را بگشاید؛ به همین [[جهت]]، صلح حدیبیه، [[فتح مبین]] معرّفی شده است. [[قرآن کریم]] در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست به او پناه ده تا کلام خداوند را بشنود سپس او را به پناهگاه وی برسان؛ این بدان روست که اینان گروهی نادانند» سوره توبه، آیه ۶.</ref> به [[پیامبر]] [[فرمان]] می‌دهد که هرگاه مشرکی هنگام [[جنگ]] برای شنیدن سخن [[الهی]] [[پناه]] خواست، به او پناه دهد و پس از آن، او را به مکان امنش برساند. این امر نشان می‌دهد که اسلام برای فروکش کردن [[نبرد]]، هرچند برای مدّتی کوتاه (آتش‌بس) برای فراهم آوردن زمینه آشنایی [[دشمن]] از اسلام، اهمّیّت ویژه‌ای قائل است<ref> المیزان، ج ۹، ص ۱۵۳ ـ ۱۵۶.</ref><ref>[[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[آتش‌بس - نصیری (مقاله)| مقاله «آتش‌بس»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۱.</ref>

این مراحل، از وضعیّت مسلمانان و [[میزان]] برخورداری آنان از توان و ساز و برگ [[جنگی]] متأثّر بوده و از آنجا که در مرحله سوم و پایانی، به سبب [[توانمندی]]، به [[جهاد دعوت]] شده‌اند، مراحل پیشین نسخ شده است. در مقابل، شماری از [[قرآن]] پژوهان معتقدند که آیات آتش‌بس، نسخ نشده است؛ زیرا اوّلاً آیه {{متن قرآن|فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}}<ref>«مشرکان را هر جا یافتید بکشید» سوره توبه، آیه ۵.</ref> در [[سال نهم هجری]] نازل شد و [[پیامبراکرم]] {{صل}} پس از آن، با [[اهل]] [[نجران]] [[پیمان]] صلح و آتش‌بس برقرار کرد؛<ref>کنزالعرفان، ج ۱، ص ۳۸۰؛ التبیان، ج ۵، ص ۱۵۰.</ref> ثانیا همان مصلحتی که باعث شده مسلمانان در مرحله دوم از مراحل سه‌گانه جهاد، به پذیرش آتش‌بس در مقابل پیشنهاد دشمنان [[مأمور]] شوند، ممکن است در سایر زمان‌ها برای [[مسلمانان]] پیش آید و پذیرش [[آتش‌بس]] به واقع [[مصلحت]] آنان را در پی داشته باشد؛ البتّه تشخیص این مصلحتِ نوآمد، برعهده [[امام]] و [[پیشوای مسلمانان]] است<ref>مسالک الافهام، ج ۲، ص ۳۴۵، کنزالعرفان، ج ۱، ص ۳۸۰؛ الکشّاف، ج ۱، ص ۲۳۵.</ref><ref>[[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[آتش‌بس - نصیری (مقاله)| مقاله «آتش‌بس»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۱.</ref>

شماری از [[مفسّران]] بر این نکته پای فشرده‌اند که بیش‌ترین [[زمان]] آتش‌بس، هنگام [[ضعف]] مسلمانان، ده سال، و کم‌ترین آن هنگام [[قوّت]] مسلمانان، چهارماه است {{متن قرآن|فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ}}<ref>«چهار ماه در این سرزمین (آزاد) بگردید و بدانید که شما خداوند را به ستوه نمی‌توانید آورد و خداوند رسواگر کافران است» سوره توبه، آیه ۲.</ref><ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۶، ص ۲۱۹؛ قرطبی، ج ۸، ص ۴۴؛ فقه‌القرآن، ج۱، ص ۳۵۴.</ref> استناد مدّعیان این دیدگاه، [[سیره پیامبر اکرم]] {{صل}} است؛ زیرا [[حضرت]] در دوران ضعف مسلمانان در [[حدیبیه]]، با مشرکان به مدّت ده سال پیمان آتش‌بس [[امضا]] کرد و پس از نقض آن از سوی مشرکان که زمان قوّت مسلمانان بود، چهارماه به آنان مهلت و پس از آن [[اعلان]] [[جنگ]] داد<ref>المغنی، ج ۱۰، ص ۵۱۷؛ فقه القرآن، ج ۱، ص ۳۵۴؛ التفسیر الکبیر، ج۱۶، ص ۲۱۹.</ref><ref>[[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[آتش‌بس - نصیری (مقاله)| مقاله «آتش‌بس»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۱.</ref>

بسیاری از [[مفسّران]]، در بررسی [[آیات برائت]] و [[اعلان]] [[جنگ]] به [[مشرکان]]، برآنند که [[لغو]] آتش‌بس به دلیل خیانت و نقض [[صلح]] از سوی دشمن بوده است.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص ۲۱۷.</ref> برخی گفته‌اند: مهلت آتش‌بس پایان یافته بود.<ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص ۹.</ref> گروهی نیز معتقدند مهلت آتش‌بس از ابتدا به [[وحی]] آسمانی مشروط بود؛ به این معنا که [[پیامبر]] {{صل}} به مشرکان اعلام کرد: این پیمان تا زمانی استمرار دارد که [[خداوند]] با فرود آوردن [[آیات قرآن]] آن را نقض نکند.<ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص ۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص ۲۲۴.</ref> در مواقعی که پیمان آتش‌بس، پیش از موعد مقرّر از سوی [[دشمنان]] نقض شود، [[شایسته]] است شروع [[جنگ]] و پایان یافتن پیمان آتش‌بس را به آنان اعلام کنند: {{متن قرآن|بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«(این) بیزاری خداوند و پیامبر اوست از مشرکانی که با آنان پیمان بسته‌اید» سوره توبه، آیه ۱.</ref>، {{متن قرآن|فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ}}<ref>«چهار ماه در این سرزمین (آزاد) بگردید و بدانید که شما خداوند را به ستوه نمی‌توانید آورد و خداوند رسواگر کافران است» سوره توبه، آیه ۲.</ref> بااستناد به آیه: {{متن قرآن|وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ}}<ref>«و اگر از گروهی بیم خیانتی (در پیمان) داری به گونه برابر (پیمانشان را) به سوی آنها بیفکن که خداوند خیانتکاران را دوست نمی‌دارد» سوره انفال، آیه ۵۸.</ref> لازم است این اعلام، روشن و بی‌پیرایه و بدون هرگونه [[نیرنگ]] انجام گیرد.<ref>نمونه، ج ۷، ص ۲۱۹.</ref> برخی، با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ}}<ref>«چهار ماه در این سرزمین (آزاد) بگردید و بدانید که شما خداوند را به ستوه نمی‌توانید آورد و خداوند رسواگر کافران است» سوره توبه، آیه ۲.</ref> گفته‌اند: پیش از [[جنگ]] با دشمنانِ [[پیمان‌شکن]]، لازم است برای توبه و بازگشت به دامن [[اسلام]]، [[فرصت]] مناسب به آنهاداده شود<ref>راهنما، ج ۷، ص ۱۳.</ref><ref>[[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[آتش‌بس - نصیری (مقاله)| مقاله «آتش‌بس»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۱.</ref>

روشن است که [[مصلحت]] [[صلح]] و [[مسالمت]]، امری [[فطری]] و وجدانی، و [[پیامبر اسلام]] {{صل}} که همیشه طالب [[صلح]] بود از [[جنگ]] [[نهی]] و [[پرهیز]] می‌نمود. از این‌رو، زمانی که [[پیامبر]] {{صل}} [[مشرکان]] [[مکه]] را از [[جنگ]] برحذر داشت و به [[صلح]] [[دعوت]] کرد، [[حکیم بن حزام]] پسر [[برادر]] [[خدیجه بنت خویلد|خدیجه بنت خُویلد]] که در اردوی [[مشرکان]] بود و بعد [[مسلمان]] شد، چون سخن آن [[حضرت]] را شنید، گفت: [[محمد]] پیشنهادی منصفانه کرد و لازم است آن را بپذیرید. به [[خدا]] قسم، بعد از این پیشنهاد منصفانه، که او کرد اگر شما بجنگید بر وی [[پیروز]] نخواهید شد<ref>مغازی، ج۱، ص۶۱.</ref>. در واقع این ندای [[وجدان]] و [[فطرت]] این [[مرد]] [[مشرک]] است که چنین می‌گوید که [[صلح‌طلبی]] پیشوای [[اسلام]] امری مطلوب و [[محبوب]] و [[مخالفت]] با آن، [[ظلم]] و [[تجاوز]] است که فرجامی بد دارد و به [[شکست]] می‌انجامد.