زن در معارف و سیره حسینی: تفاوت میان نسخه‌ها

== [[نقش زنان در واقعه عاشورا]] ==  

=== پیدایش و استمرار مجالس و [[آیین‌های عزاداری]] ===

=== نقش زنان در واقعه عاشورا و رخدادهای پس از آن ===

طبق گزارش [[منابع تاریخی]]، [[امام حسین]] {{ع}} را هنگام ترک [[مدینه]] به سمت [[مکه]] و پس از آن [[کوفه]]، [[خانواده]] و [[فرزندان]] و شماری از [[اقوام]] او [[همراهی]] می‌کردند. از احوال زنان آن کاروان تا روزهای منتهی به عاشورا مطلب چندانی در منابع نیامده است. تنها در وقایع چند [[روز]] مانده به عاشورا، به مکالماتی از زنان [[اهل‌بیت]] (به خصوص [[حضرت زینب]]) با امام حسین {{ع}} اشاره شده است. در این سخنان، [[امام]] ضمن [[پیش‌بینی]] [[شهادت]] خود از زنان می‌خواهد که «گریبان چاک نکنید، خدشه به صورت نزنید و در مورد من سخنی که [[شایسته]] نیست نگویید». همچنین او هنگام خداحافظی با زنان به آنها فرمود: «برای [[بلا]] آماده باشید و بدانید که [[خدا]] [[حمایت]] کننده و [[نگهبان]] شماست و به زودی شما را از [[شر]] [[دشمنان]] [[نجات]] می‌دهد».

در [[روز عاشورا]]، زنان با [[تشویق]] و [[ترغیب]] شوهران و فرزندان خویش و حمایت [[عاطفی]] از آنها حین [[جنگ]] و در مواردی حتی با حضور در میدان جنگ، نقش مهمی ایفا کردند. علاوه بر این، بخش دوم وقایع عاشورا - که با [[شهادت امام حسین]] {{ع}} و پایان جنگ آغاز شد - مستقیماً متوجه زنان و [[کودکان]] بود. به [[روایت]] [[مقاتل]]، [[عصر عاشورا]]، [[سپاهیان عمر سعد]] به خیمه‌های زنان و کودکان [[هجوم]] بردند و پس از [[غارت]]، خیمه‌ها را [[آتش]] زدند. در این هجوم، کودکان و زنان مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. مهاجمان، حتی [[پوشش]] سر زنان را نیز به [[زور]] از ایشان گرفتند و [[هتک حرمت]] کردند. جزئیاتی از این وقایع، که از تأثیرگذارترین [[روضه‌ها]] به شمار می‌رود، در [[مقاتل]] آمده است. طبق این گزارش‌ها، در ادامه، [[سپاه عمربن سعد]] [[زنان]] و [[کودکان]] مصیبت‌زده را به [[اسارت]] درآوردند و همراه سرهای به نیزه شده در قالب کاروانی راهی [[کوفه]] و سپس [[شام]] کردند. در بررسی [[واقعه عاشورا]]، از مقطع [[حرکت کاروان اسیران به شام]] و بازگشت آنها به [[مدینه]] - که به روایتی ۴۰ [[روز]] و به [[روایت]] دیگر بیش از آن به طول انجامید- به عنوان استمرار [[عاشورا]] و بخش مکمل آن تعبیر می‌کنند.

نقش‌آفرینان اصلی این مقطع، به جز [[امام سجاد]] {{ع}}، همه [[زنان اهل بیت]] بوده‌اند. مهم‌ترین آنان که در روایت‌های عاشورا نقش برجسته‌ای دارند، عبارتند از:

* [[حضرت زینب]] {{س}}؛ دختر [[امام علی]] {{ع}} و [[حضرت زهرا]] {{س}} و [[خواهر امام حسین]] {{ع}} که پس از [[شهادت امام]]، [[رهبری]] و [[مدیریت]] بازماندگان و کاروان [[اسیران]] و [[حمایت]] از آنان را در قبال [[دشمن]] برعهده گرفت و در [[سفر به شام]] و بازگشت از آن، در منازل مختلف و نیز در مجلس ابن‌زیاد و مجلس [[یزید]] با سخنان خود به [[دفاع]] از [[حرکت امام حسین]] {{ع}} و محکوم کردن [[اقدام]] یزید پرداخت. سخنانی که در گسترش [[پیام امام حسین]] {{ع}} و زنده ماندن عاشورا در [[جامعه اسلامی]] آن [[زمان]] و دوران بعد تأثیر فراوانی گذاشت. به همین جهت حضرت زینب {{س}} در نوحه‌ها و [[مراثی]] و [[آیین‌های عاشورایی]] (به ویژه [[تعزیه‌خوانی]]) نقش برجسته‌ای دارد. در مراثی [[عاشورایی]] از او با [[القاب]] و تعابیری نظیر «[[ام المصائب]]» و «[[بانوی قد خمیده]]» یاد می‌شود.

* [[رقیه]]؛ [[دختر خردسال امام حسین]] {{ع}} که مشهور است در روزهای اقامت کاروان [[اسرا]] در شام و پس از دیدن سر [[بریده]] [[پدر]]، از [[دنیا]] رفت. گرچه وجود چنین دختری برای [[امام حسین]] {{ع}} از نظر [[سندیت]] [[تاریخی]] محل مناقشه است، اما داستان [[جان سپردن]] او در «[[خرابه شام]]» در [[روضه‌خوانی‌ها]] و مجالس [[تعزیه]] جایگاه خاصی دارد و معمولاً سومین شب از [[دهه محرم]] را به خواندن [[روضه]] او اختصاص می‌دهند.

* [[ام‌البنین]]؛ [[همسر امام علی]] {{ع}} و [[مادر حضرت ابوالفضل]] وسه [[شهید]] دیگر [[کربلا]] که هنگام [[واقعه عاشورا]] در [[مدینه]] بود و به جهت نقش برجسته فرزندش [[ابوالفضل]] و حکایت‌هایی که از [[شجاعت]] و [[مقاومت]] خود او نقل شده، [[منزلت]] خاصی در [[روایت]] [[عاشورا]] و نزد [[شیعیان]] دارد.

* [[رباب]]؛ [[همسر امام حسین]] {{ع}} و [[مادر]] عبدالله ([[علی اصغر]]) که در کربلا حاضر بوده است و در روضه‌های [[شهادت]] فرزند خردسالش به او پرداخته می‌شود.

* [[لیلی]]؛ همسر امام حسین {{ع}} و مادر [[علی اکبر]] که در کربلا حضور نداشته است.

* [[شهربانو]]؛ همسر امام حسین {{ع}} و [[مادر امام سجاد]] {{ع}} که حضور او در کربلا و حتی وصلت او با [[امام حسین]] {{ع}} محل تردید است.

* [[سکینه]]؛ [[دختر امام حسین]] {{ع}} و رباب که در کربلا حضور داشته است.

* [[ام‌کلثوم]]؛ [[خواهر امام حسین]] {{ع}} که از او خطبه‌هایی در جریان عبور کاروان [[اسیران]] از شهرهای مختلف نقل شده است.

* [[فاطمه صغراء]]؛ دختر امام حسین {{ع}} که در برخی منابع مانند [[لهوف]] نام او آمده است.

* [[رقیه]]؛ خواهر امام حسین {{ع}} و [[همسر]] [[مسلم بن عقیل]] که همراه کاروان [[امام]] بوده است.

* [[ام‌سلمه]]؛ [[همسر پیامبر]] {{صل}} که مشهور است آن [[زمان]] در مدینه بود و به واسطه [[خون]] رنگ شدن خاکی که از [[پیامبر]] {{صل}} گرفته بود، از واقعه عاشورا مطلع شد.

* [[دیلم دختر عمرو|دیلم]] یا [[دلهم دختر عمرو]] و همسر [[زهیر بن قین]] - از [[سرداران]] [[سپاه امام حسین]] {{ع}} در کربلا - که همسرش را به [[پیوستن]] به [[سپاه امام]] [[تشویق]] کرد.

* زنی از [[قبیله بکر بن وائل]] که با شوهرش در [[سپاه عمر بن سعد]] حضور داشت، اما پس از [[مشاهده]] [[هجوم به خیمه‌ها]]، [[شمشیر]] به دست گرفت و قصد [[دفاع]] از [[زنان اهل بیت]] را داشت که همسرش مانع او شد.

== جایگاه [[زنان در نهضت عاشورا]] ==

اکنون به [[نقش زنان]] والامقام و حماسه‌ساز در [[عاشورا]] و [[نهضت امام حسین]] {{ع}} خواهیم پرداخت:

=== [[ماریه دختر منقذ]] ===

=== [[طوعه]] ===

== [[دلهم]] ==

== [[زنان]] شجاعی که در [[کربلا]] حضور داشتند ==

در [[روز عاشورا]] [[مادران]] و زنان و [[خواهران]] و [[دختران]] بسیاری بودند که مردان خود را به [[مبارزه]] در راه [[امام حسین]] {{ع}} [[ترغیب]] و [[تشویق]] می‌کردند، محرک یا مؤید آنها بودند و لااقل این که نظاره‌گر [[شهادت]] [[بهترین]] دلبند خود بودند و [[تسلیم]] [[رضای خدا]] شدند.

مرحوم [[آیة الله]] شیخ [[جعفر شوشتری]] [[معتقد]] است امام حسین {{ع}} در کربلا هفت مرتبه [[استغاثه]] کردند - اول موقع صف‌آرائی و آخر موقع شهادت - و با هر [[استغاثه امام حسین]] {{ع}} زنان شجاعی بودند که ندای [[امام]] را لبیک می‌گفتند، به بذل عزیزترینشان؛ یعنی [[جوانان]] و پاره‌های قلبشان، در هر استغاثه‌ای که امام می‌فرمود: فریاد لبیک زنان بلندتر می‌شد. می‌گفتند: {{متن حدیث|لَبَّيْكَ دَاعِيَ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَمْ يُجِبْكَ بَدَنِي عِنْدَ اسْتِغَاثَتِكَ وَ لِسَانِي عِنْدَ اسْتِنْصَارِكَ فَقَدْ أَجَابَكَ قَلْبِي...}}؛ لبیک ای [[حجت خدا]] اگر در بدنم قدرتی بر [[یاری]] تو نباشد و زبانم عاجز از [[نصرت]] تو باشد، قلبم به تو می‌گوید: لبیک!<ref>شیخ جعفر شوشتری، الخصائص الحسینیة، ص۱۸۶ – ۱۸۷.</ref>.<ref>[[ملیحه خادری|خادری، ملیحه]]، [[زنان در نهضت عاشورا (مقاله)|مقاله «زنان در نهضت عاشورا»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۹ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۹]] ص ۳۵.</ref>

=== [[ام وهب بن عبدالله]] ===

=== شهیده کربلا ===

خانم تازه [[مسلمانی]] که پسرش را فدای [[امام حسین]] {{ع}} کرد

[[محدث قمی]] از امالی [[صدوق]] نقل می‌کند: [[وهب بن وهب]] و مادرش - که تُرسا بودند یا [[نصرانی]] - به دست امام حسین {{ع}} [[مسلمان]] شده بودند و در کربلا حضور داشتند، وهب به میدان رفت و مبارزه‌ای سخت نمود. هفت، هشت نفر از دشمن را کشت. [[اسیر]] شد و [[عمر سعد]] دستور داد: سر از بدنش جدا کرده و به طرف [[سپاه امام حسین]] {{ع}} انداختند<ref>نفس المهموم، ترجمه آیت الله کمره‌ای، ص۱۳۱؛ بحارالانوار، ج۴۴، ص۳۲۰.</ref>. [[مادر]] داغ‌دیده، سر پسر را برداشت و بوسید و به طرف دشمن پرتاب کرد. به مردی خورد که در دم کشته شد، سپس ستون خیمه را برداشت و به دشمن [[حمله]] کرد. دو نفر دیگر را کشت، امام فرمودند: {{عربی|ام وهب رحمك الله}}، خدای تو را بیامرزد برگرد، عرض کرد: آقا ناامیدم مکن؛ یعنی بگذار من هم [[شهید]] شوم! [[حضرت]] فرمود: [[خدا]] تو را [[ناامید]] نکند، آی [[ام وهب]]! او به [[خیمه]] برگشت<ref>شیخ جعفر شوشتری، الخصائص الحسینیه، ص۲۵۵؛ بحارالانوار، ج۴۴، ص۳۲۱.</ref>.<ref>[[ملیحه خادری|خادری، ملیحه]]، [[زنان در نهضت عاشورا (مقاله)|مقاله «زنان در نهضت عاشورا»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۹ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۹]] ص ۳۷.</ref>

=== [[ام عمرو]] ===

=== شیرزنی در میان [[لشکر]] [[عمر سعد]] ===

[[حمید بن مسلم]] (خبرنگار [[کربلا]]) می‌گوید: زنی از [[طایفه]] [[بکر بن وائل]] را دیدم که همراه شوهرش در میان [[اصحاب]] عمر سعد بود، چون دید [[مردم]] ناگهان بر [[زنان]] و [[دختران]] حسین تاختند و شروع به [[غارت]] کردند، شمشیری برداشت و رو به خیمه‌های حسین {{ع}} آمد و فریاد زد: ای مردان [[قبیله]] بکر! آیا [[لباس]] از تن دختران [[رسول خدا]] به یغما می‌برید؟ [[مرگ]] بر این [[حکومت]] غیرخدایی، ای [[قاتلین]] فرزند رسول خدا! آنگاه شوهرش دستش را گرفت و او را کشان کشان به جایگاه خودش بازگرداند<ref>لهوف، سید بن طاووس با ترجمه سید احمد فهری، ص۱۳۲.</ref>!<ref>[[ملیحه خادری|خادری، ملیحه]]، [[زنان در نهضت عاشورا (مقاله)|مقاله «زنان در نهضت عاشورا»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۹ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۹]] ص ۴۰.</ref>

== [[زنان]] [[شجاع]] اهل بیت {{عم}} ==

آری، زنان بیدار پس از [[شهادت امام حسین]] {{ع}}<ref>کشف الغمه، ج۲، ص۲۵۲: در ۵۶ سالگی؛ تاریخ طبری، ج۳، ص۳۰۰: در ۵۵ سالگی؛ اصول کافی، ج۲، ص۳۶۳ با ترجمه، کتاب الحجة، عمر شریف امام حسین {{ع}} را ۵۷ سالگی ذکر نموده است.</ref> هم با احساس‌های پاکشان جو را برای برکناری [[اوباش]] از [[حکومت]] فراهم می‌کردند و در هر [[فرصت]] ممکن به [[رسالت]] انقلابی خود عمل می‌کردند و باعث و بانیان جنایت‌های هولناکی کربلا را به [[عاقبت]] شومشان [[وعده]] می‌دادند.

همسر [[کعب بن جابر]]، [[قاتل]] «[[بریر]]» آن [[صحابی]] معروف [[امام حسین]] {{ع}}، بعدها به او گفت: علیه [[فرزند فاطمه]] [[اقدام]] کردی و [[سید]] [[قاریان قرآن]] را کشتی (بریر)، خطای بسیار بزرگی مرتکب شدی، به [[خداوند]] قسم! بعد از این با تو سخن نخواهم گفت<ref>تاریخ طبری، ج۳، ص۳۲۳.</ref>.

در ماه صفر [[سال ۶۴ هجری]] درست سه سال پس از [[شهادت امام حسین]] {{ع}} [[یزید]] به [[درک]] [[واصل]] شد<ref>در ۳۳ سالگی جوان‌مرگ شد (مسعودی، مروج الذهب، جزء ۳، ص۵۳).</ref>. جماعتی از [[مردم]] برای [[بیعت]] به سراغ [[عمر سعد]] رفتند، تا او را به [[حکومت]] تعیین کنند. [[زنان]] شجاعی از [[قبیله همدان]] و زنانی دیگر از کھلان، [[انصار]]، [[ربیعه]] و [[نخع]] به [[کوفه]] آمدند و در حالی که می‌گریستند و مویه می‌کردند و برای [[امام حسین]] {{ع}} [[زاری]] می‌نمودند، وارد [[مسجد جامع شهر]] شدند.

آنان فریاد می‌زدند: مگر نه این است که همین عمر سعد بود که با امام حسین {{ع}} جنگید و [[راضی]] به [[قتل]] [[امام]] شده بود، تا برای ما در کوفه حکومت کند، پس مردم گریستند و از [[عمر بن سعد]] صرف‌نظر کردند، در این جریان فعالیت زنان قبیله همدان چشمگیرتر بود<ref>مسعودی، مروج الذهب، جزء ۳، ص۹۳.</ref>.

آری، این [[سلسله]] ادامه داشت و در تمامی ادوار [[تاریخ]] زنان [[شجاع]] و [[متدین]] به هر نحو ممکن از [[خاندان]] [[عترت]] و [[طهارت]] {{عم}} [[جانب‌داری]] کردند و شعرهای زیبای خود را در تاریخ به ثبت رساندند، که از آن جمله می‌توان به حضور فعال زنان نوغان [[مشهد مقدس]] در [[تشییع جنازه]] [[امام رضا]] {{ع}}<ref>زنان نوغان برای این که شوهرانشان اجازه دهند در تشییع جنازه حضرت رضا {{ع}} شرکت کنند، از مهریه‌های خودشان گذشتند (قادتنا، ج۶، ص۴۴۷).</ref> اشاره نمود.

راهپیمایی زنان غیور و شجاع [[ایرانی]] در [[انقلاب اسلامی]] به [[رهبری]] فرزند امام حسین {{ع}} یعنی [[امام خمینی]] - [[قدس سره]] الشریف - در سال‌های ۵۶ و ۵۷ نمونه دیگری از [[رشد]] [[سیاسی]] زنان و [[مادران]] پاک‎دامن است که با [[عفت]] و [[نجابت]] خود و حضور فراگیر و کارآمد در مقاطع حساسی [[تاریخی]]، [[مسئولیت]] سیاسی، انقلابی و [[شرعی]] خود را به انجام رساندند.

[[امید]] آنکه زنان امروز هم این [[رسالت]] خطیر را به عهله بگیرند، لااقل گریه‌های ما در مصیبت‌های فرزند [[زهرا]] یک نوع شرکت در [[حماسه]] اوست و هیچکس به مثل امام حسین {{ع}} [[شایسته]] [[گریه]] نیست، [[گریه بر امام حسین]] در راستای [[حفظ]] دستاوردهای [[نهضت]] [[مقدس]] او و [[جاودانگی]] راه او صورت می‌پذیرد؛ زیرا [[امام حسین]] [[شایستگی]] آن را دارد که در [[تاریخ]] [[بشریت]] باقی بماند<ref>کورت فریشلر نویسنده آلمانی در کتاب امام حسین {{ع}} و ایران می‌نویسد: کشته شدن حسین و یارانش قطع نظر از هر نوع نظریه ایدئولوژی از لحاظ شجاعتی که از آن مرد و یارانش به ظهور رسید یکی از حماسه‌های رزمی بزرگ جهان است و شایستگی دارد که در تاریخ دنیا باقی بماند. (ص ۵۶۵)</ref>.<ref>[[ملیحه خادری|خادری، ملیحه]]، [[زنان در نهضت عاشورا (مقاله)|مقاله «زنان در نهضت عاشورا»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۹ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۹]] ص ۵۰.</ref>

=== [[زینب کبری]] {{س}} ===

=== [[ام کلثوم]] {{س}} ===

=== [[فاطمه دختر امام حسین]] {{ع}} ===

=== [[رباب]] {{س}} [[مادر]] [[سکینه]] و [[علی اصغر]] ===

=== [[سکینه دختر امام حسین]] ===

=== [[لبابه]] [[همسر]] [[ابوالفضل]] {{ع}} ===

== عزاداری زنان ==