افزایش علم معصوم در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

| عنوان مدخل  = افزایش علم معصوم

مستندات [[حدیثی]] [[ازدیاد علم امام]] را می‌توان به دو بخش کلی تقسیم کرد؛ یکی احادیثی که به صورت مطابقی و مستقیم دلالت دارند و به صراحت بر این آموزه تأکید کرده‌اند. در این بخش، احادیثی را جای می‌دهیم که مشتمل بر واژه ازدیاد و مشتقات آن است. بخش دوم، احادیثی است که تصریح براین واژه ندارند و به صورت التزامی و غیرمستقیم شواهدی برای [[حقیقت]] ازدیاد علم امام محسوب می‌شوند. در این قسمت، به ارائه مستندات اصل مدعای ازدیاد علم امام در هر دو بخش خواهیم پرداخت<ref>[[محمد تقی یارمحمدیان|یارمحمدیان، محمد تقی]]، [[ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت (کتاب)|ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت]]، ص ۱۱۸.</ref>.

# در برخی از احادیث، روح، منشأ [[علم امام]] معرفی شده است. این [[علم]] به صورت حادث، هر [[زمان]] که احتیاج باشد یا در طول شبانه [[روز]]، توسط [[روح]] در [[اختیار]] [[امام]] قرار می‌گیرد. به این سه [[حدیث]] دقت کنید: [[ابوحمزه]] و [[عبدالله بن طلحه]]، هر یک جداگانه گفته‌اند: از [[امام صادق]] {{ع}} راجع به [[علم امام]] پرسیدم که آیا [[علمی]] است که از کتاب‌هایی که نزد شما است نشأت می‌گیرد یا از روایاتی است که برخی از شما از بعضی دیگر نقل می‌کنید یا [اینکه به گونه‌ای دیگر است. به هرحال] علمی که نزد شماست و به ما انتقال می‌دهید چگونه است؟ حضرت فرمودند: علم امام بسیار فراتر از این حرف‌ها است.... آیا این [[آیه]] را نخوانده‌ای که [[خداوند متعال]] فرمود: {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ}}<ref>«و بدین‌گونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم؛ تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست» سوره شوری، آیه ۵۲.</ref> سپس امام فرمود: آیا شما [[گمان]] می‌کنید که او در حالی بود که نمی‌دانست کتاب و [[ایمان]] چیست؟ گفتم: ما این‌گونه [[آیه]] را قرائت می‌کنیم. حضرت فرمودند: آری، [[پیامبر]] {{صل}} در حالی بود که نمی‌دانست کتاب و ایمان چیست تا آنکه [[خداوند]] آن [[روح]] را به سوی او فرستاد. پس به واسطه آن به او [[فهم]] و [[علم]] را [[تعلیم]] داد<ref>{{متن حدیث|عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} أَخْبِرْنِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} عَنِ الْعِلْمِ الَّذِي تُحَدِّثُونَّا بِهِ أَ مِنْ صُحُفٍ عِنْدِكُمْ أَوْ مِنْ رِوَايَةٍ يَرْوِيهَا بَعْضُكُمْ عَنْ بَعْضٍ أَوْ كَيْفَ حَالُ‏ الْعِلْمِ‏ عِنْدَكُمْ‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} الْأَمْرُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَ أَجَلُّ أَ مَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ بَلَى قَالَ أَ مَا تَقْرَأُ {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ}} أَ فَتَرَوْنَ أَنَّهُ كَانَ فِي حَالٍ لَا يَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَ لَا الْإِيمَانُ قَالَ قُلْتُ هَكَذَا نَقْرَؤُهَا قَالَ نَعَمْ قَدْ كَانَ فِي حَالٍ لَا يَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَ لَا الْإِيمَانُ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ تِلْكَ الرُّوحَ فَعَلَّمَهُ بِهَا الْعِلْمَ وَ الْفَهْمَ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۴۵۹.</ref>. این [[حدیث]] منشأ [[علم امام]] را هیچ یک از [[علوم وراثتی]] یا حتی علومی که [[امام]] از دهان [[مبارک]] [[پدران]] خود شنیده، نمی‌داند، بلکه این دست [[علوم]] را در مقایسه با علم امام ناچیز می‌شمرد و [[علم حقیقی]] و اعظم امام را [[علمی]] معرفی می‌کند که از طریق روح به امام لحظه به لحظه می‌رسد. امثال این حدیث به خوبی با مجموعه [[احادیث]] [[افزایش علم امام]] همسو است.

# [[جعید همدانی]] می‌گوید: از [[امام سجاد]] {{ع}} پرسیدم: [هنگام [[قضاوت]]] به چه حکمی [[حکم]] می‌کنید؟ فرمود: "ما به حکم [[آل داوود]] [[حکم]] می‌کنیم. پس چنان چه چیزی را نمی‌دانستیم، [[روح القدس]] آن را به ما [[القا]] می‌کند"<ref>{{متن حدیث|عَنْ جُعَيْدٍ الْهَمْدَانِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ {{ع}}: بِأَيِّ حُكْمٍ‏ تَحْكُمُونَ‏ قَالَ نَحْكُمَ بِحُكْمِ آلِ دَاوُدَ فَإِنْ عَيِينَا شَيْئاً تَلَقَّانَا بِهِ رُوحُ الْقُدُسِ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۴۵۱.</ref>.

# [[عبدالله بن نجاشی]] از [[امام صادق]] {{ع}} نقل کرده که فرمودند: "به [[خدا]] قسم در بین ما کسی هست که [[علم]] در گوش او طنین‌انداز می‌شود و در قلبش اثرگذارده و جای می‌گیرد و [[ملائکه]] با وی [[مصافحه]] می‌کنند. گفتم: در گذشته این چنین بوده یا اکنون نیز هست؟ حضرت فرمودند: نه هم‌اکنون این چنین است. دوباره پرسیدم: در گذشته این چنین بوده یا اکنون نیز هست؟ حضرت فرمودند: ای [[پسر نجاشی]]! به خدا قسم هم‌اکنون این چنین است؛ تا آنکه حضرت سه بار این جمله را فرمودند"<ref>{{متن حدیث|عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّجَاشِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} قَالَ: قَالَ فِينَا وَ اللَّهِ مَنْ‏ يُنْقَرُ فِي‏ أُذُنِهِ‏ وَ يُنْكَتُ فِي قَلْبِهِ وَ تُصَافِحُهُ الْمَلَائِكَةُ قُلْتُ كَانَ أَوِ الْيَوْمَ قَالَ بَلِ الْيَوْمَ فَقُلْتُ كَانَ أَوِ الْيَوْمَ قَالَ بَلِ الْيَوْمَ وَ اللَّهِ يَا ابْنَ النَّجَاشِيِّ حَتَّى قَالَهَا ثَلَاثاً}}؛ مفید، محمد بن محمد، اختصاص، ص۲۸۶.</ref>.

==== احادیث نسبت‌سنجی بین علوم وراثتی و علم افزون ====

مدلول این مجموعه [[حدیثی]] آن است که گاهی امام در گستره وسیع [[امامت]] و ولایتش، [[نیازمند]] علم از طرف [[خدای سبحان]] می‌شود. حتی در برخی از این احادیث، دامنه آن تا [[احکام]] نیز کشیده شده است<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۲۳۴، باب ۹.</ref>. در مباحث پیشین برخی از این احادیث مطرح شد<ref>ر.ک: صفحه ۵۱ تا ۵۶ از همین نوشتار.</ref>. به این دو [[حدیث]] هم بنگرید:

# جُعَید می‌گوید: به [[امام حسین]] {{ع}} عرض کردم: فدایت شوم، [هنگام [[قضاوت]]] به چه چیزی [[حکم]] می‌کنید؟ فرمود: "ای جُعَید، ما به حکم [[آل داوود]] حکم می‌کنیم. پس چنانچه چیزی را نمی‌دانستیم، [[روح القدس]] آن را به ما [[القا]] می‌کند"<ref>{{متن حدیث|عَنْ جُعَيْدٍ الْهَمْدَانِيِّ مِمَّنْ خَرَجَ مَعَ الْحُسَيْنِ {{ع}} بِكَرْبَلَاءَ قَالَ: فَقُلْتُ لِلْحُسَيْنِ {{ع}}: جُعِلْتُ فِدَاكَ بِأَيِّ شَيْ‏ءٍ تَحْكُمُونَ قَالَ يَا جُعَيْدُ نَحْكُمَ‏ بِحُكْمِ‏ آلِ‏ دَاوُدَ فَإِذَا عَيِينَا عَنْ شَيْ‏ءٍ تَلَقَّانَا بِهِ رُوحُ الْقُدُسِ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۴۵۲.</ref>.  

# [[حدیث]] دیگری که آن را نیز حسن بن عباس بن حریش از امام جواد {{ع}} درباره شب قدر نقل کرده است؛ به جملات آغازین آن بنگرید: حضرت فرمودند: "مطمئناً خداوند از آغاز که [[دنیا]] را آفرید، شب قدر را نیز آفرید و قطعاً در همان شب، نخستین [[نبیّ]] و نخستین [[جانشین]] را آفرید. خداوند این چنین مقدر کرده که در هر سال تا سال [[آینده]]، یک شب وجود داشته باشد که در آن، جزئیات رخدادها را [بر [[پیامبران]] و یا [[جانشینان]] آنان] نازل کند. کسی که این رویداد را در شب قدر [[انکار]] کند، علم خدای را مردود دانسته است؛ زیرا پیامبران، [[رسولان]] و محدَّثان [که [[علوم الهی]] را از طریق [[ارتباط با فرشتگان]] دریافت می‌کنند]، پا برجا نمی‌مانند، مگر آنکه به واسطه علومی که در آن شب برای آنها آورده می‌شود، [[حجت]] و دلیلی بر آنها وجود داشته باشد؛ همراه با حجت و دلیلی که [[جبرئیل]] برای آنان می‌آورد..."<ref>{{متن حدیث|وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ {{ع}} قَالَ: لَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ- لَيْلَةَ الْقَدْرِ أَوَّلَ مَا خَلَقَ الدُّنْيَا وَ لَقَدْ خَلَقَ فِيهَا أَوَّلَ نَبِيٍّ يَكُونُ وَ أَوَّلَ وَصِيٍّ يَكُونُ وَ لَقَدْ قَضَى أَنْ يَكُونَ فِي كُلِّ سَنَةٍ لَيْلَةٌ يَهْبِطُ فِيهَا بِتَفْسِيرِ الْأُمُورِ إِلَى مِثْلِهَا مِنَ السَّنَةِ الْمُقْبِلَةِ مَنْ جَحَدَ ذَلِكَ فَقَدْ رَدَّ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِلْمَهُ لِأَنَّهُ لَا يَقُومُ الْأَنْبِيَاءُ وَ الرُّسُلُ وَ الْمُحَدَّثُونَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ عَلَيْهِمْ حُجَّةٌ بِمَا يَأْتِيهِمْ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ مَعَ الْحُجَّةِ الَّتِي يَأْتِيهِمْ بِهَا جَبْرَئِيلُ {{ع}}...}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۵۰.</ref>.  

در احادیثی از اعطای علم به امام، به {{عربی|صَبّ العلم و إفراغ العلم}} تعبیر شده است. واژه {{عربی|صَبَب}} در لغت به معنای ریختن از بالا به پایین، مانند ریختن آب است. [[خداوند]] در [[آیه]] {{متن قرآن|أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا}}<ref>«ما آب را به فراوانی فرو ریخته‌ایم» سوره عبس، آیه ۲۵.</ref>، برای فرو فرستادن آب از [[آسمان]]، واژه {{عربی|صَبّ}} را به کار برده است. کاربست این واژه معمولاً در جایی است که گونه‌ای از استمرار و دوام در آن نهفته باشد. خداوند [[باران]] را یک بار نازل نکرده که دیگر آن را فرو نفرستد؛ بلکه در طول سالیان متمادی، هرگاه [[بشر]] و [[زمین]] [[نیازمند]] آب است، آن را فرو می‌ریزد. از این‌رو در [[آیه شریفه]]، واژه {{عربی|صب}} به کار بسته شده است. لغت‌شناسان نیز به این نکته ظریف اشاره کرده‌اند<ref>مدنی شیرازی، سید علیخان کبیر، الطراز الأول، ج۲، ص۱۹۳؛ قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، ج۴، ص۱۰۴. تنها [[حسن بن عبدالله بن سهل]] (معروف به ابوهلال عسکری، متوفای ۳۹۵ق) «صَبّ» را به معنای ریختن دفعی - در مقابل «سکب» که ریزش دائمی و مستمر است- می‌داند؛ ر.ک: الفروق فی اللغة، ص۳۰۸. در اینجا قصد تحلیل این نظریه را نداریم، اما آیه پیش‌گفته، دلیل روشنی بر خطا بودن این نظریه است.</ref>.  

==== [[احادیث]] باریابی [[ملائکه]] به محضر امام ====

# عبدالله بن بکر أرجانی که [[امام صادق]] {{ع}} را در [[راه]] [[مدینه]] به [[مکه]] [[همراهی]] می‌کرد، در بین [[حدیث]] پردامنه‌ای که از آن امام شنیده بود، می‌گوید: حضرت فرمود: "ای پسر بَکر، قلب‌های ما غیر از قلب‌های [[مردم]] است؛ چراکه ما اطاعت‌کننده، [[خالص]] و برگزیده هستیم. ما چیزی را می‌بینیم که مردم نمی‌بینند و چیزی را می‌شنویم که مردم نمی‌شنوند و قطعاً [[ملائکه]] در [مسافرت‌ها در] جهاز شتر و با روبُنه [[سفر]] بر ما فرود می‌آیند و [نیز در [[خانه‌ها]]] روی فرش‌هایمان می‌گردند و هنگام [[غذا خوردن]] ما [[شاهد]] بوده و برای اموات ما نیز حضور پیدا می‌کنند. آنان همواره خبر رویداد هرچه قرار است اتفاق بیفتد را پیش از وقوع آن برای ما می‌آورند. آنان با ما [[نماز]] می‌گذارند و برای ما دعا می‌کنند و بال‌هایشان را روی ما می‌اندازند و [[کودکان]] ما روی بال‌های آنان می‌چرخند. آنان از آسیب زدن حشرات موذی به ما جلوگیری می‌کنند. آنان از ثمرات هر گیاهی که در [[زمین‌ها]] می‌روید، در فصل خودش برای ما می‌آورند و از آب هر زمینی ما را [[سیراب]] می‌کنند. ما این آب‌ها را در ظرف‌هایمان می‌یابیم. آنان هر [[روز]] و هر [[ساعت]] و در هر وقت نمازی ما را مطلع می‌کنند و هیچ شبی بر ما نمی‌گذرد، مگر آنکه [[اخبار]] هر [[زمین]] و آنچه در آن حادث می‌گردد، نزد ماست و اخبار [[جنیان]] و اخبار [[ملائکه]] که از اهالی هوا هستند، نزد ماست. هیچ [[پادشاهی]] در زمین نمی‌میرد و دیگری [[جانشین]] او می‌شود، مگر آنکه خبرش و چگونگی [[رفتار]] او با پیشینیانش را برای ما می‌آورند و هر یک از شش زمین تا زمین هفتم، خبرش برای ما آورده می‌شود"<ref>{{متن حدیث|عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَكْرٍ الْأَرَّجَانِيِّ قَالَ: صَحِبْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} فِي‏ طَرِيقِ‏ مَكَّةَ مِنَ‏ الْمَدِينَةِ... قَالَ يَا ابْنَ بَكْرٍ إِنَّ قُلُوبَنَا غَيْرُ قُلُوبِ النَّاسِ إِنَّا مُطِيعُونَ مُصَفَّوْنَ مُصْطَفَوْنَ نَرَى مَا لَا يَرَى النَّاسُ وَ نَسْمَعُ مَا لَا يَسْمَعُ النَّاسُ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَنْزِلُ عَلَيْنَا فِي رِحَالِنَا وَ تَتَقَلَّبُ فِي فُرُشِنَا وَ تَشْهَدُ طَعَامَنَا وَ تَحْضُرُ مَوْتَانَا وَ تَأْتِينَا بِأَخْبَارِ مَا يَحْدُثُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ وَ تُصَلِّي مَعَنَا وَ تَدْعُو لَنَا وَ تُلْقِي عَلَيْنَا أَجْنِحَتَهَا وَ تَتَقَلَّبُ عَلَى‏ أَجْنِحَتِهَا صِبْيَانُنَا وَ تَمْنَعُ الدَّوَابَّ أَنْ تَصِلَ إِلَيْنَا وَ تَأْتِينَا مِمَّا فِي الْأَرَضِينَ مِنْ كُلِّ نَبَاتٍ فِي زَمَانِهِ وَ تَسْقِينَا مِنْ مَاءِ كُلِّ أَرْضٍ نَجِدُ ذَلِكَ فِي آنِيَتِنَا وَ مَا مِنْ يَوْمٍ وَ لَا سَاعَةٍ وَ لَا وَقْتِ صَلَاةٍ إِلَّا وَ هِيَ تَتَهَيَّأُ لَهَا وَ مَا مِنْ لَيْلَةٍ تَأْتِي عَلَيْنَا إِلَّا وَ أَخْبَارُ كُلِّ أَرْضٍ عِنْدَنَا وَ مَا يَحْدُثُ فِيهَا وَ أَخْبَارُ الْجِنِّ وَ أَخْبَارُ أَهْلِ الْهَوَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَ مَا مِنْ مَلِكٍ يَمُوتُ فِي الْأَرْضِ وَ يَقُومُ غَيْرُهُ إِلَّا أَتَانَا خَبَرُهُ وَ كَيْفَ سِيرَتُهُ فِي الَّذِينَ قَبْلَهُ وَ مَا مِنْ أَرْضٍ مِنْ سِتَّةِ أَرَضِينَ إِلَى السَّابِعَةِ إِلَّا وَ نَحْنُ نُؤْتَى بِخَبَرِهِمْ...}}؛ ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۳۲۷.</ref>.

شکی نیست که یکی از جهات باریابی ملائکه به [[محضر امام]]، علم‌آوری آنان از طرف [[خدای متعال]] برای ایشان است و این [[مأموریت]]، از [[روایات]] دیگر به خوبی استفاده می‌شود. پس در پایین‌ترین حالت می‌توان گفت، هر گاه از بین [[انگیزه‌ها]] و مأموریت‌های مختلف، ملائکه با مأموریت علم‌آوری بر [[امام]] وارد شدند، [[ازدیاد علم]] برای امام تحقق می‌یابد. در این صورت [[احادیث]] یاد شده دلالت بر مطلوب داشته و مرتبط با رویداد [[تحدیث]] می‌شود<ref>باید توجه داشت که در هر حال، این دسته از احادیث، گروهی متفاوت نسبت به احادیث تحدیث هستند.</ref>. به نظر می‌رسد، از همین رو مرحوم صفار و [[کلینی]]، هردو، قید “آوردن [[علم]] برای امام” را در عنوان باب گنجانده‌اند<ref>{{عربی|بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ تَدْخُلُ‏ الْمَلَائِكَةُ بُيُوتَهُمْ‏ وَ تَطَأُ بُسُطَهُمْ وَ تَأْتِيهِمْ بِالْأَخْبَارِ}}؛ این باب درباره روایاتی است که بیان می‌دارد، ملائکه به خانه‌های امامان داخل می‌شوند و روی فرش‌های آنان گام می‌نهند و برای آنان خبرها را می‌آورند؛ ر.ک: صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۹۰؛ کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۱، ص۳۹۳.</ref><ref>[[محمد تقی یارمحمدیان|یارمحمدیان، محمد تقی]]، [[ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت (کتاب)|ازدیاد علم امام از دیدگاه کتاب و سنت]]، ص ۱۵۱-۱۸۶.</ref>

نکته دوم اینکه، گاهی امام در حال [[حیات]] خود، علمی را از روش‌های غیرعادی و نامحسوس به امام پس از خود انتقال می‌دهد؛ مانند انتقال [[علوم]] نامحسوس در هنگام وفات امام پیشین به امام جدید یا رویداد “ألف باب” برای [[امیرالمؤمنین]] {{ع}}<ref>در احادیث بسیاری این واقعه گزارش شده است که پیامبر اکرم {{صل}} در حالتی رازگونه و به صورت دهان به دهان و با در آغوش گرفتن امیرالمؤمنین {{ع}}، هزار باب از علم را که از هرباب آن هزار باب دیگر بازمی‌گردد، به ایشان انتقال دادند؛ ر.ک: صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۳۰۴-۳۱۴.</ref>! آیا این علم، در شمار [[علوم وراثتی]] به حساب می‌آید، تا ویژگی‌ها و [[احکام]] آن را داشته باشد یا در ردیف علوم افزون جای می‌گیرد؟ می‌توان گفت از آنجا که در احادیثی، این دست از علوم در مقابل علم افزون قرار داده شده، در زمره علوم وراثتی امام طبقه‌بندی می‌شوند<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۴۶۵-۴۶۶.</ref>. احتمال دیگر این است که چون کیفیت اخذ و همچنین ابزار آنها، غیرمتعارف است، در ردیف علوم افزون دسته‌بندی شوند و بتوان آنها را نوعی [[الهام الهی]] قلمداد کرد؛ زیرا این [[خداوند]] است که یک‌باره از طریق غیرمتعارف، تمامی علم امام پیشین را بر [[قلب]] امام جدید [[الهام]] می‌کند<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ص۴۶۶-۴۶۷.</ref>. رخداد “ألف باب” نیز به همین منوال بوده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۲۳۹.</ref>. اما به نظر می‌رسد این دست از [[علوم]]، در واقع [[علم وراثتی]] هستند و تنها شباهتی در کیفیت اخذ آنها با [[علم]] افزون وجود دارد. به این [[حدیث]] توجه کنید.

==== [[احادیث]] رخداد ازدیاد علم به صورت عملی ====

== روایات [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} ==

روایات دیگری نیز که نشان می‌دهند امیرالمؤمنین {{ع}} برخی مطالب را نمی‌دانستند و پیامبر {{صل}} به ایشان آموختند، مؤید افزایش‌پذیری [[علم]] ایشان است. در روایتی از امیرالمؤمنین {{ع}} نقل شده است که آن [[حضرت]] همراه پیامبر {{صل}}، به پیرمردی برخوردند که آن حضرت او را نشناخت و پیامبر {{صل}} آن فرد را [[حضرت خضر]] {{ع}} معرفی کردند<ref>ر.ک: محمد بن علی صدوق، عیون أخبارالرضا {{ع}}، ج۲، ص۱۰.</ref>. در روایتی خبر داده شده است که [[امام علی]] {{ع}} [[شیطان]] را دید که نزد [[رسول خدا]] {{صل}} آمده بود و از ایشان برای [[بخشایش]] خود [[دعا]] می‌طلبد. بنابراین نقل، آن حضرت ابتدا او را نشناخت و پیامبر {{صل}} شیطان را به او شناساندند<ref>ر.ک: محمد بن علی صدوق، عیون أخبارالرضا {{ع}}، ج۲، ص۷۲.</ref>.

[[سوده دختر عماره]]، [[قصه]] [[دادخواهی]] خود را از یکی از [[کارگزاران]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} چنین برای [[معاویه]] گزارش داد که وقتی برای [[شکایت]] نزد [[امام علی]] {{ع}} رفته بود، آن [[حضرت]] مشغول [[نماز]] بودند که با [[آگاهی]] از حضور او نماز خود را کوتاه کردند و درخواست وی را جویا شدند. [[سوده]] شکایت خود را مطرح کرد. امیرالمؤمنین {{ع}} به [[گریه]] افتادند و فرمودند: خدایا تو بر من و آنها شاهدی که من به آنان دستور نداده‌ام به [[بندگان]] تو [[ظلم]] کنند و [[حق]] تو را ترک کنند. آن گاه حضرت دستور [[عزل]] آن [[مسئول]] را صادر کردند<ref>ر.ک: احمد بن طیفور، بلاغات النساء، ص۴۷.</ref>. این نقل نیز نشان می‌دهد که [[علم]] آن حضرت به کارهای کارگزارانش، تام و بالفعل نبوده است.

در روایتی نقل شده است که [[امام حسین]] {{ع}} درباره [[سوره قدر]] از امیرالمؤمنین {{ع}} مطلبی پرسید. آن حضرت فرمودند: من درباره آن چیزی می‌دانم که تو نمی‌دانی<ref>علی استرآبادی، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، ص۷۹۳-۷۹۴؛ {{متن حدیث|إِنِّي أَعْلَمُ فِيهَا مَا لَا تَعْلَمُ‌}}؛ همچنین ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، ج۲۰، ص۷۱.</ref>. سپس مطالبی را درباره آن بیان فرمودند. این تعبیر به [[صراحت]] بر تام نبودن علم امام حسین {{ع}} دلالت دارد.

در مقابل این [[روایات]] که بر ناتمام بودن [[دانش]] [[ائمه]] {{عم}} دلالت دارند، روایاتی بر تمامیت [[علوم]] ایشان صحه می‌گذارند. در روایتی از امیرالمؤمنین {{ع}} نقل شده است: «هیچ چیز را که [[خداوند]] به او ([[پیامبر]] {{صل}}) آموخته بود از [[حلال و حرام]]، [[امر و نهی]]، [[خبرهای گذشته و آینده]]، [[تعالیم]] نازل شده بر پیشینیان (اعم از) [[اطاعت]] یا [[معصیت]]، فروگذار نکرد و (همه آنها را) به من آموخت»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۶۲. سند این روایت، موثق است.</ref>. در روایاتی دیگر، آن حضرت [[وارث]] [[علم پیامبر]] {{صل}} و علوم تمام [[پیامبران]] و اوصیای آنان معرفی شده است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۵۷؛ محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۲۹۴.</ref>. در روایتی [[نبوی]] نیز بر مضمون همین [[حدیث]] این‌گونه تأکید شده که خداوند تمام علوم [[فرشتگان]] و پیامبران را به [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و آن [[حضرت]] تمام [[علوم]] خود را به [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} آموخته است<ref>سلیم بن قیس هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ج۲، ص۵۶۶؛ محمد بن علی صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۲۶۳.</ref>. از این‌گونه [[روایات]] ممکن است تام بودن علوم امیرالمؤمنین {{ع}} [[استنباط]] شود.

در روایاتی [[مستفیض]]، از امیرالمؤمنین {{ع}} نقل شده است که فرمودند: {{متن حدیث|سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي‌}}<ref>قاضی نورالله شوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج۷، ص۶۱۰-۶۲۲؛ محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، ج۱۰، ص۱۱۷-۱۲۸.</ref>؛ «از من بپرسید، پیش از آنکه مرا از دست بدهید». گویا این سخن، بارها از امیرالمؤمنین {{ع}} صادر شده است. در برخی از این نقل‌ها آمده است: «از من بپرسید، پیش از آنکه مرا نیابید. آیا نمی‌پرسید از کسی که [[علم]] [[مرگ‌ها]]، [[بلاها]] و نسب‌ها نزد اوست؟!»<ref>محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۲۶۶-۲۶۸.</ref> در [[نقلی]] دیگر از این مجموعه آمده است: «از من بپرسید، پیش از آنکه مرا نیابید. قسم به خدایی که جانم در دست اوست، درباره چیزی از این [[زمان]] تا [[قیامت]] نمی‌پرسید، مگر آنکه شما را از آن خبر می‌دهم و از هیچ گروهی که صد نفر را [[هدایت]] یا [[گمراه]] می‌کند (نمی‌پرسید)، مگر آنکه شما را از فراخواننده آنان، [[رهبر]] و حرکت دهنده آنان و محل [[سوار شدن]] و فرود آمدن آنان خبر می‌دهم»<ref>محمد بن حسین شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۹۳، ص۱۳۷؛ ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۶۷۶؛ همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۲۹۶؛ محمد بن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، ج۲، ص۲۸۲.</ref>.

البته اگر این روایات تام و کامل بودن [[علوم ائمه]] {{عم}} را [[اثبات]] کنند، تام بودن علوم آنان را از ابتدای [[تولد]] نمی‌رسانند؛ زیرا در برخی از همین روایات بر فراگیری این علوم از پیامبر اکرم {{صل}} تصریح شده که با توجه به [[ظواهر]] این روایات، این فراگیری در [[طول حیات]] آن حضرت بوده است، نه در عالَمی پیش از این [[جهان]]. در برخی از این روایات آمده است که امیرالمؤمنین {{ع}} هر [[روز]] و شب نزد [[پیامبر]] {{صل}} می‌رفتند و آن [[حضرت]] به ایشان علومی را می‌آموختند<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۶۱-۱۶۲. سند این روایت، موثق است.</ref>. این [[روایات]] چنان که گفته شد، [[ظهور]] در آن دارند که آن حضرت این [[علوم]] را نمی‌دانستند و از پیامبر {{صل}} فراگرفته است<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]]، ص ۳۱۷.</ref>.

== روایات [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و [[امام سجاد]] {{عم}} ==

روایاتی هم که نشان می‌دهند ایشان برخی از مطالب را نمی‌دانستند و با [[راهنمایی]] پیامبر یا [[امام]] پیشین یاد گرفته‌اند، ظهور روشنی در افزایش‌پذیری علوم آنان دارد. در روایتی از امام حسین {{ع}} نقل شده است که به همراه [[امام مجتبی]] {{ع}} نزد پیامبر {{صل}} رفتند؛ در حالی که [[جبرئیل]] {{ع}} به شکل [[دحیة بن خلیفه کلبی]] نزد آن حضرت بود. آنان جبرئیل {{ع}} را نشناختند و [[گمان]] کردند که [[دحیه]] کلبی از [[سفر]] [[شام]] برگشته است و [[منتظر]] سوغات او بودند<ref>محمد بن علی بن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، ص۳۱۲؛ {{متن حدیث|دخلت مع الحسن {{ع}} على جدّي رسول اللّه {{صل}} و عنده جبرئيل {{ع}} في صورة دحية الكلبيّ، و كان دحية إذا قدم من الشام على رسول اللّه {{صل}} حمل لي و لأخي خرنوبا و نبقا و تينا، فشبّهناه بدحية بن خليفة الكلبيّ...}}؛ همچنین ر.ک: سیدهاشم بحرانی، مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر، ج۳، ص۲۶۱؛ محمد بن علی بن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب {{ع}}، ج۳، ص۳۹۱.</ref>. روایات دیگری نیز بر تام نبودن علوم آنان دلالت دارد<ref>روایتی دلالت دارد که امام حسین {{ع}} قاتل امام حسن {{ع}} را نمی‌شناخت (ر.ک: محمد بن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تصحیح مؤسسة آل البیت، ج۳، ص۱۶؛ محمد بن حسن طوسی، الأمالی، ص۱۵۹). در روایت دیگر آمده است که امام حسن و امام حسین {{عم}}، هنگام بازگشت به خانه، وقتی که مادرشان حضرت زهرا {{س}} را به حالت خواب دیدند، از رحلت ایشان آگاه نبودند و علت خوابیدن مادرشان را از اسماء پرسیدند (علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، ج۱، ص۵۰۰). برای مطالعه نمونه‌های دیگر، ر.ک: محمد بن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تصحیح مؤسسة آل البیت، ج۲، ص۸۵؛ محمد بن علی بن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۳۹۱ و ج۴، ص۳۳-۳۴؛ سیدهاشم بحرانی، مدینة معاجز الأئمة الاثنی عشر، ج۳، ص۵۲۸.</ref>.

در [[نقلی]] آمده است که در [[روز عاشورا]]، [[امام حسین]] {{ع}} در آخرین لحظات برای خداحافظی به بالین [[امام زین العابدین]] {{ع}} که به شدت [[بیمار]] بود، آمدند. امام زین العابدین {{ع}} از سرانجام گفت‌و‌گوهای آن [[حضرت]] با [[سپاه عمر بن سعد]] پرسیدند. هنگامی که از وقوع [[جنگ]] [[آگاهی]] یافتند، از حال یکایک [[اصحاب]] و مردان [[بنی هاشم]] سؤال کردند و امام حسین {{ع}} خبر [[شهادت]] آنان را به ایشان دادند. امام زین العابدین {{ع}} پس از شنیدن این خبرها به شدت گریستند<ref>ر.ک: لجنة الحدیث فی معهد باقر العلوم {{ع}}، موسوعة کلمات الامام الحسین {{ع}}، ص۵۸۳- ۵۸۴.</ref>. این [[پرسش‌ها]] و [[گریه]] آن حضرت پس از شنیدن آن خبرها، به طور روشن دلالت بر آن دارد که [[علم]] آن حضرت درباره این امور کامل نبوده است و ظاهر تعابیر و [[تغییر]] حال ایشان به خوبی حکایت از آن دارد که آن حضرت علم به این حوادث را از زبان [[مبارک]] [[پدر]] بزرگوارشان امام حسین {{ع}} شنیدند. [[روایات]] دیگری نیز درباره آن حضرت نشان دهنده تام نبودن علم ایشان است<ref>ندانستن مقصود پیرمردی که حنا نبستن ریش خود را به فردی بهتر از خود و امام نسبت می‌داد (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱۳، ص۱۵۷؛ محمد بن علی صدوق، من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی اکبر غفاری، ج۱، ص۱۱۸)؛ و نشناختن فرشته‌ای که به شکل سواره‌ای مجسم شده بود و در روز عاشورا از اهل حرم حمایت می‌کرد (محمد بن علی بن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۴۳).</ref>.

روایتی از این [[امامان]] که بر تام بودن [[علم امام]] دلالت کند، یافت نشد<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]]، ص ۳۲۰.</ref>.

== روایات [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{عم}} ==

پیش از این، در روایات این دو امام نقل شد که [[علوم الهی]] دو گونه‌اند: علومی که مختص [[ذات مقدس]] خداوندند؛ و علومی که [[خداوند]] به [[پیامبران]] و [[فرشتگان]] خود آموخته است. تمام [[علوم]] نوع دوم در [[اختیار]] ائمه {{عم}} قرار گرفته است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، {{عربی|باب أن الأئمة {{عم}} یعلمون جمیع العلوم التی خرجت}}، ص۶۳۴؛ محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، {{عربی|باب فی الأئمة {{عم}} أنه صار إلیهم جمیع العلوم التی خرجت إلی الملائکة و الأنبیاء و أمر العالمین}}، ص۱۰۹.</ref>. روایاتی که ائمه {{عم}} را [[وارث]] [[علوم پیامبران]] {{عم}} و [[پیامبر اعظم]] {{صل}} معرفی می‌کنند نیز همین مطلب را می‌رسانند<ref>پیش از این در بحث فراگیری از پیامبر {{صل}} و امامان پیشین {{عم}}، به این روایات اشاره شد.</ref>. همچنین روایاتی از آن دو امام، به ویژه امام صادق {{ع}} نقل شده که ائمه {{عم}} به گذشته، [[آینده]]، [[آسمان‌ها]]، [[زمین]]، [[بهشت و جهنم]]، و خلاصه تمام امور - غیر از علومی که مختص [[ذات خداوند]] است - علم دارند<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، {{متن حدیث|بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ {{عم}} يَعْلَمُونَ عِلْمَ مَا كَانَ وَ مَا يَكُونُ‌، وَ أَنَّهُ لَايَخْفى عَلَيْهِمُ الشَّيْ‌ءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ}}، ص۶۴۸؛ محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، {{عربی|باب في علم الأئمة بما في السماوات و الأرض و الجنة و النار و ما كان و ما هو كائن إلى يوم القيامة}}؛ ص۱۲۷. این روایات، مستفیض‌اند.</ref>. [[روایات]] [[مشاهده]] [[ملکوت آسمان‌ها و زمین]] توسط [[ائمه]] {{عم}} - که از [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{عم}} نیز نقل شده است- از دیگر مزیدات این دیدگاه است<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۱۰۶-۱۰۷. روایات این موضوع، مستفیض‌اند.</ref>. از ظاهر این دسته از روایات، ممکن است تام بودن [[علوم ائمه]] {{عم}} [[استنباط]] شود.

روایات متعددی نیز از این دو [[امام]] این مطلب را می‌رسانند که هیچ پرسشی نیست که از امام پرسیده شود و امام در پاسخ به آن اظهار عجز کند. توجیهی که در این روایات برای این توان [[علمی]] امام آمده این است که [[خداوند]] [[حکیم‌تر]] و کریم‌تر از آن است که فردی را [[حجت]] خود بر [[مردم]] معرفی کند؛ آن‌گاه او را به خود واگذارد و درهای [[علوم]] را بر او ببندد<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۵۰-۶۵۴. در این صفحات، چهار روایت در این زمینه نقل شده است که سه روایت اخیر آن دارای سند صحیح‌اند. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۱۲۲-۱۲۷. در این صفحات، روایات متعدد و مستفیضی با این محتوا نقل شده است.</ref>. در یکی از این روایات، این دلیل از زبان امام صادق {{ع}} این‌گونه نقل شده است: خداوند بزرگ‌تر، عزیزتر و گرامی‌تر از آن است که [[اطاعت]] بنده‌ای را [[واجب]] گرداند که [[علم]] [[آسمان]] و زمینش را از او مخفی می‌کند. سپس فرمودند: (این علوم را) از او مخفی نمی‌کند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۵۴؛{{متن حدیث|اللَّهُ أَجَلُّ وَ أَعَزُّ وَ أَعْظَمُ وَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَفْرِضَ طَاعَةَ عَبْدٍ يَحْجُبُ عَنْهُ عِلْمَ سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ ثُمَّ قَالَ لَا يَحْجُبُ ذَلِكَ عَنْهُ}}؛ سند این روایت، صحیح است. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۱۲۴.</ref>. در روایتی دیگر، آن [[حضرت]] در برابر فردی که [[مالی]] از آن حضرت را تلف کرده و در برابر [[پرسش]] امام، منکر کار خود بود، به دو نفر از اصحابش فرمودند: اگر شما (هم) امنای [[خداوند]] و [[جانشینان]] خداوند در [[زمین]] و [[حجت]] او بر بندگانش بودید، بر شما پنهان نمی‌ماند که او با آن [[مال]] چه کرده است. آن فرد در ادامه اعتراف کرد و [[سخن امام]] را [[تأیید]] نمود<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۱۲۲.</ref>.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۲۲.</ref>

برخی روایات [[صراحت]] بیشتری در افزایش‌پذیری علوم ائمه {{عم}} دارند. در روایات متعددی از [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{عم}} نقل شده است: {{متن حدیث|‌لَوْ لَا أَنَّا نَزْدَادُ لَأَنْفَدْنَا}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، {{عربی|بَابُ لَوْ لَا أَنَّ الْأَئِمَّةَ {{عم}} يَزْدَادُونَ لَنَفِدَ مَا عِنْدَهُمْ‌}}، ص۶۲۳؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، {{عربی|باب فی الأئمة أنهم یزدادون فی اللیل و النهار و لو لا ذلک لنفد ما عندهم}}، ص۳۹۵.</ref>؛ «اگر بر ([[علم]]) ما افزوده نشود، پایان می‌پذیرد». در برخی از این روایات تأکید شده است که هر [[روز]] و هر شب، بر علم آنان افزوده می‌شود<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، {{عربی|باب فی الأئمة أنهم یزدادون فی اللیل و النهار و لو لا ذلک لنفد ما عندهم}}، ص۳۹۵. این روایات، مستفیض‌اند.</ref>. در روایتی از امام باقر {{ع}} نقل شده است که عالم ما [[غیب]] نمی‌داند و اگر خداوند عالم ما را به خودش واگذارد، مانند برخی از شما خواهد بود، ولی به او لحظه به لحظه آموخته می‌شود<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۲۵؛ {{متن حدیث|إِنَّ عَالِمَنَا لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ وَ لَوْ وَكَلَ اللَّهُ عَالِمَنَا إِلَى نَفْسِهِ كَانَ كَبَعْضِكُمْ وَ لَكِنْ يَحْدُثُ إِلَيْهِ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ}}؛ سند این روایت، صحیح است.</ref>. در روایتی دیگر از [[امام کاظم]] {{ع}} نقل شده است که {{متن حدیث|كَانَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ {{ع}} يَقُولُ لَوْ لَا أَنَّا نَزْدَادُ لَأَنْفَدْنَا}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۹۵. سند این روایت، صحیح است.</ref>؛«[[ابوجعفر]] ([[امام باقر]] {{ع}}) پیوسته می‌گفت: اگر بر ([[علوم]]) ما افزوده نشود، ([[علم]] ما) پایان می‌پذیرد». در [[نقلی]] دیگر از [[زراره]]، همان جمله از امام باقر {{ع}} نقل شده است: {{متن حدیث|لَوْ لَا أَنَّا نَزْدَادُ لَأَنْفَدْنَا}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۳۳؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۹۲؛ محمد بن محمد مفید، الاختصاص، ص۳۱۲. سند این روایت، صحیح است.</ref>؛ «اگر به (علم) ما افزوده نشود، تمام می‌شود». چنان که می‌بینیم، این [[روایات]] به [[صراحت]] از افزایش‌پذیری و تمامیت نداشتن [[علوم ائمه]] {{عم}} سخن می‌گویند. سند این روایات نیز معتبر است.

در برخی از این روایات آمده است که هر [[شب جمعه]] علومی بر [[دانش]] [[ائمه]] {{عم}} افزوده می‌شود. بنابراین روایات، [[روح]] [[امام]] هر شب جمعه به سوی [[عرش]] [[عروج]] کرده، [[عرش الهی]] را [[طواف]] می‌کند و در حالی باز می‌گردد که بر علومش بسیار افزوده شده است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، {{عربی|بَابٌ فِي أَنَّ الْأَئِمَّةَ {{عم}} يَزْدَادُونَ فِي لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ}}، ص۶۲۹؛ محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۱۳۰ - ۱۳۲.</ref>. در برخی از این روایات تأکید شده که بر [[دانش امام]] در این شب به مقدار زیادی افزوده می‌شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۳۰؛ {{متن حدیث|وَ قَدْ زِيدَ فِي عِلْمِهِ مِثْلُ جَمِّ الْغَفِيرِ}}. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۱۳۰.</ref>. در تعدادی از این روایات آمده است که اگر بر این علوم افزوده نمی‌شد، [[علم امام]] پایان می‌پذیرفت: {{متن حدیث|وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَأَنْفَدْنَا}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۳۱؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۱۳۰.</ref>.

همچنین در روایات متعدد از امام باقر و [[امام صادق]] {{عم}} نقل شده است که در [[شب قدر]]، خبر حوادث آن سال تا شب قدر سال بعد، به [[امام]] گفته می‌شود. این [[علم]]، شامل تمام خیر و شرهایی است که به [[بندگان]] می‌رسد؛ [[مرگ]] یا [[زندگی]]، [[فقر]] یا [[ثروت]]، [[توفیق]] [[زیارت]] [[خانه]] [[خداوند متعال]]، و خلاصه تمام مقدرات بندگان تا شب قدر سال [[آینده]]، بر امام عرضه می‌شود<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، {{عربی|باب ما یلقی إلی الأئمة فی لیلة القدر مما یکون فی تلک السنة و نزول الملائکة علیهم}}، ص۲۲۰. این روایات مستفیض‌اند.</ref>. در برخی از این [[روایات]] تصریح شده است که اگر این [[علوم]] نبود، امام نمی‌دانست که در آن سال چه چیز محقق خواهد شد<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۲۲، ح۱۱: {{متن حدیث|وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ يُعْلَمْ مَا يَكُونُ فِي تِلْكَ السَّنَةِ}}. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۲۱، ح۳.</ref>. به طور طبیعی، از این روایات این‌گونه به دست می‌آید که در هر شب قدر بر [[دانش امام]] افزوده می‌شود.

روایاتی دلالت بر آن دارند که هرگاه امامی به [[امامت]] می‌رسد، امام پیشین هر آنچه نزد اوست، به امام پس از خود تحویل می‌دهد<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، {{متن حدیث|بَابُ أَنَّ الْإِمَامَ يَعْرِفُ الْإِمَامَ الَّذِي يَكُونُ مِنْ بَعْدِهِ‌، وَ أَنَّ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالى‌: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّواْ الْأَمَنَتِ إِلَى أَهْلِهَا» فِيهِمْ {{عم}} نَزَلَتْ‌}}، ص۲۷۷. سند حدیث چهارم این مجموعه، صحیح است. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۷۶. در این منبع، چند روایت به این مضمون از آن حضرت نقل شده است که برخی سند صحیح دارند.</ref>. در یکی از این روایات، به [[صراحت]] بیان شده است که امام هر [[زمان]]، در آخرین لحظه [[عمر]] امام پیشین، علوم او را دریافت می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، {{عربی|بَابُ وَقْتِ مَا يَعْلَمُ الْإِمَامُ جَمِيعَ عِلْمِ الْإِمَامِ الَّذِي قَبْلَهُ عَلَیْهِمْ جَمِیعَاً السَّلَامُ‌}}، ص۶۸۵. سند حدیث دوم این مجموعه، موثق است. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۷۷.</ref>. این [[روایات]] نشان می‌دهند که [[علم امام]]، پیش از تحویل گرفتن [[مقام امامت]] کامل نیست. در روایات دیگری از [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده است: «هر امامی که از [[دنیا]] می‌رود، به [[امام]] پس از او دانشی همانند [[دانش امام]] پیشین عطا می‌شود و افزایشی در پنج جزء نیز خواهد داشت»<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۲۳. سه روایت در این منبع با این محتوا نقل شده که سند این روایات به دلیل مجهول بودن عبد الحمید بن النظر، ضعیف است.</ref>. این روایات، درباره محتوای این [[دانش]] افزوده شده سخن نگفته‌اند. احتمال دارد که این افزایش مربوط به امور جاری [[جهان]] یا مقدرات [[تغییر]] پذیر باشد. از این رو، [[علم]] به این امور، در حال تغییر است؛ و بنابراین امام بعدی از تحولات جهان [[آگاه]] می‌شود<ref>علامه مجلسی احتمال داده است که این پنج مورد به پنج موردی اشاره دارد که در آیه ۳۴ سوره مبارکه لقمان ذکر شده و علم کامل و دقیق آن فقط نزد خداوند است و در این پنج مورد، به تناسب اعمال مردم، بدا حاصل می‌شود. بنابراین علم امام بعدی از علم امام پیشین کامل‌تر خواهد بود (ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، ج۲۶، ص۱۷۵).</ref>.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۲۴.</ref>

== روایات [[امام کاظم]] و [[امام رضا]] {{عم}} ==

ممکن است برخی روایات این دو امام بزرگوار، شاهدی بر تام بودن [[علوم ائمه]] {{عم}} دانسته شوند. در روایتی نقل شده است که در دوران [[امامت امام صادق]] {{ع}}، [[امام کاظم]] {{ع}} [[انجیل]] را برای یکی از علمای [[مسیحی]] [[تلاوت]] کردند؛ به گونه‌ای که آن عالم آرزوی شاگردی ایشان را کرد<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۶۳-۵۶۴؛ علی بن حسین بن بابویه، الإمامة و التبصرة من الحیرة، ص۱۳۹.</ref>. این [[روایت]] نشان می‌دهد که امام حتی پیش از دوره امامتش به بسیاری از [[علوم ویژه]] و موهبتی آگاه است؛ هر چند بر تام بودن علم ایشان دلالت ندارد. در پایان روایت یادشده آمده است که [[امام صادق]] {{ع}} پس از [[آگاه]] شدن از این قضیه فرمودند: «[[خداوند]] کسی را در [[زمین]] [[حجت]] خود قرار نمی‌دهد که از او سؤالی بپرسند و او بگوید نمی‌دانم»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۶۳-۵۶۴.</ref>. در [[روایت]] دیگری از [[امام کاظم]] {{ع}} پرسیده شده است: آیا ممکن است که از [[امام]] سؤالی درباره [[حلال و حرام]] بپرسند و او نداند. آن [[حضرت]] فرمودند: خیر (چنین حالتی رخ نمی‌دهد)؛ ولی گاهی از امام می‌پرسند و او پاسخ آن را می‌داند، ولی (به [[اختیار]] خود و برای رعایت مصالحی) پاسخ نمی‌دهد<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۴۳-۴۴. در این منبع، این مطلب با سه سند نقل شده که هر سه سند، صحیح است.</ref>. در [[روایات]] دیگری نیز بر این مطلب تأکید شده که از [[ویژگی‌های امام]] و [[حجت خدا]] آن است که اگر از او سوالی بپرسند، پاسخ می‌دهد و از پاسخ هیچ پرسشی [[ناتوان]] نیست<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۷۱۲؛ عبد الله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص۳۳۹.</ref>.

از امام کاظم {{ع}} نقل شده است که خداوند دینش را کامل کرد و [[قرآن]] را که بیان کننده هر چیزی است، فرو فرستاد که در آن حلال و حرام، حدود و تمام چیزهایی که [[مردم]] به آن نیاز دارند، بیان شده است و این [[علوم]] پس از [[پیامبر]] {{صل}} در [[نسل]] او از [[امامان معصوم]] قرار گرفته است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۸۹؛ محمد بن ابراهیم نعمانی، الغیبة، تحقیق علی اکبر غفاری، ص۲۱۷.</ref>. این محتوا با بیانی دیگر نیز از آن امام نقل شده است که پیامبر {{صل}} تمام چیزهایی را که مردم به آن نیازمندند، به [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} آموختند<ref>ر.ک: علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۳۴۳؛ محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۵۰۵-۵۰۶. سند این روایت، صحیح است.</ref>.

بنا بر روایتی دیگر، آن حضرت از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نقل کردند که بال پرنده‌ای در [[آسمان]] حرکت نمی‌کند، مگر آنکه ما به آن آگاهیم<ref>ر.ک: محمد بن علی صدوق، عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۲، ص۳۲.</ref>. [[روایات]] یادشده می‌توانند از مؤیدات تام بودن [[علوم ائمه]] {{عم}} به شمار آیند.

در مقابل این دسته از روایات، از برخی نقل‌ها ممکن است برداشت شود که علوم ائمه {{عم}} کامل نیست. در روایتی آمده است که [[سندی بن شاهک]]، خرماهایی [[مسموم]] را برای [[امام کاظم]] {{ع}} آورد و آن [[حضرت]] از آن خرماها خوردند. سپس اثر سم را در [[بدن]] خود [[حس]] کردند: {{عربی|فأکل منه فاحس بالسم}}<ref>ر.ک: محمد بن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تصحیح مؤسسة آل البیت، ج۲، ص۲۴۲.</ref>. از [[امام رضا]] {{ع}} پرسیده شده است که آیا امام کاظم {{ع}} می‌دانستند آن خرماها مسموم‌اند و از آنها خوردند یا نمی‌دانستند؟ [[امام]] پاسخ دادند: [[محدِّث]] - که فرشته‌ای است- از او غایب شد<ref>محمد بن عمر کشی، رجال الکشی، تحقیق حسن مصطفوی، ص۶۰۴: {{متن حدیث|غَابَ عَنْهُ الْمُحَدِّثُ‌}}.</ref>؛ یعنی به او خبر نداد که خرماها مسموم است. از این رو، امام بدون [[علم]] به مسموم بودن، از آنها خوردند. بنا بر روایتی دیگر، امام رضا {{ع}} در پاسخ این [[پرسش]] فرمودند: [[خداوند]] [[فراموشی]] را بر ایشان مسلط کرد تا امر (مقدر شده) درباره او انجام شود<ref>محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۴۸۱: {{متن حدیث|أَنْسَاهُ لِيُنْفِذَ فِيهِ الْحُكْمَ‌}}. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۴۸۳-۴۸۴.</ref>. به هر حال، این روایات نشان می‌دهند که در آن لحظه، امام از مسموم بودن آن خرماها [[آگاهی]] نداشتند.

در گزارشی دیگر آمده است که امام کاظم {{ع}} هنگامی که در [[زندان هارون]] بودند، [[دعا]] کردند خداوند او را از آن [[زندان]] [[نجات]] دهد. فرستاده [[هارون]] وارد زندان شد و آن حضرت را نزد هارون فراخواند. مطابق این نقل، امام کاظم {{ع}} از علت احضارش خبر نداشتند و ترسیدند در آن هنگامه شب، شری از هارون به ایشان برسد. به این دلیل با [[ناامیدی]]، [[اندوه]] و [[ترس]] به نزد هارون رفتند. اما هارون در همان شب دستور [[آزادی]] امام را صادر کرد<ref>ر.ک: محمد بن علی صدوق، الأمالی، ص۳۷۷-۳۷۸؛ همو، عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۹۴.</ref>. این گزارش، حالاتی را به [[امام]] نسبت می‌دهد که نشان دهنده عدم [[علم امام]] به [[آینده]] و سرنوشتش می‌باشد<ref>به نظر می‌رسد تعابیر به کار رفته در این روایت، در صورت صحت، از راوی است. ترس از شهادت، در شأن یک مؤمن متوسط نیست؛ چه رسد به امام معصوم. روایات متعددی نیز نشان می‌دهند که آن حضرت از مرگ ترسی نداشتند و بارها هنگام روبه‌رو شدن با هارون، به صراحت با او مخالفت کردند. برای نمونه، در نقلی آمده است که وقتی هارون خواست فدک را به امام کاظم {{ع}} برگرداند، امام فرمودند: آن را نمی‌پذیرم، مگر با رعایت حدود آن. و وقتی هارون حدود فدک را پرسید، آن حضرت تمام سرزمین‌های اسلامی را حدود آن معرفی فرمودند که نشان می‌دهد مقصود آن حضرت این بود که حکومت شایسته او نیست و باید به ایشان واگذار شود (محمد بن علی بن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب {{ع}}، ج۴، ص۳۲۰-۳۲۱). در روایتی دیگر نیز نقل شده است که وقتی آن حضرت را به دربار هارون احضار کردند. هارون نظر امام را درباره قصرش پرسید. آن حضرت آن را خانه فاسقان معرفی کردند و آیاتی را تلاوت فرمودند که هارون را از متکبران در زمین و از کسانی معرفی می‌کرد که از حق با شواهد متعددش پیروی نمی‌کنند. در این گفت‌و‌گو هارون به شدت به خشم آمد (محمد بن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، ج۲، ص۲۹؛ محمد بن محمد مفید، الاختصاص، ص۲۶۲).</ref>.

در روایتی از [[امام رضا]] {{ع}} نقل شده است که [[پدر]] بزرگوارشان [[امام کاظم]] {{ع}}، با اینکه عقلشان قابل مقایسه با دیگران نبود، گاهی با سیاه‌ترین غلامانش [[مشورت]] می‌کرد. به ایشان گفته می‌شد: شما با مانند این ([[غلام]]) مشورت می‌کنید؟ می‌فرمودند: گاهی [[خداوند تبارک و تعالی]]، (گرهی) را با زبان او می‌گشاید. از همین روی، گاهی غلامانش درباره [[زمین‌ها]] و امور [[کشاورزی]] نظری می‌دادند و ایشان به آن عمل می‌کردند<ref>ر.ک: احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۶۰۲.</ref>. در روایتی دیگر آمده است که [[امام رضا]] {{ع}} به قبض و بسط [[علم امام]] اشاره کردند و فرمودند: {{متن حدیث|يَبْسُطُهُ فَيَعْلَمُ وَ يُقْبَضُ عَنْهُ فَلَا يَعْلَمُ}}<ref>محمد بن علی صدوق، عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۲۱۴.</ref>؛ «[[علم]] برای او گسترده می‌شود، پس می‌داند؛ و جمع می‌شود، پس نمی‌داند»<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۲۷.</ref>.

در روایتی دیگر بیان شده است که افزایش علوم ائمه {{عم}} نسبت به امام پیشین، در غیر موضوع [[حلال و حرام]] است. در این روایت آمده است که [[راوی]] از [[امام صادق]] {{ع}} از محتوای علومی که برای ایشان افزوده می‌شود، پرسید. آن حضرت به [[صراحت]] بیان کرده‌اند که [[خداوند]] [[حلال و حرام]] را به طور کامل بر پیامبرش نازل کرده است و در این حوزه چیزی بر [[دانش امام]] افزوده نمی‌شود. بنا بر این [[روایت]]، [[امام]] به سؤال [[راوی]] از موضوع دانشی که بر [[علوم ائمه]] افزوده می‌شود، به طور کلی و مبهم پاسخ دادند و فرمودند: (این افزایش) در امور دیگر، غیر از حلال و حرام است<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۹۳؛ محمد بن محمد مفید، الاختصاص، ص۳۱۳.</ref>. در روایتی، مصداق افزایش در [[علم ائمه]] {{عم}}، [[علم]] به منایا و [[بلایا]] و [[فصل الخطاب]] معرفی شده است<ref>فرات بن ابراهیم فرات کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ص۱۴۵: {{متن حدیث|فَهِيَ الزِّيَادَةُ الَّتِي عِنْدَنَا مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ الْأَوْصِيَاءِ وَ الْأَنْبِيَاءِ وَ لَا ذُرِّيَّةِ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرِنَا فَهَذَا [فبهذا] الْعِلْمُ عِلْمُنَا الْبَلَايَا وَ الْمَنَايَا وَ فَصْلَ الْخِطابِ‌}}؛ اگر چه در این روایت، این افزایش نسبت به پیامبران و اوصیای آنان سنجیده شده و میان ائمه {{عم}} مشترک است، اما به نظر می‌رسد با توجه به متغیر بودن علم بلایا، منایا و فصل الخطاب، این مسئله درباره تمایز دانشی خود ائمه {{عم}} نیز صادق است.</ref>.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۳۳۲.</ref>

== افزایش‌پذیری علوم برگزیدگان در کمالات معنوی ==

احتمال دیگر در بحث افزایش‌پذیری علوم ائمه {{عم}} آن است که این افزایش در معارف [[معنوی]] و کمالی باشد؛ زیرا [[اهل بیت]] {{عم}} اگر چه به درجاتی از [[معرفت خداوند]] رسیده‌اند که غیر آنان نرسیده‌اند، اما از آنجا که کمالات الهی نامتناهی است، معارف مرتبط با آن نیز نامتناهی است. از همین روست که حتی [[رسول خدا]] {{صل}} که از بالاترین درجات [[تقرب به خداوند]] برخوردار است، می‌فرمایند: {{متن قرآن|رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا}}<ref>«پروردگارا! بر دانش من بیفزای!» سوره طه، آیه ۱۱۴.</ref>. روشن است که نمی‌توان [[معتقد]] شد [[اعمال]] [[ائمه]] {{عم}} در [[تقرب]] آنان به خداوند تأثیری ندارند و آنان در [[طول عمر]] شریفشان درجاتی از کمال را طی نمی‌کنند<ref>ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، ج۲۶، ص۲۱.</ref>.

تفاوت مراتب معنوی [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و ائمه {{عم}} با یکدیگر، مؤید همین مطلب است. [[پیامبر اکرم]] {{صل}} به نزدیک‌ترین [[مقام]] به [[خداوند متعال]] باریافتند که دیگران، حتی [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} به آن مقام نرسیدند. [[خداوند]] درباره [[پیامبر]] {{صل}} می‌فرماید: {{متن قرآن|ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}<ref>«سپس نزدیک شد و فروتر آمد * آنگاه (میان او و پیامبر) به اندازه دو کمان یا نزدیک‌تر رسید» سوره نجم، آیه ۸-۹.</ref>. امیرالمؤمنین {{ع}} هم که [[شاگرد]] آن [[حضرت]] است، خود را این گونه توصیف می‌کند: {{متن حدیث|إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِيدِ مُحَمَّدٍ {{صل}}}}<ref>من بنده‌ای از بندگان محمد {{صل}} هستم (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۲۵)، سند این روایت، صحیح است.</ref>. از همین روی، در روایاتی که از [[تساوی]] [[علمی]] [[ائمه]] {{عم}} سخن به میان آمده، [[تذکر]] داده شده است که پیامبر اکرم {{صل}} و امیرالمؤمنین {{ع}} [[برتری]] ویژه خود را دارند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۸: {{متن حدیث|نَحْنُ فِي الْأَمْرِ وَ الْفَهْمِ وَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ نَجْرِي مَجْرًى وَاحِداً فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ {{صل}} وَ عَلِيٌّ {{ع}} فَلَهُمَا فَضْلُهُمَا}}؛ سند این روایت، صحیح است. همچنین ر.ک: عبد الله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص۳۵۱؛ محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۴۸۰.</ref>. این مراتب از کمال، [[علوم حضوری]] و [[شهودی]] متناسب خود را می‌طلبند و [[دانش]] ائمه {{عم}} در مراتب بالای چنین علومی با هم متفاوت است؛ هر چند در مراتبی از این [[علوم]] با یکدیگر مساوی‌اند و تمام نیازهای [[مردم]] برای [[هدایت]] یافتن، در این مرتبه مشترک قرار دارد؛ زیرا در [[روایات]] بیان شده است که آنان در [[حلال و حرام]] و [[تفسیر قرآن]] با هم مساوی‌اند و سؤالی از آنان پرسیده نمی‌شود که پاسخ آن را ندانند<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائرالدرجات، ص۱۲۲. در این منبع، روایاتی نقل شده است که نشان می‌دهد ائمه {{عم}} تمام علومی را که مردم به آن نیازمندند و پاسخ هر سؤالی را که از آنان پرسیده می‌شود، می‌دانند. روایات این باب، مستفیض‌اند.</ref>.

[[استغفار]] ائمه {{عم}} نیز بنا بر همین وجه توجیه می‌شود؛ زیرا آنان خود را در مراتب کمال، ناقص می‌بینند. بنابراین بخشی از دانشی که پیوسته بر [[اهل بیت]] {{عم}} افزوده می‌شود و بنا بر برخی [[روایات]]، [[برترین]] قسم [[دانش]] آنان است، [[علوم]] و [[معارف]] کمالی‌اند که در نهایت [[قداست]] و نورانیت‌اند<ref>ر.ک: سید کمال حیدری، علم الامام، ص۳۳۹-۳۴۸.</ref>. این دانش، مربوط به [[احکام]] و... نیست. بنابراین می‌توان گفت روایاتی که به افزایش پذیری [[علوم ائمه]] {{عم}} دلالت دارند، افزایش یادشده را در این دو قلمرو [[اثبات]] می‌کنند.

* [[افزایش علم امام]]