تفسیر ادبی در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

تفسیر ادبی در علوم قرآنی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۰۵

۸۵ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲

جز

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

دیداریویکی‌متن

HeydariBot

۱۱۸٬۲۸۱

ویرایش

@@ خط ۶: / خط ۶: @@
 }}
-==مقدمه==
+== مقدمه ==
 [[تفسیر ادبی]] از ریشه دارترین گرایش‌های [[تفسیر قرآن کریم]] است که با تکیه بر [[هماهنگی]] [[زبان قرآن]] با زبان [[قوم]] یعنی [[زبان عربی]] به [[فهم]] [[تفسیر]] صحیح [[قرآن]] می‌‌پردازد.
 تفسیر ادبی گرایشی [[تفسیری]] است که [[مفسر]] به سائقه علایق شخصی یا تخصص خود عمدتاً به طرح مسائل ادبی قرآن یعنی مسائل صرفی، نحوی، لغوی و [[علوم]] بلاغی پرداخته و [[آیات]] [[شریف]] را از منظر این علوم تحلیل کرده و این دست مباحث در تفسیر نُمود بیشتری یافته‌اند.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==تعریف==
+== تعریف ==
 قرآن پژوهان و [[مفسران]] گذشته نه عنوان "تفسیر ادبی" را به کار برده و نه به تعریف آن پرداخته‌اند؛ اما در دوره معاصر در تفسیر پژوهی‌های [[فارسی]] [[زبان]]، تعریف‌های نزدیک به هم و نسبتاً یکسانی از آن ارائه شده‌اند. وجه مشترک این تعاریف آن است که مفسر در تفسیر ادبی از قرآن به بیان عناصر صرفی، نحوی، نکات بلاغی، واژه‌شناسی، بیان معنای لغات مشکل یا [[غریب]] القرآن و بررسی قرائت‌های مختلف از [[قرآن کریم]] توجه می‌‌کند.<ref> دانشنامه قرآن، ج ۱، ص۶۴۴؛ ر. ک: روش‌ها و گرایش‌های تفسیری قرآن، ص۲۵۴ - ۲۶۹. </ref> بعضی نیز تفسیر ادبی را تفسیری مشتمل بر مباحث زبانی و ادبی قرآن مانند لغت، [[اعراب]] و [[بلاغت]] دانسته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج ۷، ص۶۳۹. </ref> برخی نیز برای آنکه تعریف همه انواع تفسیر ادبی را در برگیرد از [[گرایش]] دیگری در تفسیر ادبی خبر داده‌اند که مفسر با [[نثر]] و بیان ادیبانه و پردازش‌های [[هنری]] به نکات [[تربیتی]] و [[هدایتی]] قرآن توجه می‌‌کند؛ مانند [[تفسیر فی ظلال القرآن (کتاب)|تفسیر فی ظلال القرآن]] از [[سید قطب]].<ref>دانشنامه قرآن، ج ۱، ص۶۴۴. </ref> بعضی نیز با پایین آوردن سطح تفسیر ادبی، آن را بر بعضی کتاب‌های تجزیه و ترکیب آیات و سوره‌هایی از قرآن کریم اطلاق کرده‌اند که برای تمرین [[قواعد]] صرف و نحو کاربرد دارند؛ مانند [[طاهری کَنی]] در کتاب تفسیر ادبی قرآن و [[اسلامی پناه]] در [[کتابی]] با عنوان مشابه که البته اطلاقی نادرست می‌‌نماید، در حالی که [[تفسیر ادبی]] بسیار گسترده‌تر و عمیق‌تر از آن چیزی است که در این تعاریف آمده است. البته در معرفی مصادیق تفسیر ادبی اشتراک نظر وجود دارد. در واقع تفسیر ادبی را باید [[تفسیر]] بر پایه [[علوم]] ادبی و [[فرهنگ عصر نزول]] معرفی کرد که عمدتاً در [[شعر]] و [[نثر]] و [[تاریخ]] آن عصر تجلی یافته است.
 درباره علوم ادبی و شمار آن دیدگاه‌ها متفاوت‌اند؛ از ۶ [[علم]] صرف، نحو، لغت، معانی، بیان و [[بدیع]] گرفته و تا ۱۶ علم نیز بیان شده است.<ref>نک: ادبیات و تعهد در اسلام، ص۴۵ - ۴۶. </ref> روشن است که محدود کردن دایره علوم ادبی در تفسیر، و [[میزان]] تأثیر دادن هریک از این علوم، در نوع تفسیر ادبی نقشی آشکار خواهد داشت. ناگفته نماند که در گذشته از علوم ادبی به علوم لسانی (العلوم اللسانیة)<ref> تاریخ ابن خلدون، ج ۱، ص۴۴۰. </ref> یا علوم [[عربی]] (العلوم العربیة)<ref>نک: التحریر و التنویر، ج ۱، ص۱۹؛ الکاشف، ج ۱، ص۹، ۱۳۴. </ref> یا علوم لفظی (العلوم اللفظیة)<ref> مقدمه جامع التفاسیر، ص۹۴ - ۹۵؛ مفردات، ص۵۴. </ref> تعبیر می‌‌شده است که مقصود از همه آنها یک چیز و آن علوم ادبی است،<ref>مناهج تجدید، ص۲۶۰. </ref> بر همین اساس [[ابن خلدون]] تفسیر را دارای دو قسم دانسته است:
-#تفسیر [[نقلی]]؛
+# تفسیر [[نقلی]]؛
-#تفسیر مبتنی بر علوم زبانی. علوم زبانی را نیز شامل [[اعراب]]، لغت و [[بلاغت]] یا بیان دانسته است.<ref>تاریخ ابن خلدون، ج ۱، ص۴۳۹ - ۴۴۰. </ref>.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
+# تفسیر مبتنی بر علوم زبانی. علوم زبانی را نیز شامل [[اعراب]]، لغت و [[بلاغت]] یا بیان دانسته است.<ref>تاریخ ابن خلدون، ج ۱، ص۴۳۹ - ۴۴۰. </ref>.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==انواع تفسیر ادبی==
+== انواع تفسیر ادبی ==
 تفسیر ادبی در طول تاریخ خود فراز و نشیب‌ها و تحولاتی داشته است؛ اما نقطه اوج کمال آن در دوره معاصر است که برخی از محققان [[عرب]] با تأکید بر [[ضرورت]] رویکرد ادبی به [[تفسیر قرآن]] برای این روش [[تفسیری]] مؤلفه‌هایی بیان کرده‌اند که تا حدود زیادی به تفسیر ادبی هویتی جدید بخشیده است، گرچه در اصول با تفسیر ادبی گذشته مشترک است، بدین روی ما تفسیر ادبی را به دو قسم [[تفسیر ادبی]] (سنتی) و تفسیر ادبی معاصر قسمت کرده، بحث را در این دو بخش پی می‌‌گیریم.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-=== تفسیر ادبی سنتی===
+=== تفسیر ادبی سنتی ===
-[[قرآن کریم]]، متنی زبانی است که به [[زبان عربی]] مبین و زبان [[قوم]] نازل شده است، بر همین اساس متنی ادبی است که از همه ویژگی‌ها و [[محاسن]] اثر ادبی [[استوار]] و والایی جهت تحقق بخشیدن به اهداف و مقاصد خود برخوردار است. مهم‌ترین ویژگی متون ادبی تأثیر بر مخاطب، هم از نظر معنا و هم از نظر لفظ، از طریق به‌کارگیری صنایع ادبی چون مجاز، [[تشبیه]] و [[تمثیل]]، استعاره، کنایه، تقدیم و تأخیر، قصه، وزن و [[نظم]] است. اگر هرگونه تلاش مبتنی بر ابزارهای زبانی برای [[فهم]] یک متن ادبی را تفسیر ادبی بنامیم در این صورت نخستین تلاش‌ها برای [[تفسیر قرآن]] را باید به عنوان تفسیر ادبی [[شناخت]]، به همین جهت بخشی فراوان از [[تفسیر]] منقول از [[رسول خدا]]{{صل}} که مستقیماً به تفسیر متن پرداخته است زیر عنوان تفسیر ادبی قرار می‌‌گیرد.<ref>نک: الاتقان، ج ۲، ص۴۲۰ - ۴۵۲. </ref> البته [[رسالت]] اصلی [[پیامبر]]{{صل}} در مورد [[کتاب خدا]] "تبیین" [[آیات]] [[وحی]] بوده است {{متن قرآن|بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«(آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو قرآن  را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۴.</ref> که آن اعم از تفسیر [[کلام]] خداست و شامل تفصیل [[احکام]] مجمل و سربسته [[قرآن]] نیز می‌‌شود، و در مورد تبیین تعبیر ادبی به کار نمی‌رود.
+[[قرآن کریم]]، متنی زبانی است که به [[زبان عربی]] مبین و زبان [[قوم]] نازل شده است، بر همین اساس متنی ادبی است که از همه ویژگی‌ها و [[محاسن]] اثر ادبی [[استوار]] و والایی جهت تحقق بخشیدن به اهداف و مقاصد خود برخوردار است. مهم‌ترین ویژگی متون ادبی تأثیر بر مخاطب، هم از نظر معنا و هم از نظر لفظ، از طریق به‌کارگیری صنایع ادبی چون مجاز، [[تشبیه]] و [[تمثیل]]، استعاره، کنایه، تقدیم و تأخیر، قصه، وزن و [[نظم]] است. اگر هرگونه تلاش مبتنی بر ابزارهای زبانی برای [[فهم]] یک متن ادبی را تفسیر ادبی بنامیم در این صورت نخستین تلاش‌ها برای [[تفسیر قرآن]] را باید به عنوان تفسیر ادبی [[شناخت]]، به همین جهت بخشی فراوان از [[تفسیر]] منقول از [[رسول خدا]] {{صل}} که مستقیماً به تفسیر متن پرداخته است زیر عنوان تفسیر ادبی قرار می‌‌گیرد.<ref>نک: الاتقان، ج ۲، ص۴۲۰ - ۴۵۲. </ref> البته [[رسالت]] اصلی [[پیامبر]] {{صل}} در مورد [[کتاب خدا]] "تبیین" [[آیات]] [[وحی]] بوده است {{متن قرآن|بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«(آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو قرآن را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۴.</ref> که آن اعم از تفسیر [[کلام]] خداست و شامل تفصیل [[احکام]] مجمل و سربسته [[قرآن]] نیز می‌‌شود، و در مورد تبیین تعبیر ادبی به کار نمی‌رود.
-پس از رسول خدا{{صل}} در میان [[صحابه]] آن [[حضرت]] [[امام علی بن ابی طالب]] و [[شاگرد]] آن حضرت، [[ابن عباس]] به طور گسترده به تفسیر ادبی قرآن پرداختند و در میان صحابه و [[تابعان]] مشهورترین متن [[تفسیری]] مبتنی بر [[شعر]] و [[ادبیات عرب]] از ابن عباس است که به مسائل [[نافع]] بن [[ازرق]] [[شهرت]] یافته و به صورت [[روایت]] از ابن عباس نقل شده است.
+پس از رسول خدا {{صل}} در میان [[صحابه]] آن [[حضرت]] [[امام علی بن ابی طالب]] و [[شاگرد]] آن حضرت، [[ابن عباس]] به طور گسترده به تفسیر ادبی قرآن پرداختند و در میان صحابه و [[تابعان]] مشهورترین متن [[تفسیری]] مبتنی بر [[شعر]] و [[ادبیات عرب]] از ابن عباس است که به مسائل [[نافع]] بن [[ازرق]] [[شهرت]] یافته و به صورت [[روایت]] از ابن عباس نقل شده است.
 در این روایت ابن عباس نزدیک به ۲۰۰ [[پرسش]] نافع بن ازرق، پیشوای یکی از فرقه‌های [[خوارج]] را پاسخ گفته و برای بیان معنای هر کلمه به بیتی از [[شعر]] [[عرب]] استناد کرده است.
@@ خط ۳۰: / خط ۳۰: @@
 از مجموع تلاش‌های [[تفسیری]] [[مفسران]] و [[دانشمندان]] با گرایش به [[علوم]] ادبی و زبانی از سده دوم به بعد سه شاخه تفسیری پدید آمده اند: تفسیر لغوی، تفسیر نحوی ـ [[اعرابی]]، [[تفسیر بیانی]] ـ بلاغی. برخی [[تفاسیر]] ادبی جامع نیز [[صبغه]] ادبی آنها برجسته‌تر است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-====تفسیر لغوی====
+==== تفسیر لغوی ====
 مقصود از تفسیر لغوی یا غریب القرآن آن است که [[مفسر]] به شرح و تفسیر کلمات نامأنوس قرآن بپردازد.
 [[دانش]] شرح لغات قرآن در اوایل [[قرن پنجم]] به دست [[راغب اصفهانی]] به اوج کمال خود رسید. وی با تکیه بر دانش گسترده خود در حوزه فرهنگ و ادب و دانش لغت به تدوین نمونه ای بی‌نظیر در شرح واژگان قرآن پرداخت که غنی‌ترین و [[بهترین]] نمونه در نوع خود است. اثر راغب، مشهور به مفردات الفاظ القرآن و در شیوه بحث به کتاب‌های لغت نظیر معجم مقاییس اللغه ابن [[فارس]] نزدیک‌تر است تا کتاب‌های غریب القرآن. وی به [[نیکی]] دریافته بود که شرح شماری از واژگان قرآن به عنوان واژگان غریب، برای [[تفسیر قرآن]] کافی نیست و برای مخاطب قرن پنجمی باید به شرح همه کلمات قرآن پرداخت، از این رو وی برخلاف نگارندگان [[غریب]] القرآنها که تنها به بیان مقصود هر واژه در [[سیاق]] خاص خودش پرداخته‌اند با استناد به کاربردهای لغت در [[فرهنگ]] [[عربی]] و نیز با تکیه بر کاربردهای واژه در سیاق‌های گوناگون [[آیات قرآنی]] به بیان معنای دقیق کلمه پرداخته و به جای عنوان "غریب القرآن" نام [[المفردات]] را برای کتاب خود [[برگزیده]] است. کتاب وی که شرح واژگان [[قرآن]] است، نوعی [[تفسیر موضوعی]] واژگانی نیز به شمار می‌‌آید. <ref> نک: مباحث فی التفسیر الموضوعی، ص۱۹ - ۲۷. </ref> همین امر تفاوت اساسی و ماهوی میان مفردات و سایر کتاب‌های غریب القرآن پدید آورده است. با این همه، تألیف در موضوع غریب القرآن پس از راغب متوقف نشد و [[دانشمندان]] بسیاری تألیف در این موضوع را ادامه دادند. <ref> برای آگاهی از فهرست کتب غریب القرآن نک: غریب القرآن، ص۶۲ - ۹۵. </ref> در حوزه مباحث لغوی محور بحث افزون بر معناشناسی کلمات قرآن، [[تعیین]] واژه‌های عربی اصیل، معرفی واژگان متعلق به لهجه‌های غیر حجازی و احیاناً معرفی واژگان معرب و دخیل بوده و این مباحث در شکل‌گیری جریان [[تفسیری]] نقش ممتازی داشته‌اند.
-نخستین کتاب در [[دانش]] معناشناسی واژگان قرآن، پس از [[روایات]] [[ابن عباس]] و [[زید بن علی بن الحسین]]{{ع}} از آن [[ابان بن تغلب]] [[شیعی]] از [[اصحاب]] [[امام باقر]] و [[امام صادق]]{{ع}} است <ref> نک: الفهرست، طوسی، ص۵۷. </ref> که سوگمندانه از میان رفته است.
+نخستین کتاب در [[دانش]] معناشناسی واژگان قرآن، پس از [[روایات]] [[ابن عباس]] و [[زید بن علی بن الحسین]] {{ع}} از آن [[ابان بن تغلب]] [[شیعی]] از [[اصحاب]] [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{ع}} است <ref> نک: الفهرست، طوسی، ص۵۷. </ref> که سوگمندانه از میان رفته است.
 پس از آن [[مجاز القرآن (کتاب)|مجاز القرآن]] [[ابوعبیده معمر بن مثنی]] که گاه از آن به غریب القرآن یاد شده و تألیف آن در سال ۱۸۸ قمری آغاز شده مهم‌ترین کتاب موجود در این زمینه است. البته برخلاف [[پندار]] بعضی این کتاب صرفاً [[کتابی]] در غریب القرآن نیست، بلکه مؤلف آن افزون بر شرح معنای کلمات با تکیه بر فرهنگ و [[شعر]] عربی، به شرح اسالیب متنوع قرآن و مباحث بلاغی آن از جمله مجاز به معنای بلاغی آن نیز توجه نشان داده است. کتاب [[ابوعبیده]] از مهم‌ترین منابع [[تفاسیر]] بعدی در حوزه [[ادب]] و شرح معانی کلمات و اسالیب [[قرآن]] به شمار می‌‌آید، از جمله بسیار مورد توجه [[ابن قتیبه]]، در آثار قرآنیش و [[طبری]]، در [[جامع البیان]] بوده است.
 پس از وی [[دانشمندان]] زیادی به [[نگارش]] [[غریب]] القرآن روی آوردند که [[ابن ندیم]] فهرستی از آنها را تا عصر خود به دست داده است. از مشهورترین آثار موجود، غریب القرآن ابن قتیبه و غریب القرآن ابن عُزیز [[سجستانی]] است که قریب ۱۵ سال در تدوین آن [[زمان]] صرف کرده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-====[[تفسیر]] نحوی ـ [[اعرابی]]====
+==== [[تفسیر]] نحوی ـ [[اعرابی]] ====
 از نخستین [[علوم]] مورد نیاز تفسیر، [[علم]] نحو و [[اعراب]] است. <ref> نک: الاتقان، ج ۲، ص۳۹۷. </ref> اعراب قرآن از مهم‌ترین میدان‌های [[کشف]] [[اسرار]] قرآن است. اعراب در [[کلام]] [[عربی]] معنا را روشن ساخته، غرض گوینده را آشکار و به [[بلاغت]] [[سخن]] اشاره می‌‌کند؛ همچنین به [[جمال]] ترکیب قرآن و [[حسن]] ساختار آن نظر دارد. <ref>القرآن الکریم واثره فی الدراسات النحویه، ص۲۷۰ - ۲۷۱. </ref> از تفاسیری که عمدتاً بر پایه [[دانش]] اعراب شکل گرفته‌اند، به تفسیر نحوی ـ اعرابی یاد می‌‌کنیم. بایسته ذکر است که از آنجا که دانش صَرف نیز معمولا وابسته به دانش نحو تلقی شده و در ذیل آن به بحث گذاشته شده، دامنه تفسیر نحوی را به دانش صرف نیز تعمیم داده، به تفاسیر مبتنی بر هر دو علم، تفسیر نحوی اطلاق می‌‌کنیم. البته بخشی از نقش دانش صرف را هم باید در دانش لغت دنبال کرد.
 در باب تفسیر نحوی ـ اعرابی دو دسته از منابع قابل توجه و بررسی‌اند<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>:
-=====معانی القرآن‌ها=====
+===== معانی القرآن‌ها =====
 در نیمه دوم سده دوم [[هجری]] مجموعه ای از نگاشته‌ها در حوزه [[تفسیر قرآن]] با نام معانی القرآن شکل گرفت و تا [[قرن پنجم]] ادامه یافت. این کتاب‌ها عموماً به [[فهم]] [[معانی قرآن]] با رویکرد به [[علوم]] زبانی توجهی ویژه مبذول می‌‌داشتند. پیشگام تدوین معانی القرآنها [[دانشمندان]] نحو و لغت بودند. معانی القرآنها آن دسته از کتاب‌های تفسیری‌اند که در آنها [[مفسر]] به ترتیب [[آیات]] و [[سوره‌ها]] به شرح معانی کلمات و تعبیرهای [[غریب]] و نامأنوس [[قرآن]]، تحلیل [[اعراب]] آیات مشکل، بیان نکات نحوی و صرفی، معرفی واژه‌های متعلق به لهجه‌های مختلف [[عربی]]، بیان نکات [[دستوری]] رایج در لهجه‌های مختلف عربی، بررسی و تحلیل [[قرائات]] مختلف از ناحیه نحوی و صرفی و نیز بیان نکات بلاغی و مرتبط با اسلوب قرآن می‌‌پردازد؛ گویا اطلاق "معانی القرآن" بر این مجموعه‌های تفسیریِ مستند به علوم زبانی، در برابر اطلاق "[[تفسیر]]گ بر مجموعه‌های [[تفسیری]] [[نقلی]] مدون در [[قرن سوم]] بوده است، به هر روی معانی القرآنها افزون بر اینکه از مهم‌ترین [[تفاسیر]] ادبی ـ درایتی شمرده می‌‌شوند، از منابع مهم و اصیل تفاسیر ادبی دوره‌های بعد نیز محسوب می‌‌گردند.
 اغلب از [[ابوعبیده]] به عنوان پیشگام در تدوین معانی القرآن یاد می‌‌شود؛ اما نخستین کتاب معانی القرآن از آن [[ابان بن تغلب]] [[قاری]] و نحوی نامدار امامی در [[کوفه]] است که مطابق گزارش [[ابن ندیم]] کتاب لطیف و کم حجمی بوده است. <ref>الفهرست، ابن ندیم، ص۲۷۶. </ref> بعضی از محققان نخستین معانی القرآن پس از [[ابان]] را از ابوعبیده دانسته‌اند که صحیح به نظر نمی‌رسد، به ویژه اگر معانی القرآن ابوعبیده همان مجازالقرآن وی باشد <ref>نک: تلخیص البیان، ص۹، «مقدمه».</ref> که [[تاریخ]] تدوین آن پس از سال ۱۸۸ قمری بوده و تاریخ درگذشت کسایی ۱۸۵ قمری است. <ref>نک: تلخیص البیان، ص۹، «مقدمه».</ref> پس از ابان ظاهراً نخستین معانی القرآن از [[ابوجعفر محمد بن حسن رؤاسی]] استاد کسایی و سپس معانی القرآن [[سعید بن مسعده]] معروف به [[اخفش اوسط]] [[شاگرد]] کسایی بوده است. اخفش به [[تشویق]] کسایی [[کتابی]] در معانی القرآن نگاشت و سپس کسایی معانی القرآن خود را بر اساس آن ترتیب داد. <ref> نک: معانی القرآن، ص۱۲. </ref> [[ابن ندیم]] در کتاب خود فهرست مفصلی از معانی القرآن‌ها (بالغ بر ۲۵ کتاب) به دست داده است که همه آنها از نحویان ادیب است. <ref>الفهرست، ابن ندیم، ص۳۷. </ref> از میان معانی القرآن‌ها کتاب فرّاء، اخفش، زجّاج و نحاس به سبب موجود بودن از [[شهرت]] بیشتری برخوردارند. کتاب فرّاء مهم‌ترین کتاب جامع و بزرگ در حوزه معانی القرآن به شمار می‌‌آید که همواره مورد توجه [[مفسران]] بعدی و منبع مهم و معتبری برای آرای نحویان [[کوفه]] به ویژه آرای کسایی بوده است. معانی القرآن نحاس نیز مبسوط‌ترین کتاب بر جای مانده در این موضوع است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-=====[[اعراب]] القرآن‌ها=====
+===== [[اعراب]] القرآن‌ها =====
 کتاب‌های اعراب القرآن همانند معانی القرآن‌ها به جنبه‌های زبانی و صرفی و نحوی [[آیات]]، تحلیل قرائت‌های مختلف از ناحیه نحوی و صرفی و اعراب، و احیاناً بیان معنای لغات و بیان نکات بیانی و بلاغی می‌‌پرداختند؛ اما جنبه نحوی و بیان اعراب‌های دشوار و پیچیده آیات، همراه با نقل وجوه [[اعرابی]] و احتمال‌های مختلف و نقل آرای نحویان پیشین از دو [[مکتب]] نحو [[بصره]] و کوفه در این دسته از کتاب‌ها، بر سایر مباحث [[غلبه]] دارد.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==== [[تفاسیر]] بلاغی====
+==== [[تفاسیر]] بلاغی ====
 [[قرآن کریم]] به [[زبان عربی]] مبین نازل شده: {{متن قرآن|بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ}}<ref>«به زبان عربی روشن» سوره شعراء، آیه ۱۹۵.</ref> و بسیار طبیعی است که اسالیب مختلف زبان عربی در بیان و تعبیر، و تصویرپردازی‌های [[هنری]] را در خود گرد آورد. در قرآن کریم هم استعمال [[حقیقی]] وجود دارد و هم تعابیر مجازی، هم کنایه و استعاره و هم سایر اسلوب‌ها و سبک‌ها، با این تفاوت که اسلوب قرآن کریم[[امتیاز]] و [[برتری]] ای دارد که آن را در مرتبه [[اعجاز]] قرار داده و در نظر همه علمای [[ادب]] و [[بلاغت]] نمونه ای اعلا از [[بلاغت]] به شمار می‌‌آید.
@@ خط ۵۸: / خط ۵۸: @@
 در حوزه مباحث متعلق به اعجاز قرآن دو دسته از منابع قابل توجه‌اند:
-#منابعی جای می‌‌گیرند که به شکل‌گیری و نُضج [[دانش]] بلاغت انجامیدند؛ مانند: [[البدیع (کتاب)|البدیع]] [[عبدالله بن معتَز]]، [[نقدالشعر (کتاب)|نقدالشعر]] [[قدامة بن جعفر]] کاتب [[شیعی]]، [[عیار الشعر (کتاب)|عیار الشعر]] ابن طباطبا، [[صناعتین (کتاب)|صناعتین]] [[ابوهلال عسکری]]، [[العمدة فی صناعة الشعر و نقده (کتاب)|العمدة فی صناعة الشعر و نقده]] از [[ابن رشیق قیروانی]] و [[سرالفصاحه (کتاب)|سرالفصاحه]] [[ابن سنان خفاجی]]. در این آثار افزون بر اینکه اصول و [[قواعد]] بلاغت شکل گرفت [[آیات]] فراوانی از [[قرآن کریم]] نیز از نظر بلاغی تحلیل شد.
+# منابعی جای می‌‌گیرند که به شکل‌گیری و نُضج [[دانش]] بلاغت انجامیدند؛ مانند: [[البدیع (کتاب)|البدیع]] [[عبدالله بن معتَز]]، [[نقدالشعر (کتاب)|نقدالشعر]] [[قدامة بن جعفر]] کاتب [[شیعی]]، [[عیار الشعر (کتاب)|عیار الشعر]] ابن طباطبا، [[صناعتین (کتاب)|صناعتین]] [[ابوهلال عسکری]]، [[العمدة فی صناعة الشعر و نقده (کتاب)|العمدة فی صناعة الشعر و نقده]] از [[ابن رشیق قیروانی]] و [[سرالفصاحه (کتاب)|سرالفصاحه]] [[ابن سنان خفاجی]]. در این آثار افزون بر اینکه اصول و [[قواعد]] بلاغت شکل گرفت [[آیات]] فراوانی از [[قرآن کریم]] نیز از نظر بلاغی تحلیل شد.
-#منابعی جای می‌‌گیرند که مستقیم به تحلیل مسئله اعجاز قرآن پرداختند؛ مانند [[اعجاز القرآن (کتاب)|اعجاز القرآن]] [[محمد بن یزید واسطی]]، [[النکت فی اعجاز القرآن (کتاب)|النکت فی اعجاز القرآن]] [[علی بن عیسی رمانی]]، [[رسالة فی اعجاز القرآن (کتاب)|رسالة فی اعجاز القرآن]] [[حمد بن سلیمان خطابی]]، [[اعجاز القرآن (کتاب)|اعجاز القرآن]] [[باقلانی]] و [[المغنی فی ابواب التوحید (کتاب)|المغنی فی ابواب التوحید]] [[قاضی عبدالجبار معتزلی]] که جلد ۱۶ آن را به [[اعجاز قرآن]] اختصاص داده است. در این آثار نیز انبوهی از [[آیات قرآن]] از منظر [[بلاغت]] و بیان [[عربی]] و در مقایسه با اسلوب [[عرب]] تحلیل شده و در شکل‌گیری [[تفاسیر]] ادبی و بلاغی جامع نقشی مهم داشته‌اند.
+# منابعی جای می‌‌گیرند که مستقیم به تحلیل مسئله اعجاز قرآن پرداختند؛ مانند [[اعجاز القرآن (کتاب)|اعجاز القرآن]] [[محمد بن یزید واسطی]]، [[النکت فی اعجاز القرآن (کتاب)|النکت فی اعجاز القرآن]] [[علی بن عیسی رمانی]]، [[رسالة فی اعجاز القرآن (کتاب)|رسالة فی اعجاز القرآن]] [[حمد بن سلیمان خطابی]]، [[اعجاز القرآن (کتاب)|اعجاز القرآن]] [[باقلانی]] و [[المغنی فی ابواب التوحید (کتاب)|المغنی فی ابواب التوحید]] [[قاضی عبدالجبار معتزلی]] که جلد ۱۶ آن را به [[اعجاز قرآن]] اختصاص داده است. در این آثار نیز انبوهی از [[آیات قرآن]] از منظر [[بلاغت]] و بیان [[عربی]] و در مقایسه با اسلوب [[عرب]] تحلیل شده و در شکل‌گیری [[تفاسیر]] ادبی و بلاغی جامع نقشی مهم داشته‌اند.
 در نیمه دوم سده پنجم قمری [[عبدالقاهر جرجانی]] دو شاهکار ادبی در حوزه بلاغت و بیان عربی پدید آورد: نخست دلائل الاعجاز را در [[اثبات]] [[اعجاز بیانی]] و [[نظم]] [[قرآن]] نگاشت. سپس کتاب [[اسرار البلاغه (کتاب)|اسرار البلاغه]] را در تبیین [[صور]] بیانی قرآن پرداخت، بر همین اساس عبدالقاهر پایه گذار دو [[دانش]] معانی و بیان به شمار می‌‌آید. این دو اثر نیز با اینکه [[تفسیر قرآن]] به شمار نمی‌آیند، موضوع هر دو بررسی جایگاه [[فصاحت]] و بلاغت و نظم در [[آیات قرآن کریم]] است که این امور موجب گشته‌اند [[کلام الهی]] در مرتبه اعجاز قرار گیرد. مباحث عمیق و جامع [[عبد القاهر]] در این دو اثر سبب شد که پس از وی [[زمخشری]] این دو اثر را وجهه [[همت]] خود ساخته، در [[تفسیر الکشاف (کتاب)|تفسیر الکشاف]] به [[تطبیق]] [[قواعد]] پرداخته شده توسط جرجانی، بر آیات قرآن بپردازد. بی‌شک تفسیر الکشاف زمخشری بزرگ‌ترین و [[جامع‌ترین]] [[تفسیر ادبی]] است که با بهره‌گیری از همه [[علوم]] ادبی و زبانی، یعنی از صرف، نحو، لغت، [[قرائات]] و علوم بلاغت و فصاحت پدید آمده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==== تفاسیر جامع ادبی====
+==== تفاسیر جامع ادبی ====
 در [[قرن چهارم]] و پنجم که تفاسیر جامع درایتی ـ [[اجتهادی]] رونقی گرفتند، از بخش‌های مهم و قابل توجه این تفاسیر تکیه بر علوم ادبی در [[تفسیر آیات]] بود، بر همین اساس همه تفاسیر جامع اجتهادی را باید در شمار تفاسیر ادبی نیز مورد توجه قرار داد؛ برای مثال در این دو قرن، [[تفاسیر]] جامع [[اجتهادی]] ای تدوین شدند که در ترکیب نام آنها، عنوان "[[علوم]] القرآن" جای گرفت. اغلب این تفاسیر بر جای نمانده‌اند؛<ref> نک: علوم القرآن بین البرهان و الاتقان، ص۸۳ - ۸۶. </ref> اما بخشی از مباحث این تفاسیر به معناشناسی واژگان و [[اعراب]] [[آیات]]، تحلیل صرفی نحوی و [[اعرابی]] [[قرائات]] مختلف و مسائلی از این دست اختصاص یافت. دو [[تفسیر]] جامع و بزرگ [[التبیان (کتاب)|التبیان]] <ref> نک: التبیان، ج ۱، ص۱۹، «مقدمه».</ref> از [[محمد بن حسن طوسی]] و [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]]<ref>نک: [[مجمع البیان]]، ج ۱، ص۱۱. </ref> از [[ابوعلی فضل بن حسن طبرسی]] نمونه‌هایی کامل از این نوع تفاسیرند. این دو تفسیر به ویژه مجمع البیان در بعد ادبی از غنی‌ترین تفاسیر جامع به شمار می‌‌آیند.
@@ خط ۷۷: / خط ۷۷: @@
 ابوحیان در مقدمه تفسیرش به معرفی روش و منهج خود پرداخته که مهم‌ترین ویژگی‌های البحر المحیط نیز از آن شناخته می‌‌شوند. وی گرچه در [[مقام]] تفسیر به همه آنچه در مقدمه بیان کرده [[پایبندی]] نشان نداده است؛ اما شیوه ای را که بیان داشته است می‌‌تواند بخشی از طرح روش تفسیر ادبی را شکل دهد. محورهای مورد توجه وی عبارت‌اند از:
-#آغاز کردن بحث درباره مفردات هر [[آیه]] و بررسی کلمه به کلمه آیه از نظر لغت و معنا و هم از نظر [[احکام]] صرفی و نحوی.
+# آغاز کردن بحث درباره مفردات هر [[آیه]] و بررسی کلمه به کلمه آیه از نظر لغت و معنا و هم از نظر [[احکام]] صرفی و نحوی.
-#ذکر معانی مختلف واژه در صورتی که دارای دو یا چند معنا باشد، در نخستین مرتبه مواجهه با آن واژه و ارجاع به آن در موارد بعد و [[پرهیز]] از تکرار بحث، مگر آنکه نکته یا نکات جدید درباره آن قابل طرح باشد.
+# ذکر معانی مختلف واژه در صورتی که دارای دو یا چند معنا باشد، در نخستین مرتبه مواجهه با آن واژه و ارجاع به آن در موارد بعد و [[پرهیز]] از تکرار بحث، مگر آنکه نکته یا نکات جدید درباره آن قابل طرح باشد.
-#پرداختن به [[تفسیر آیه]] با ذکر [[سبب نزول]] آن و بیان [[نسخ]] و مسائلی از این دست.
+# پرداختن به [[تفسیر آیه]] با ذکر [[سبب نزول]] آن و بیان [[نسخ]] و مسائلی از این دست.
-#بیان تناسب و [[ارتباط]] هر دسته آیه مورد تفسیر با دسته پیشین.
+# بیان تناسب و [[ارتباط]] هر دسته آیه مورد تفسیر با دسته پیشین.
-#جمع همه قرائات مختلف، اعم از معتبر و شاذّ و ذکر توجیهات صرفی و نحوی و [[اعرابی]] هر قرائت.
+# جمع همه قرائات مختلف، اعم از معتبر و شاذّ و ذکر توجیهات صرفی و نحوی و [[اعرابی]] هر قرائت.
-#نقل سخن [[سلف]] و [[خلف]] در [[فهم]] معانی آیه بدون فروگذاری حتی یک کلمه.
+# نقل سخن [[سلف]] و [[خلف]] در [[فهم]] معانی آیه بدون فروگذاری حتی یک کلمه.
-#بیان غوامض اعراب هر آیه و نکات دقیق [[بدیع]] و بیان ([[بلاغت]]) و واگذاری استدلال‌های نحوی به کتب مربوط.
+# بیان غوامض اعراب هر آیه و نکات دقیق [[بدیع]] و بیان ([[بلاغت]]) و واگذاری استدلال‌های نحوی به کتب مربوط.
-#نقل گفتار فقهای اربعه در [[احکام شرعی]] ذیل [[آیات]] [[احکام]] و واگذاری [[ادله]] و استدلال‌های [[فقهی]] به کتب مربوط.
+# نقل گفتار فقهای اربعه در [[احکام شرعی]] ذیل [[آیات]] [[احکام]] و واگذاری [[ادله]] و استدلال‌های [[فقهی]] به کتب مربوط.
-#اجتناب از نقل وجوه [[ضعیف]] و شاذّ [[اعرابی]] ای که [[ساحت]] [[قرآن]] از آنها منزه است، با تأکید بر اینکه لازم است [[مفسر]] از حمل اعراب‌های شاذّ آیات بر قرآن [[عدول]] کرده، [[آیات شریفه]] را بر نیک‌ترین و شایع‌ترین [[اعراب]] و ترکیب حمل کند؛ زیرا [[کلام]] خدای متعالی [[فصیح‌ترین]] کلام است و روا نیست تقدیرهای بعید و ترکیب‌های مضطرب و غیر مطمئن و مجازهای [[دشواری]] درباره قرآن بیان شوند که نحویان درباره [[شعر]] طِرِّماح و شمّاخ و دیگران بیان می‌‌کنند.
+# اجتناب از نقل وجوه [[ضعیف]] و شاذّ [[اعرابی]] ای که [[ساحت]] [[قرآن]] از آنها منزه است، با تأکید بر اینکه لازم است [[مفسر]] از حمل اعراب‌های شاذّ آیات بر قرآن [[عدول]] کرده، [[آیات شریفه]] را بر نیک‌ترین و شایع‌ترین [[اعراب]] و ترکیب حمل کند؛ زیرا [[کلام]] خدای متعالی [[فصیح‌ترین]] کلام است و روا نیست تقدیرهای بعید و ترکیب‌های مضطرب و غیر مطمئن و مجازهای [[دشواری]] درباره قرآن بیان شوند که نحویان درباره [[شعر]] طِرِّماح و شمّاخ و دیگران بیان می‌‌کنند.
-#در نهایت درباره هر دسته از آیات، [[سخن]] را با ذکر نکاتی مربوط به [[علم]] بلاغت (بدیع و بیان) به پایان می‌‌برد. <ref>البحر المحیط، ج ۱، ص۱۲ - ۱۴. </ref>
+# در نهایت درباره هر دسته از آیات، [[سخن]] را با ذکر نکاتی مربوط به [[علم]] بلاغت (بدیع و بیان) به پایان می‌‌برد. <ref>البحر المحیط، ج ۱، ص۱۲ - ۱۴. </ref>
 '''۵. [[انوار التنزیل و اسرار التاویل (کتاب)|انوار التنزیل و اسرار التاویل]]:''' این کتاب تألیف [[قاضی]] [[ناصرالدین عبدالله بن عمر بن محمد بیضاوی]] از [[مفسران]] [[اشعری]] [[قرن هشتم]] است. بیضاوی عمده شهرتش در [[علم کلام]] و [[اصول فقه]] است؛ اما تفسیرش را در واقع بر مبنای [[الکشاف]] [[زمخشری]] اما مطابق با [[کلام اشعری]] ترتیب داده است. به تعبیر دقیق‌تر در مباحث ادبی و بلاغی و نحوی و اعراب آیات به [[تفسیر]] الکشاف و در مباحث [[کلامی]] بر تفسیر [[مفاتیح الغیب]] [[فخر رازی]] تکیه کرده است،<ref>کشف الظنون، ج ۱، ص۱۹۷ - ۱۹۸. </ref> از همین رو [[ذهبی]] [[تفسیر بیضاوی]] را مختصر الکشاف زمخشری معرفی کرده که اندیشه‌های اعتزالی زمخشری را وانهاده و در مواردی هم از آن متأثر است. <ref>التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص۲۹۷؛ المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص۱۶۱. </ref> تفسیر بیضاوی دارای اسلوبی دقیق همراه با ایجاز در عبارات است و گاهی چنان به اختصار‌گراییده که جز متخصصان [[ادبیات]] و تفسیر به آن پی نمی‌برند.
@@ خط ۹۳: / خط ۹۳: @@
 شایان یادکرد است که تفسیر ادبی به رغم نقش بی‌بدیلش در کشف [[مقاصد الهی]]، [[کاستی‌ها]] و نواقصی نیز دارد که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
-#عدم ارائه طرحی روشن همراه با معرفی مبانی و [[قواعد]] منقح و شفاف به جز طرح کلی و ناقصی که ابوحیان در مقدمه تفسیرش <ref> البحرالمحیط، ج ۱، ص۱۲ - ۱۶. </ref> بیان کرده است.
+# عدم ارائه طرحی روشن همراه با معرفی مبانی و [[قواعد]] منقح و شفاف به جز طرح کلی و ناقصی که ابوحیان در مقدمه تفسیرش <ref> البحرالمحیط، ج ۱، ص۱۲ - ۱۶. </ref> بیان کرده است.
-#طرح گسترده قرائات مختلف، به ویژه قرائات غیر معتبر و شاذّ که موجب کم رنگ شدن [[قرائت]] [[اجماعی]] و رایج و موجب رسمیت دادن به قرائت‌های مختلف ناشی از [[اجتهاد]] [[قاریان]] شده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
+# طرح گسترده قرائات مختلف، به ویژه قرائات غیر معتبر و شاذّ که موجب کم رنگ شدن [[قرائت]] [[اجماعی]] و رایج و موجب رسمیت دادن به قرائت‌های مختلف ناشی از [[اجتهاد]] [[قاریان]] شده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-===[[تفسیر ادبی]] معاصر===
+=== [[تفسیر ادبی]] معاصر ===
 در [[نهضت]] بازگشت به [[قرآن کریم]] که با حرکت [[سید جمال الدین اسدآبادی]] آغاز شد [[محمد عبده]] در مباحث تفسیریش تأکید کرد که قرآن کریم کتاب [[دین]] است که [[مردم]] را به [[سعادت دنیا]] و آخرتشان [[هدایت]] می‌‌کند و [[هدف]] نهایی و مقصد اصلی در [[تفسیر]] باید [[فهم]] دین باشد.<ref>تفسیر المنار، ج ۱، ص۱۷. </ref> وی همچنین با اشاره به وجوه مختلف تفسیر از جمله بیان [[قواعد]] [[بلاغت]] و [[اعراب]] و [[غریب]] القرآن می‌‌گوید: [[زیاده روی]] در هریک از این مقاصد، [[مفسر]] را از هدف اصلی تفسیر باز می‌‌دارد، به همین دلیل تفسیر صحیح [[قرآن]] آن است که وجوه [[بلاغت قرآن]] به [[قدر]] کشش و ظرفیت معنا بیان شوند، اعراب [[آیات]] درخور [[فصاحت قرآن]] تحقیق و دنبال شود و قواعد و اصول نحو بر [[آیات شریفه]] [[تحمیل]] نشوند تا مبادا پرداختن به اصطلاحات [[علوم]]، مخاطب را از فهم و [[درک]] معانی و [[عبرت]] گرفتن از آیات بازدارد.<ref> تفسیر المنار، ج ۱، ص۱۷ - ۱۹. </ref> به نظر وی [[تفسیری]] که صرفاً به حل [[مشکلات]] الفاظ قرآن و اعراب جمله‌ها و بیان نکات فنی و [[هنری]] عبارات و اشارات بلاغی می‌‌پردازد، تفسیری خشک و بی‌روح است که مخاطب را از [[خدا]] و [[کتاب الهی]] دور می‌‌کند و [[شایسته]] نام تفسیر نیست، بلکه نوعی تمرین در [[علم]] نحو و معانی و دیگر علوم است.<ref> تفسیر المنار، ج ۱، ص۲۴. </ref> از نظر [[عبده]] تحقق هدف و [[غایت]] تفسیر با پیمودن مراحل ذیل محقق می‌‌شود:
 # [[فهم]] [[حقایق]] الفاظ قرآن از طریق بررسی استعمالات [[عرب]] و نه [[اعتماد]] به اقوال لغویان، برای به دست آوردن معنای عصر نزولی واژگان. مطمئن‌ترین راه برای دستیابی به این مقصود آن است که معانی هر واژه از کاربردهای [[قرآنی]] آن به دست آید.
 # [[فهم]] اسلوب‌های رفیع [[قرآن]] از طریق ممارست با سخنان [[بلیغ]] و مطالعه گسترده آنها، [[درک]] نکات و [[محاسن]] اسلوب‌های [[عربی]] و [[عنایت]] به [[آگاهی]] از مراد گوینده. تحقق این مرحله هم نیازمند [[علم]] [[اعراب]] و معانی و بیان است.
-#علم به چگونگی [[هدایت]] همه [[بشر]] به وسیله قرآن، از طریق مطالعه احوال [[مردم]] در [[عصر نزول]] و [[تحول]] آفرینی قرآن نسبت به آنها و [[هدایت مردم]] به [[سعادت]] به طور صحیح.
+# علم به چگونگی [[هدایت]] همه [[بشر]] به وسیله قرآن، از طریق مطالعه احوال [[مردم]] در [[عصر نزول]] و [[تحول]] آفرینی قرآن نسبت به آنها و [[هدایت مردم]] به [[سعادت]] به طور صحیح.
-#علم به [[سیره پیامبر]] و [[اصحاب]] آن [[حضرت]].<ref> تفسیر المنار، ج ۱، ص۲۱ - ۲۴. </ref> [[عبده]] گرچه بر این طرح [[تفسیر]] نام [[تفسیر ادبی]] ننهاد؛ اما در واقع روش ادبی را در [[فهم]] و تحلیل قرآن زنده کرد. پس از وی طه [[حسین]] اندکی به روش تفسیر و تحلیل ادبی [[تکامل]] بخشید و سرانجام [[امین]] [[خولی]] آن را به مکتبی [[تفسیری]] بدل ساخت.<ref>معنای متن، ص۳۷ - ۳۸، «مقدمه».</ref>
+# علم به [[سیره پیامبر]] و [[اصحاب]] آن [[حضرت]].<ref> تفسیر المنار، ج ۱، ص۲۱ - ۲۴. </ref> [[عبده]] گرچه بر این طرح [[تفسیر]] نام [[تفسیر ادبی]] ننهاد؛ اما در واقع روش ادبی را در [[فهم]] و تحلیل قرآن زنده کرد. پس از وی طه [[حسین]] اندکی به روش تفسیر و تحلیل ادبی [[تکامل]] بخشید و سرانجام [[امین]] [[خولی]] آن را به مکتبی [[تفسیری]] بدل ساخت.<ref>معنای متن، ص۳۷ - ۳۸، «مقدمه».</ref>
 سال‌ها قبل از ۱۹۳۳ میلادی، [[طه حسین]] در کتابچه فی الصیف اشاره کرده بود که [[کتاب‌های مقدس]] [[یهودیان]] و [[مسیحیان]] و [[مسلمانان]] همانند آثار هومر، شکسپیر و گوته متعلق به [[میراث]] مشترک ادبی همه [[انسان]] هاست و مسلمانان باید مطالعه بر روی قرآن را به عنوان [[کتابی]] مشتمل بر متون ادبی آغاز کنند و در تجزیه و تحلیل آن از تحقیقات جدید ادبی بهره گیرند؛ مانند برخی نویسندگان [[یهودی]] و [[مسیحی]] که این کار را روی [[تورات]] و [[انجیل]] انجام داده‌اند.<ref>نک: آینه پژوهش، ش ۸۶ ص۸، «جریان‌شناسی تفاسیر قرآن در دوره معاصر».</ref> طه حسین در سایر آثارش نیز کم و بیش بر [[ضرورت]] مطالعه ادبی آزادانه درباره قرآن تأکید کرده است.<ref>برای نمونه نک: من تاریخ الادب العربی، ج ۱، ص۲۸ - ۵۸. </ref> سپس امین خولی براساس ایده‌هایی که طه حسین در باب مطالعه ادبی قرآن طرح کرده بود <ref>آینه پژوهش، ش ۸۶، ص۸، «جریان‌شناسی تفاسیر قرآن در دوره معاصر»؛ برهان و عرفان، ش ۶، ص۱۰۱، «امین خولی بنیادگذار تفسیر ادبی».</ref> طرح [[تفسیر]] [[عبده]] را کامل و روش [[تفسیر ادبی]] جدیدی را پایه ریزی کرد. [[خولی]] در [[نقد]] عبده می‌‌گوید: [[قرآن]] عظیم‌ترین اثر ادبی است که [[زبان عربی]] را [[جاودانه]] ساخته است، از این رو نباید نخستین و مهم‌ترین غرض از [[تفسیر قرآن]] محقق ساختن [[هدایت]] و [[رحمت]] قرآن باشد، بلکه پیش از هر چیز باید قرآن را به عنوان بزرگ‌ترین کتاب [[عربی]] و اثر ادبی مطالعه کرد. هدایت یافتن به وسیله قرآن نیز گرچه غرض بزرگی است؛ اما نگاه [[دینی]] به قرآن باید بعد از مطالعه ادبی صِرف درباره آن باشد.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۶۵. </ref> نتیجه این رویکرد آن است که مطالعه این [[کتاب مقدس]] [[الهی]] هیچ ارتباطی با [[ایمان]] به آن ندارد و هر [[عرب]] زبان و هر علاقه مند به زبان عربی حتی اگر بی‌دین یا منکر قرآن باشد لازم است به مطالعه ادبی این کتاب بزرگ عربی روی آورد و پس از آن هرکس برای هر غرض و مقصودی که دارد اعم از [[تشریع]] و [[احکام]]، [[اعتقادات]]، [[اخلاقیات]]، [[اصلاحات]] [[اجتماعی]] و جز اینها به قرآن مراجعه و مقصود خود را دنبال کند.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۶۵ - ۳۶۶. </ref> به نظر وی تفسیر در [[روزگار]] ما مطالعه ادبی روشمند با سبک‌های بیانی کامل و نخستین [[هدف]] تفسیر نیز تفسیر ادبی محض است و تحقق بخشیدن به هر غرض دیگر متوقف بر این مطالعه ادبی است.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۶۵ - ۳۶۶. </ref>.
 [[امین خولی]] برای تفسیر ادبی مورد نظر خود این طرح را ارائه داده است:
-#ترتیب قرآن ([[مصحف]]) نه بر اساس [[وحدت]] موضوع است و نه به ترتیب [[نزول]] و [[ظهور]] [[آیات]] و [[تفسیر ترتیبی]] و [[سوره]] به سوره و جزء به جزء قرآن [[فهم]] دقیق و [[درک]] صحیحی از معانی و مقاصد آن را به دست نمی‌دهد، از این رو باید قرآن را به صورت موضوعی و همه [[آیات]] مربوط به یک موضوع را کنار هم و در [[ارتباط]] با یکدیگر [[تفسیر]] کرد.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۶۵ - ۳۶۶. </ref>.
+# ترتیب قرآن ([[مصحف]]) نه بر اساس [[وحدت]] موضوع است و نه به ترتیب [[نزول]] و [[ظهور]] [[آیات]] و [[تفسیر ترتیبی]] و [[سوره]] به سوره و جزء به جزء قرآن [[فهم]] دقیق و [[درک]] صحیحی از معانی و مقاصد آن را به دست نمی‌دهد، از این رو باید قرآن را به صورت موضوعی و همه [[آیات]] مربوط به یک موضوع را کنار هم و در [[ارتباط]] با یکدیگر [[تفسیر]] کرد.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۶۵ - ۳۶۶. </ref>.
-#برای تفسیر بر اساس منهج ادبی باید دو صنف مطالعه درباره [[قرآن کریم]] انجام گیرد: پیرامونی و درونی. مطالعه پیرامونی، خود به دو شاخه مطالعات خاص و عام تقسیم می‌‌شود. مقصود از مطالعات خاص مباحثی است که پیوند نزدیک تری با قرآن کریم دارند و امروزه از آنها با عنوان "[[علوم قرآنی]]" یاد می‌‌شود. روشن است کسانی که از این مباحث بهره کافی ندارند مطلقاً [[شایسته]] نیست به [[تفسیر قرآن]] [[اقدام]] کنند؛ اما مقصود از مطالعات عام آگاهی‌هایی است درباره محیط مادی و [[معنوی]] ای که [[قرآن]] در آن [[ظهور]] یافته، جمع آوری و نوشته و قرائت و [[حفظ]] شده و برای نخستین بار رسالتش را بر مخاطبان خود [[القا]] کرده است، بنابراین [[مفسر]] برای [[شناخت]] عمیق‌تر و دقیق‌تر [[روح]] عربیت، باید [[ادبیات عرب]] [[جاهلی]] را صحیح مطالعه کند.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۷۰. </ref>
+# برای تفسیر بر اساس منهج ادبی باید دو صنف مطالعه درباره [[قرآن کریم]] انجام گیرد: پیرامونی و درونی. مطالعه پیرامونی، خود به دو شاخه مطالعات خاص و عام تقسیم می‌‌شود. مقصود از مطالعات خاص مباحثی است که پیوند نزدیک تری با قرآن کریم دارند و امروزه از آنها با عنوان "[[علوم قرآنی]]" یاد می‌‌شود. روشن است کسانی که از این مباحث بهره کافی ندارند مطلقاً [[شایسته]] نیست به [[تفسیر قرآن]] [[اقدام]] کنند؛ اما مقصود از مطالعات عام آگاهی‌هایی است درباره محیط مادی و [[معنوی]] ای که [[قرآن]] در آن [[ظهور]] یافته، جمع آوری و نوشته و قرائت و [[حفظ]] شده و برای نخستین بار رسالتش را بر مخاطبان خود [[القا]] کرده است، بنابراین [[مفسر]] برای [[شناخت]] عمیق‌تر و دقیق‌تر [[روح]] عربیت، باید [[ادبیات عرب]] [[جاهلی]] را صحیح مطالعه کند.<ref>دائرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۷۰. </ref>
-#در مطالعه درونی نیز باید تلاش برای [[فهم]] صحیح و تفسیر قرآن با تکیه بر مطالعه بیرونی، از طریق این مراحل انجام پذیرد:
+# در مطالعه درونی نیز باید تلاش برای [[فهم]] صحیح و تفسیر قرآن با تکیه بر مطالعه بیرونی، از طریق این مراحل انجام پذیرد:
-##مطالعه و بررسی دقیق واژگان. در معناشناسی واژگان، مفسر باید اولاً تحولات تدریجی الفاظ را [[شناسایی]] و مشخص کند. ثانیاً الفاظ را مطابق فهم و دریافت مخاطبان [[پیامبر]]{{صل}} در [[عصر نزول]] معنا کند. ثالثاً توجه داشته باشد که معجم‌های لغت موجود نمی‌توانند تأمین کننده این نیاز مفسر باشند؛ لذا باید ضمن بهره‌گیری از معجم‌ها برای تشخیص معنای واژگان عمدتاً بر [[اجتهاد]] خویش تکیه کند. رابعاً پس از دستیابی به معنای لغوی واژه‌ها و تحولات آنها باید به مطالعه درباره معنای استعمالی آنها در قرآن کریم منتقل شود. برای این کار باید همه موارد کاربرد واژه مورد نظر را در قرآن استقرا کرده، به ترتیب [[نزول]] مرتب و بررسی کند که آیا آن واژه در همه دوره‌های مختلف [[نزول]] و در مناسبات و مقتضیات متغیر دارای یک معناست یا در معانی متعدد به کار رفته است. خامساً در [[فهم]] معنای واژه، [[سیاق آیات]] را داور قرار داده، در [[تعیین]] معنای مقصود بیشترین استفاده را از [[سیاق]] ببرد.<ref>التفسیر البیانی، ج ۱، ص۱۱. </ref> سادساً در معناشناسی واژگان اصل را بر عدم ترادف بگذارد. در این باره مهم‌ترین داور برای تشخیص معنای دقیق واژه و تمایز میان واژه‌های متقارب المعنی بعد از لغت، کاربردهای [[قرآنی]] خواهند بود.<ref> نک: الاعجاز البیانی، ص۱۹۸. </ref>
+## مطالعه و بررسی دقیق واژگان. در معناشناسی واژگان، مفسر باید اولاً تحولات تدریجی الفاظ را [[شناسایی]] و مشخص کند. ثانیاً الفاظ را مطابق فهم و دریافت مخاطبان [[پیامبر]] {{صل}} در [[عصر نزول]] معنا کند. ثالثاً توجه داشته باشد که معجم‌های لغت موجود نمی‌توانند تأمین کننده این نیاز مفسر باشند؛ لذا باید ضمن بهره‌گیری از معجم‌ها برای تشخیص معنای واژگان عمدتاً بر [[اجتهاد]] خویش تکیه کند. رابعاً پس از دستیابی به معنای لغوی واژه‌ها و تحولات آنها باید به مطالعه درباره معنای استعمالی آنها در قرآن کریم منتقل شود. برای این کار باید همه موارد کاربرد واژه مورد نظر را در قرآن استقرا کرده، به ترتیب [[نزول]] مرتب و بررسی کند که آیا آن واژه در همه دوره‌های مختلف [[نزول]] و در مناسبات و مقتضیات متغیر دارای یک معناست یا در معانی متعدد به کار رفته است. خامساً در [[فهم]] معنای واژه، [[سیاق آیات]] را داور قرار داده، در [[تعیین]] معنای مقصود بیشترین استفاده را از [[سیاق]] ببرد.<ref>التفسیر البیانی، ج ۱، ص۱۱. </ref> سادساً در معناشناسی واژگان اصل را بر عدم ترادف بگذارد. در این باره مهم‌ترین داور برای تشخیص معنای دقیق واژه و تمایز میان واژه‌های متقارب المعنی بعد از لغت، کاربردهای [[قرآنی]] خواهند بود.<ref> نک: الاعجاز البیانی، ص۱۹۸. </ref>
-##مطالعه و بررسی عبارات و جمله‌ها. در این مطالعه حتماً باید از علومی چون نحو و [[بلاغت]] کمک گرفت؛ اما نه مطابق [[قواعد]] و مصطلحات [[علم]] نحو، بلکه نحو باید به عنوان یکی از ابزارهای بیان و تعیین معنا تلقی شود و از طریق آن درباره [[هماهنگی]] معانی [[قرائات]] مختلف در [[قرآن]] اندیشه‌ورزی شود؛ همچنین در نگاه بلاغی به عبارات ترکیبی قرآن، [[مفسر]] نباید در پی [[تطبیق]] یک اصطلاح مشخص بلاغی بر قرآن باشد، و بخواهد [[آیه]] را در یکی از اقسام بلاغت بگنجاند، بلکه مقصود نگرش ادبی، [[هنری]] است که [[جمال]] بیان را در اسلوب قرآن مجسم می‌‌سازد. در این مطالعه مفسر به ویژگی‌های ترکیب‌های [[عربی]] پی برده، آنها را به تأملات عمیق خود در ترکیب‌ها و اسالیب قرآن ضمیمه می‌‌کند تا فرایابی را که در بین آثار عربی تنها به قرآن اختصاص دارد بشناسد و نسبت به [[فنون]] مختلف بیان قرآنی [[معرفت]] پیدا کند.<ref>دایرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۷۲. </ref> در اینجا دو نکته حائز اهمیت اند:
+## مطالعه و بررسی عبارات و جمله‌ها. در این مطالعه حتماً باید از علومی چون نحو و [[بلاغت]] کمک گرفت؛ اما نه مطابق [[قواعد]] و مصطلحات [[علم]] نحو، بلکه نحو باید به عنوان یکی از ابزارهای بیان و تعیین معنا تلقی شود و از طریق آن درباره [[هماهنگی]] معانی [[قرائات]] مختلف در [[قرآن]] اندیشه‌ورزی شود؛ همچنین در نگاه بلاغی به عبارات ترکیبی قرآن، [[مفسر]] نباید در پی [[تطبیق]] یک اصطلاح مشخص بلاغی بر قرآن باشد، و بخواهد [[آیه]] را در یکی از اقسام بلاغت بگنجاند، بلکه مقصود نگرش ادبی، [[هنری]] است که [[جمال]] بیان را در اسلوب قرآن مجسم می‌‌سازد. در این مطالعه مفسر به ویژگی‌های ترکیب‌های [[عربی]] پی برده، آنها را به تأملات عمیق خود در ترکیب‌ها و اسالیب قرآن ضمیمه می‌‌کند تا فرایابی را که در بین آثار عربی تنها به قرآن اختصاص دارد بشناسد و نسبت به [[فنون]] مختلف بیان قرآنی [[معرفت]] پیدا کند.<ref>دایرة المعارف الاسلامیه، ج ۵، ص۳۷۲. </ref> در اینجا دو نکته حائز اهمیت اند:
-###در همه این موارد نیز قرآن باید داور نهایی باشد؛ یعنی مفسر قواعد نحوی و بلاغی را بر [[آیات قرآن]] عرضه کند و قاعده سازگار با قرآن را بپذیرد و بقیه را مردود شمرد؛ نه آنکه آیات قرآن را بر قواعد ادبی عرضه کند و برای مطابقت قرآن با آنها، [[آیات شریفه]] را به [[تأویل]] برد،<ref>برای آگاهی از نمونه‌هایی از تقدم قرآن بر قواعد نحو و نقد قواعد رایج نحو نک: التفسیر البیانی، ج ۱، ص۴۰، ۶۹، ۸۰ - ۸۱، ۱۲۰، ۲۰۲. </ref> به همین جهت است که برخلاف [[تفاسیر]] ادبی گذشته بسیار می‌‌شود که [[مفسران]] این [[مکتب]] به [[نقد]] [[قواعد]] نحوی گذشته و [[تحمیل]] آنها بر [[آیات]] پرداخته و کاربرد [[قرآنی]] را معیار قاعده نحوی یا بلاغی شمرده‌اند.(<ref>برای نمونه نک: التفسیر البیانی، ج ۱، ص۹۰ - ۹۲، ۱۲۹، ۲۰۷. </ref>
+### در همه این موارد نیز قرآن باید داور نهایی باشد؛ یعنی مفسر قواعد نحوی و بلاغی را بر [[آیات قرآن]] عرضه کند و قاعده سازگار با قرآن را بپذیرد و بقیه را مردود شمرد؛ نه آنکه آیات قرآن را بر قواعد ادبی عرضه کند و برای مطابقت قرآن با آنها، [[آیات شریفه]] را به [[تأویل]] برد،<ref>برای آگاهی از نمونه‌هایی از تقدم قرآن بر قواعد نحو و نقد قواعد رایج نحو نک: التفسیر البیانی، ج ۱، ص۴۰، ۶۹، ۸۰ - ۸۱، ۱۲۰، ۲۰۲. </ref> به همین جهت است که برخلاف [[تفاسیر]] ادبی گذشته بسیار می‌‌شود که [[مفسران]] این [[مکتب]] به [[نقد]] [[قواعد]] نحوی گذشته و [[تحمیل]] آنها بر [[آیات]] پرداخته و کاربرد [[قرآنی]] را معیار قاعده نحوی یا بلاغی شمرده‌اند. (<ref>برای نمونه نک: التفسیر البیانی، ج ۱، ص۹۰ - ۹۲، ۱۲۹، ۲۰۷. </ref>
-###در حوزه [[بلاغت]] بر خلاف نظریه رایج و غالب که موضوع بلاغت را ترکیب و جمله می‌‌داند مفسران این مکتب بنیادی‌ترین جایگاه بلاغت را واژه دانسته و آن را تا تمام [[سوره]] و تمام [[قرآن]] به عنوان یک واحد تعمیم می‌‌دهند،<ref>دایرة المعارف الاسلامیه، ج ۴، ص۷۱ - ۷۲؛ مناهج تجدید، ص۲۶۶ - ۲۶۸. </ref> از این رو بیشترین تأکید [[مفسر]] بر تبیین جایگاه بلاغی واژه در جمله است. نظریه عدم ترادف در قرآن و [[دفاع]] سخت از آن محصول همین نگاه است.<ref>نک: الاعجاز البیانی، ص۱۹۴ - ۲۲۰. </ref>
+### در حوزه [[بلاغت]] بر خلاف نظریه رایج و غالب که موضوع بلاغت را ترکیب و جمله می‌‌داند مفسران این مکتب بنیادی‌ترین جایگاه بلاغت را واژه دانسته و آن را تا تمام [[سوره]] و تمام [[قرآن]] به عنوان یک واحد تعمیم می‌‌دهند،<ref>دایرة المعارف الاسلامیه، ج ۴، ص۷۱ - ۷۲؛ مناهج تجدید، ص۲۶۶ - ۲۶۸. </ref> از این رو بیشترین تأکید [[مفسر]] بر تبیین جایگاه بلاغی واژه در جمله است. نظریه عدم ترادف در قرآن و [[دفاع]] سخت از آن محصول همین نگاه است.<ref>نک: الاعجاز البیانی، ص۱۹۴ - ۲۲۰. </ref>
-##بهره‌گیری از [[دانش روان‌شناسی]]. به نظر [[امین]] [[خولی]] مفسر باید از [[اسرار]] حرکت‌های [[روح]] و [[روان آدمی]] در حوزه‌های مختلف [[زندگی]] که [[علم]] در [[اختیار]] ما گذاشته و آموزه‌های قرآن نیز به آنها ناظر است همچون [[مناظرات اعتقادی]] و دریافت‌های [[قلبی]] و احساسی [[آگاهی]] داشته باشد و با این آگاهی به [[تفسیر]] روی آورد. نیاز تفسیر به [[روان‌شناسی]] از آن روست که میان بلاغت و بیان [[انسان]] از یک سو و روان آدمی از سوی دیگر رابطه مستقیم است؛ به عبارت دیگر هنرهای بیانی متنوع چیزی جز بیان مافی الضمیر و حالات درونی نیست. وی نمونه ای از تفسیر روان [[شناختی]] از [[آیات قرآن]] را در تفسیر [[زمخشری]] از آیات {{متن قرآن|نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُّبِينٍ }}<ref>«که روح الامین آن را فرود آورده است بر دلت، تا از بیم‌دهندگان باشی؛ به زبان عربی روشن» سوره شعراء، آیه ۱۹۳-۱۹۵.</ref> نشان داده است که بر اساس آن زمخشری هیچ گاه تعبیر {{متن قرآن|نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ}} را مستلزم [[نزول]] فقط [[معانی قرآن]] (بدون الفاظ) بر [[قلب]] [[پیامبر]] نمی‌داند، بلکه با توجه به حالت [[روانی]] [[آدمی]] تعبیر مذکور را [[نشانه]] [[نزول قرآن]] به زبان [[مادری]] پیامبر می‌‌داند، و در غیر این صورت تعبیر «[[علی]] أُذُنِک» می‌‌آمد.<ref> نک: مناهج تجدید، ص۲۱۲، ۳۱۶. </ref>
+## بهره‌گیری از [[دانش روان‌شناسی]]. به نظر [[امین]] [[خولی]] مفسر باید از [[اسرار]] حرکت‌های [[روح]] و [[روان آدمی]] در حوزه‌های مختلف [[زندگی]] که [[علم]] در [[اختیار]] ما گذاشته و آموزه‌های قرآن نیز به آنها ناظر است همچون [[مناظرات اعتقادی]] و دریافت‌های [[قلبی]] و احساسی [[آگاهی]] داشته باشد و با این آگاهی به [[تفسیر]] روی آورد. نیاز تفسیر به [[روان‌شناسی]] از آن روست که میان بلاغت و بیان [[انسان]] از یک سو و روان آدمی از سوی دیگر رابطه مستقیم است؛ به عبارت دیگر هنرهای بیانی متنوع چیزی جز بیان مافی الضمیر و حالات درونی نیست. وی نمونه ای از تفسیر روان [[شناختی]] از [[آیات قرآن]] را در تفسیر [[زمخشری]] از آیات {{متن قرآن|نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُّبِينٍ }}<ref>«که روح الامین آن را فرود آورده است بر دلت، تا از بیم‌دهندگان باشی؛ به زبان عربی روشن» سوره شعراء، آیه ۱۹۳-۱۹۵.</ref> نشان داده است که بر اساس آن زمخشری هیچ گاه تعبیر {{متن قرآن|نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ}} را مستلزم [[نزول]] فقط [[معانی قرآن]] (بدون الفاظ) بر [[قلب]] [[پیامبر]] نمی‌داند، بلکه با توجه به حالت [[روانی]] [[آدمی]] تعبیر مذکور را [[نشانه]] [[نزول قرآن]] به زبان [[مادری]] پیامبر می‌‌داند، و در غیر این صورت تعبیر «[[علی]] أُذُنِک» می‌‌آمد.<ref> نک: مناهج تجدید، ص۲۱۲، ۳۱۶. </ref>
 ## [[جامعه‌شناسی]]. به گفته [[عبده]] [[علم]] به احوال [[بشر]] (جامعه‌شناسی و [[مردم‌شناسی]]) نیز از دانش‌هایی‌اند که [[تفسیر قرآن]] جز با آنها به کمال نمی‌رسد.<ref> مناهج تجدید، ص۳۱۶ - ۳۱۷. </ref> در [[تفسیر ادبی]] معاصر افزون بر این مؤلفه‌ها که بُعد ایجابی قضیه را نشان می‌‌دهند، بُعدی سلبی را نیز باید در نظر گرفت که اهمیت بسزایی در [[شناخت]] تفسیر ادبی معاصر دارد؛ بعد سلبی تعریف و طرح تفسیر ادبی ناظر به طرد و [[انکار]] سه جریان [[تفسیری]] است که در [[روزگار]] [[خولی]] در [[مصر]] [[نفوذ]] داشته است:
-###جریان [[روایتگر]] و متمایل به [[سلفی]] گری که برای [[روایات تفسیری]] جایگاه و [[شأن]] زیادی قائل بود.
+### جریان [[روایتگر]] و متمایل به [[سلفی]] گری که برای [[روایات تفسیری]] جایگاه و [[شأن]] زیادی قائل بود.
-###جریان [[تفسیر باطنی]] و اشاری متمایل به [[صوفی]] گری که از دیرزمانی در مصر نفوذ بسیار داشته است.
+### جریان [[تفسیر باطنی]] و اشاری متمایل به [[صوفی]] گری که از دیرزمانی در مصر نفوذ بسیار داشته است.
-###جریان [[تفسیر علمی]] که از اوایل [[قرن چهاردهم]] در مصر با استقبال فراوانی روبه رو شده و بر اساس آن [[تفاسیر]] فراوانی با [[گرایش]] [[علمی]] تدوین شده است،<ref>برای آگاهی از نفوذ دو جریان اخیر در مصر نک: القرآن محاولة لفهم عصری، و برای نقد آن القرآن والتفسیر العصری. </ref> بنابراین تأکید بر تفسیر ادبی و [[ضرورت]] بازگشت به آن از یک منظر به معنای پاکسازی [[تفسیر]] از [[افکار]] و اندیشه‌های وابسته به این سه جریان نیز بوده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
+### جریان [[تفسیر علمی]] که از اوایل [[قرن چهاردهم]] در مصر با استقبال فراوانی روبه رو شده و بر اساس آن [[تفاسیر]] فراوانی با [[گرایش]] [[علمی]] تدوین شده است،<ref>برای آگاهی از نفوذ دو جریان اخیر در مصر نک: القرآن محاولة لفهم عصری، و برای نقد آن القرآن والتفسیر العصری. </ref> بنابراین تأکید بر تفسیر ادبی و [[ضرورت]] بازگشت به آن از یک منظر به معنای پاکسازی [[تفسیر]] از [[افکار]] و اندیشه‌های وابسته به این سه جریان نیز بوده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==ویژگی‌های تفسیر ادبی معاصر==
+== ویژگی‌های تفسیر ادبی معاصر ==
 برای تفسیر ادبی معاصر ویژگی‌های متعددی می‌‌توان برشمرد که آن را از سایر جریان‌ها و روش‌های تفسیر متمایز می‌‌گرداند:
-#کنار نهادن روایات تفسیری و دخالت ندادن آنها در تفسیر قرآن، مگر آنکه این [[روایات]] در چارچوب تحلیل ادبی قرار گیرند؛ مانند روایات [[اسباب نزول]] و نظایر آن ها.
+# کنار نهادن روایات تفسیری و دخالت ندادن آنها در تفسیر قرآن، مگر آنکه این [[روایات]] در چارچوب تحلیل ادبی قرار گیرند؛ مانند روایات [[اسباب نزول]] و نظایر آن ها.
-#ممانعت جدی از ورود [[اسرائیلیات در تفسیر]].
+# ممانعت جدی از ورود [[اسرائیلیات در تفسیر]].
-#به حداقل رساندن [[تأویل]] در [[آیات]] (برگرداندن آیات از معنای ظاهری و حمل آنها برخلاف ظاهر) به ویژه تأویلات نحوی. <ref>نک: التفسیر البیانی، ج ۱، ص۱۵ - ۱۶، معنای متن، ص۳۷، «مقدمه».</ref>
+# به حداقل رساندن [[تأویل]] در [[آیات]] (برگرداندن آیات از معنای ظاهری و حمل آنها برخلاف ظاهر) به ویژه تأویلات نحوی. <ref>نک: التفسیر البیانی، ج ۱، ص۱۵ - ۱۶، معنای متن، ص۳۷، «مقدمه».</ref>
-#عدم ورود به محدوده مبهمات [[قرآن]] یعنی مواردی که قرآن از بیان تفصیلی آنها [[اعراض]] کرده است.
+# عدم ورود به محدوده مبهمات [[قرآن]] یعنی مواردی که قرآن از بیان تفصیلی آنها [[اعراض]] کرده است.
-#عدم ورود به حوزه [[امور غیبی]] که جز از طریق [[احادیث صحیح]] قابل [[شناخت]] نیستند؛ همچنین نپرداختن به جزئیات مسائلی چون [[عالم قیامت]] و [[بهشت و دوزخ]].
+# عدم ورود به حوزه [[امور غیبی]] که جز از طریق [[احادیث صحیح]] قابل [[شناخت]] نیستند؛ همچنین نپرداختن به جزئیات مسائلی چون [[عالم قیامت]] و [[بهشت و دوزخ]].
-#جلوگیری از [[نفوذ]] [[خرافات]] و مطالب غیر [[واقعی]] در [[تفسیر آیات]] [[قصص]] برای روشن ساختن جوانب مبهم آنها، به این دلیل که "[[هدف]] بیان [[قرآنی]] به گره گشایی از این مبهمات بستگی ندارد وگرنه [[خداوند]] خود آنها را بیان می‌‌داشت".
+# جلوگیری از [[نفوذ]] [[خرافات]] و مطالب غیر [[واقعی]] در [[تفسیر آیات]] [[قصص]] برای روشن ساختن جوانب مبهم آنها، به این دلیل که "[[هدف]] بیان [[قرآنی]] به گره گشایی از این مبهمات بستگی ندارد وگرنه [[خداوند]] خود آنها را بیان می‌‌داشت".
-#دور ساختن [[تفسیر]] از اصطلاحات [[علوم]] و [[فنون]] و [[فلسفه]] و [[کلام]] و [[علم]].
+# دور ساختن [[تفسیر]] از اصطلاحات [[علوم]] و [[فنون]] و [[فلسفه]] و [[کلام]] و [[علم]].
-#توجه جدی به ابعاد [[اجتماعی]] [[آیات شریفه]]، تحلیل سنت‌های [[حاکم]] بر [[جهان هستی]] و [[جامعه]] و نیز توجه به [[مشکلات]] [[جامعه اسلامی]] و بشری و بیان [[ارشاد]] و [[راهنمایی]] قرآن نسبت به حل آن‌ها.
+# توجه جدی به ابعاد [[اجتماعی]] [[آیات شریفه]]، تحلیل سنت‌های [[حاکم]] بر [[جهان هستی]] و [[جامعه]] و نیز توجه به [[مشکلات]] [[جامعه اسلامی]] و بشری و بیان [[ارشاد]] و [[راهنمایی]] قرآن نسبت به حل آن‌ها.
-#میدان دادن به [[عقل انسان]] و اعطای [[آزادی]] و [[اختیار]] گسترده به وی تا در پهنه‌ای وسیع که خداوند به او داده به [[تدبیر]] و [[اندیشه]] بپردازد و دری را که از دیرزمانی بر روی تفسیر و [[معارف قرآنی]] بسته شده بگشاید و [[تعالیم]] خشک [[اشاعره]] را از صحنه خارج سازد. <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۴۸۱ - ۴۸۵. </ref>
+# میدان دادن به [[عقل انسان]] و اعطای [[آزادی]] و [[اختیار]] گسترده به وی تا در پهنه‌ای وسیع که خداوند به او داده به [[تدبیر]] و [[اندیشه]] بپردازد و دری را که از دیرزمانی بر روی تفسیر و [[معارف قرآنی]] بسته شده بگشاید و [[تعالیم]] خشک [[اشاعره]] را از صحنه خارج سازد. <ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۴۸۱ - ۴۸۵. </ref>
-#موضوعی بودن تفسیر.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
+# موضوعی بودن تفسیر.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==آثار مشهور==
+== آثار مشهور ==
 همان گونه که پیش‌تر اشاره شد در [[تفسیر ادبی]] معاصر [[تفسیر ترتیبی]] ناکارآمد معرفی شده و بر شیوه [[تفسیر موضوعی]] تأکید می‌‌شود، بر این اساس نزدیک به همه [[تفاسیر]] متعلق به این منهج و جریان، تفسیر موضوعی است، به جز دو جلد التفسیر البیانی للقرآن، اثر بنت الشاطی که مشتمل بر تفسیر ۱۴ [[سوره]] کوتاه از جزء آخر [[قرآن]] است که این هم از یک سو مورد [[نقد]] برخی طرفداران این [[مکتب]] قرار گرفته و از دیگرسو چنین توجیه شده است که [[انتخاب]] این [[سوره‌ها]] به دلیل اشتمال آنها بر موضوع واحد بوده است. <ref>بنت الشاطی من قریب، ص۱۰۹ - ۱۱۱. </ref> مشهورترین آثار وابسته به این روش [[تفسیری]] عبارت‌اند از:
-#مجموعه‌ای با عنوان من "[[هدی القرآن]]" با سه موضوع کلی "القادة... الرسل"، "فی [[رمضان]]" و "فی أموالهم" از [[امین خولی]] که در اصل سخنرانی‌های رادیویی وی در فاصله سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۲ میلادی بوده است.
+# مجموعه‌ای با عنوان من "[[هدی القرآن]]" با سه موضوع کلی "القادة... الرسل"، "فی [[رمضان]]" و "فی أموالهم" از [[امین خولی]] که در اصل سخنرانی‌های رادیویی وی در فاصله سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۲ میلادی بوده است.
 #"[[من وصف القرآن لیوم الدین و الحساب (کتاب)|من وصف القرآن لیوم الدین و الحساب]]"، از شکری [[محمد عیّاد]].
 # [[التفسیر البیانی للقرآن الکریم (کتاب)|التفسیر البیانی للقرآن الکریم]]، [[الاعجاز البیانی للقران و مسائل ابن الازرق (کتاب)|الاعجاز البیانی للقران ومسائل ابن الازرق]]، [[القرآن و قضایا الانسان (کتاب)|القرآن و قضایا الانسان]] از [[بنت الشاطی]].
@@ خط ۱۴۰: / خط ۱۴۰: @@
 # [[العفو فی القرآن (کتاب)|العفو فی القرآن]] از [[مهدی علام]]؛<ref>اتجاهات التجدید، ص۶۱۱ - ۶۱۵؛ المنهج البیانی، ص۱۱۲؛ الفکر الدینی فی مواجهة العصر، ص۳۱۲، ۳۳۶، ۳۵۳. </ref> همچنین طرح [[تفسیر ادبی]] تأثیرات گسترده ای بر محققان داشته و هریک به فراخور توان خود متأثر از روش وی به تحقیق در [[معارف قرآنی]] روی آورده است.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]]، [[تفسیر ادبی - طیب حسینی (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>
-==تفسیر ادبی در دانشنامه معاصر قرآن کریم==
+== تفسیر ادبی در دانشنامه معاصر قرآن کریم ==
 مراد از [[تفسیر ادبی]]، [[تفسیری]] است که تکیه بر جنبه‌های [[ادبیات عرب]] مانند: لغت، اشتقاق، صرف، نحو و نیز جنبه‌های بلاغی مانند: معانی، بیان و [[بدیع]]، بیشتر در آن، لحاظ شده باشد. [[تفاسیر]] ادبی را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:
-# [[تفسیر]] لغوی، در این‌گونه تفاسیر، [[مفسر]] به شرح و بیان کلمات [[قرآن]] میپردازد. نمونه چنین تفسیری "مفردات الفاظ القرآن" راغب اصفهانی است که ضمن شرح واژگان [[قرآنی]]، در واقع به نوعی از [[تفسیر موضوعی]] بر اساس لغات پرداخته است. معناشناسی واژگان و تفکیک واژه‌های اصیل [[عربی]] از واژگان دخیل و حتی واژه‌های مربوط به لهجه‌های غیر مجازی در این‌گونه تفاسیر نقش برجسته‌ای دارد. گزارش شده است که: نخستین کتاب در [[دانش]] معناشناسی واژه‌های قرآن، از [[ابان بن تغلب]] از اصحاب [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} است که متأسفانه از میان رفته است. پس از آن "مجاز القرآن" [[ابوعبیده معمر بن مثنی]] که گاه از آن به [[غریب]] القرآن یاد شده، اثری قابل توجه دانسته شده است. کتاب ابوعبیده از مهمترین [[منابع تفسیر]] ادبی در بُعد واژه‌شناسی به حساب آمده و پس از آن "غریب القرآن" [[ابن قتیبه]] و "غریب القرآن" [[ابن عُزیر سجستانی]] توجه ادیبان را به خود جلب کرده است.
+# [[تفسیر]] لغوی، در این‌گونه تفاسیر، [[مفسر]] به شرح و بیان کلمات [[قرآن]] میپردازد. نمونه چنین تفسیری "مفردات الفاظ القرآن" راغب اصفهانی است که ضمن شرح واژگان [[قرآنی]]، در واقع به نوعی از [[تفسیر موضوعی]] بر اساس لغات پرداخته است. معناشناسی واژگان و تفکیک واژه‌های اصیل [[عربی]] از واژگان دخیل و حتی واژه‌های مربوط به لهجه‌های غیر مجازی در این‌گونه تفاسیر نقش برجسته‌ای دارد. گزارش شده است که: نخستین کتاب در [[دانش]] معناشناسی واژه‌های قرآن، از [[ابان بن تغلب]] از اصحاب [[امام باقر]] {{ع}} و [[امام صادق]] {{ع}} است که متأسفانه از میان رفته است. پس از آن "مجاز القرآن" [[ابوعبیده معمر بن مثنی]] که گاه از آن به [[غریب]] القرآن یاد شده، اثری قابل توجه دانسته شده است. کتاب ابوعبیده از مهمترین [[منابع تفسیر]] ادبی در بُعد واژه‌شناسی به حساب آمده و پس از آن "غریب القرآن" [[ابن قتیبه]] و "غریب القرآن" [[ابن عُزیر سجستانی]] توجه ادیبان را به خود جلب کرده است.
-#تفسیر نحوی، در این تفسیر آنچه که مربوط به [[اعراب]] القرآن است مورد بحث قرار گرفته است. کتاب‌هایی از قبیل "معانی القرآن فراء"، "معانی القرآن زجاج" و "معانی القرآن نحاس" عهده‌دار این فنّ از [[علم تفسیر]] هستند.
+# تفسیر نحوی، در این تفسیر آنچه که مربوط به [[اعراب]] القرآن است مورد بحث قرار گرفته است. کتاب‌هایی از قبیل "معانی القرآن فراء"، "معانی القرآن زجاج" و "معانی القرآن نحاس" عهده‌دار این فنّ از [[علم تفسیر]] هستند.
-#تفسیر بلاغی که مباحثی در [[بلاغت]] و [[فصاحت قرآن]]، در آنها مورد بحث قرار می‌گیرد. کتاب‌های [[جاحظ]] از قبیل "البیان و التبیین" در این جهت از آثار پیشگام به حساب می‌آیند.
+# تفسیر بلاغی که مباحثی در [[بلاغت]] و [[فصاحت قرآن]]، در آنها مورد بحث قرار می‌گیرد. کتاب‌های [[جاحظ]] از قبیل "البیان و التبیین" در این جهت از آثار پیشگام به حساب می‌آیند.
-#تفسیر جامع ادبی که به همه مباحث مربوط به فن [[ادب]] و بلاغت و توابع آنها به صورت جامع میپردازند. نمونه کامل چنین آثاری "[[مجمع البیان]] [[طبرسی]]" و "[[الکشاف]] [[زمخشری]]" و "[[جوامع]] الجامع طبرسی" و "المحرر الوجیز فی [[تفسیر]] الکتاب العزیز ابن [[عطیه]] اندلسی" و "البحر المحیط فی تفسیر القرآن الکریم ابوحیان است که هر یک به طور مستوفی و جامع به همه ابعاد [[تفسیر ادبی]] پرداخته‌اند. و پس از آنها می‌‌توان به "[[انوار]] التنزیل و [[اسرار]] التأویلگ [[قاضی]] [[بیضاوی]] اشاره کرد.
+# تفسیر جامع ادبی که به همه مباحث مربوط به فن [[ادب]] و بلاغت و توابع آنها به صورت جامع میپردازند. نمونه کامل چنین آثاری "[[مجمع البیان]] [[طبرسی]]" و "[[الکشاف]] [[زمخشری]]" و "[[جوامع]] الجامع طبرسی" و "المحرر الوجیز فی [[تفسیر]] الکتاب العزیز ابن [[عطیه]] اندلسی" و "البحر المحیط فی تفسیر القرآن الکریم ابوحیان است که هر یک به طور مستوفی و جامع به همه ابعاد [[تفسیر ادبی]] پرداخته‌اند. و پس از آنها می‌‌توان به "[[انوار]] التنزیل و [[اسرار]] التأویلگ [[قاضی]] [[بیضاوی]] اشاره کرد.
 [[تفاسیر]] ادبی با همه ارزشی که دارند، خواننده [[قرآن]] را بیشتر به سوی نکاتی [[سیر]] و سوق می‌دهند که تنها جنبه هنرنمایی ساختار کلمات و پرداختن به الفاظ [[آیات]] را برجسته می‌کند و از [[روح]] و [[حقیقت قرآن]] چیزی بر او آشکار نمی‌سازد. [[محمد عبده]] [[معتقد]] است مفسری که صرفاً چنین اموری را وجهه کار خود میگرداند، [[تفسیری]] خشک و بی‌روح ارائه می‌دهد و در واقع تا حدودی، مخاطب را از دریافت معانی [[واقعی]] [[کتاب الهی]] باز میدارد و چنین آثاری [[شایسته]] نام تفسیر نیستند بلکه آنها، کتاب‌های تمرین در [[علم]] نحو و معانی، با استفاده از الفاظ و جملات آیات‌اند<ref>المنار، ج۱، ص۲۴.</ref>. از نظر [[عبده]]، [[مفسر قرآن]] باید سیر [[فهم]] [[حقایق]] الفاظ قرآن را از طریق بررسی استعمالات [[عرب]] دریابد و معانی هر واژه را از کاربردهای [[قرآنی]] در دیگر آیات به دست آورد و در این باره [[شناخت]] مَصَبِّ [[نزول]] آیات و مطالعه در احوال مردمی که قرآن در عصر آنان نازل گردیده لازم و ضروری مینماید. پس از او طه [[حسین]] هم به همین روش‌گرایید و در دوران معاصر [[امین خولی]] از ادیبان و نویسندگان عرب چنین روشی را به مکتبی تفسیری بَدَل ساخت<ref>دائرة المعارف قرآن کریم، ج۸، ص۱۵۵.</ref>.
@@ خط ۱۵۴: / خط ۱۵۴: @@
 '''از ویژگی‌های تفسیر ادبی معاصر:'''
-#کنار نهادن [[روایات تفسیری]] مگر آنکه در چارچوب تحلیل ادبی قرار گیرند مانند [[روایات]] [[اسباب النزول]]؛
+# کنار نهادن [[روایات تفسیری]] مگر آنکه در چارچوب تحلیل ادبی قرار گیرند مانند [[روایات]] [[اسباب النزول]]؛
-#به حداقل رساندن [[تأویل]] در [[آیات]]؛
+# به حداقل رساندن [[تأویل]] در [[آیات]]؛
-#عدم ورود به محدوده میهمات قرآن؛
+# عدم ورود به محدوده میهمات قرآن؛
-#عدم ورود به حوزه امور غیبیی و نپرداختن به جزئیات مسائلی چون [[عالم قیامت]] و [[بهشت و دوزخ]]؛
+# عدم ورود به حوزه امور غیبیی و نپرداختن به جزئیات مسائلی چون [[عالم قیامت]] و [[بهشت و دوزخ]]؛
-#جلوگیری از [[نفوذ]] [[خرافات]]؛
+# جلوگیری از [[نفوذ]] [[خرافات]]؛
-#دور ساختن [[تفسیر]] از اصطلاحات علوم و [[فنون]] و [[کلام]] و [[فلسفه]] و علم؛
+# دور ساختن [[تفسیر]] از اصطلاحات علوم و [[فنون]] و [[کلام]] و [[فلسفه]] و علم؛
-#توجه جدّی به ابعاد [[اجتماعی]] [[آیات قرآن]]؛
+# توجه جدّی به ابعاد [[اجتماعی]] [[آیات قرآن]]؛
-#میدان دادن به [[عقل]]؛
+# میدان دادن به [[عقل]]؛
-#موضوعی بودن تفسیر<ref>دائرة المعارف قرآن کریم، ج۸، ص۱۵۹.</ref>.
+# موضوعی بودن تفسیر<ref>دائرة المعارف قرآن کریم، ج۸، ص۱۵۹.</ref>.
 در واقع در تفسیر ادبی معاصر، نوعی [[روشنفکری]] سنت‌ستیزانه [[مشاهده]] می‌شود که بیشتر معلول [[تقابل]] [[قشری‌گری]] و ایستایی [[سنت‌گرایان]] در مقابل تجدد طلبان و [[تحول]] خواهان است که در روند تکاملی [[جامعه]]، گاه به صورت جریان‌های مواج [[فرهنگی]]، تلاطم خاص خود را به همراه دارد.<ref>[[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تفسیر ادبی - کوشا (مقاله)|مقاله «تفسیر ادبی»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]].</ref>