←مقدمه
بدون خلاصۀ ویرایش |
(←مقدمه) |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
==مقدمه== | ==مقدمه== | ||
*این آیه که به آیه تطهیر شهرت یافته از دیرزمان توجه دانشمندان مختلف اسلامی را به خود جلب کرده است. *مفسران، محدثان، متکلمان، مورخان و عالمان لغت هر یک به انگیزه و از نگاهی خاص درباره آیه تطهیر سخن گفتهاند. در این نوشتار دیدگاههای اندیشوران اسلامی را درباره دو مسئله مربوط به آیه بررسی خواهیم کرد: یکی این که مقصود از [[اهل بیت]]{{عم}} در این آیه چه کسانی اند؟ و دیگری این که مقصود از زدودن رجس از [[اهل بیت]]{{عم}} و تطهیر ویژه آنان چیست؟<ref>[[علی ربانی گلپایگانی| ربانی گلپایگانی، علی]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی]]، ج۱، ص: ۱۱.</ref> | *این آیه که به آیه تطهیر شهرت یافته از دیرزمان توجه دانشمندان مختلف اسلامی را به خود جلب کرده است. *مفسران، محدثان، متکلمان، مورخان و عالمان لغت هر یک به انگیزه و از نگاهی خاص درباره آیه تطهیر سخن گفتهاند. در این نوشتار دیدگاههای اندیشوران اسلامی را درباره دو مسئله مربوط به آیه بررسی خواهیم کرد: یکی این که مقصود از [[اهل بیت]]{{عم}} در این آیه چه کسانی اند؟ و دیگری این که مقصود از زدودن رجس از [[اهل بیت]]{{عم}} و تطهیر ویژه آنان چیست؟<ref>[[علی ربانی گلپایگانی| ربانی گلپایگانی، علی]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی]]، ج۱، ص: ۱۱.</ref> | ||
*بخش دوم آیه ۳۳ سوره احزاب به "آیه تطهیر" شهرت یافته است<ref>تتمة المراجعات، ص۷.</ref>:{{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}}﴾}}<ref>جز این نیست که خداوند میخواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند؛ سوره احزاب، آیه:۳۳.</ref>. این آیه با {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|إِنَّمَا}}﴾}} که به تصریح لغویان، برای حصر است، آغاز شده و انحصار اراده الهی به آنان را بیان میکند. تقدیم جار و مجرور {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|عَنكُمُ}}﴾}} برمفعولٌ به {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الرِّجْسَ}}﴾}} و نیز اعراب نصب {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|أَهْلَ الْبَيْتِ}}﴾}} که مفید اختصاص است، بر این تأکید میافزاید. تعبیر {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|يُطَهِّرَكُمْ}}﴾}} در پی {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ}}﴾}} تأکیدی بر طهارت و پاکیزگی به دنبال دور شدن پلیدیها است و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|تَطْهِيرًا}}﴾}} که مفعول مطلق است نیز تأکیدی دیگر برای طهارت به شمار میرود. {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الرِّجْسَ}}﴾}} که با الف و لام جنس است، هرگونه پلیدی فکری و عملی اعمّ از شرک، کفر، نفاق و جهل و گناه را در برمیگیرد<ref>المیزان، ج۱۶، ص۳۱۲.</ref><ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>. | |||
*این آیه، از جمله آیاتی است که مجادلههای کلامی فراوانی را به همراه داشته است؛ زیرا [[شیعه]] با استناد به متن آیه و نیز روایات شأن نزول، بر [[امامت]] و [[عصمت]] [[اهل بیت]]{{عم}} و نیز اختصاص [[اهل بیت]]{{عم}} به خمسه طیبه استدلال کرده<ref>مجمعالبیان، ج۸، ص۵۵۹؛ ابنکثیر، ج۳، ص۴۹۲ و ۴۹۳.</ref>؛ در حالی که بسیاری از [[اهل سنت]] چنین برداشتی را نپذیرفته و با استفاده از قبل و بعد آیه که درباره همسران [[پیامبر]]{{صل}} است، همسران را نیز از {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|أَهْلَ الْبَيْتِ}}﴾}} به شمار آوردهاند<ref>ابنکثیر، ج۳، ص۴۹۳ و ۴۹۴.</ref>. برای تبیین و تفسیر آیه، در ابتدا باید معنای اراده الهی {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يُرِيدُ اللَّهُ}}﴾}} مشخّص و در مرحله بعد، مقصود از {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|أَهْلَ الْبَيْتِ}}﴾}} روشن شود. اراده الهی، یا تکوینی است، یعنی در پی آن، متعلّق اراده الزاماً محقّق میشود، مانند اینکه خداوند اراده کرد آتش بر [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} سرد و بیضرر شود، واین اراده بیدرنگ محقّق شد: {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}﴾}}<ref> فرمان او جز این نیست که چون چیزی را بخواهد بدو میگوید: باش! بیدرنگ خواهد بود؛ سوره یس، آیه:۸۲.</ref> یا تشریعی است؛ یعنی اراده، با وقوع مقصود ملازم نیست؛ مانند اراده و خواست خداوند در انجام واجبات و پرهیز از محرمات که ممکن است در موارد فراوانی محقّق نشود. اراده در این آیه، تکوینی است، نه تشریعی؛ یعنی خداوند اراده کرده که [[اهل بیت]] [[پیامبر]] از هرگونه پلیدی دور باشند و آنان را پاک و پاکیزه قرار داده است و در پی این اراده، دوری از آلودگیها و صفت طهارت برای آنان تحقّق یافته است؛ زیرا اراده تشریعی خداوند مبنی بر دور بودن از پلیدیها و پاکیزگی انسانها با انجام تکالیف، به [[اهل بیت]] [[پیامبر]] اختصاص ندارد؛ بلکه خداوند اراده کرده است همه انسانها از پلیدیها برحذر و به طهارت و پاکیزگی متّصف باشند؛ چنانکه در دستور به غسل و وضو میفرماید: خداوند به این وسیله میخواهد شما مسلمانان را پاک کند:{{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ }}﴾}}<ref> خداوند نمیخواهد شما را در تنگنا افکند ولی میخواهد شما را پاکیزه گرداند؛ سوره مائده، آیه: ۶.</ref><ref>المیزان، ج۱۶، ص۳۱۰.</ref> قرینه دیگری که اراده تکوینی در این آیه را نشان میدهد، این است که به استناد روایات فراوانی که در شأن نزول خواهد آمد، این آیه در منقبت و ستایش اهل بیت است و اگر اراده، صرفاً تشریعی باشد، دیگر منقبتی نخواهد بود؛ زیرا این اراده، برای همه وجود دارد<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۵۶۰.</ref>؛ البتّه اراده تکوینی، با جبر ملازم نیست؛ زیرا اراده تکوینی خدا بر آنچه در عالم تحقّق یافته است و مییابد، تعلّق میگیرد؛ چه از مسیر انتخاب فاعل مختار و چه از طریق فاعلهای جبری و طبیعی باشد و [[اهل بیت]]{{عم}} به دلیل شایستگی ذاتی و اکتسابی، در عین قدرت و اختیار برای گناه کردن، به اختیار خودشان گناه نمیکنند<ref>نمونه، ج۱۷، ص۲۹۲.</ref><ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>. | |||
*در اینکه [[اهل بیت]] چه کسانی هستند سه رأی وجود دارد: در نقل از [[عکرمه]]، وی با استناد به آیات قبل و بعد این آیه میگوید مقصود از [[اهل بیت]] فقط همسران [[پیامبر]] است<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۵۵۹.</ref>؛ ولی گویا این رأی غیر قابل استفاده باشد؛ زیرا همه ضمایر در جملههای قبل و بعد آیه، مؤنث است و ضمیر فقط در این بخش آیه تغییر یافته و به صورت جمع مذکر آمده است و اگر خطاب به همسران بود، تغییر در ضمیر و سیاق وجهی نداشت. افزون بر این، این نظر فقط از [[عکرمه]] نقل شده که از خوارج و منحرفان در دین به شمار میآید<ref>الطبقات، ج۵، ص۲۲۴.</ref>. نظر دوم که در میان [[اهل سنت]] شهرت دارد، این است که [[اهل بیت]]، افزون بر همسران، شامل [[پیامبر]]{{صل}}، [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]{{عم}} نیز میشود<ref>ابن کثیر، ج۳، ص۴۹۲.</ref>. آنان برای اثبات نظر خود، به سیاق آیات، استدلال کردهاند؛ زیرا آیات پیش از آیه تطهیر و آیه پس از آن، به همسران [[پیامبر]]{{صل}} مربوط است؛ در عین حال، ضمیر {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|عَنكُمُ}}﴾}} نشان میدهد که تعدادی از مردان نیز در [[اهل بیت]] داخلند. در پاسخ به این استدلال گفتهاند: با توجّه به اینکه انطباق ترتیب نزول با ترتیب کنونی [[قرآن]] محرز نیست، واقع شدن یک آیه به دنبال آیه قبل، موجب انعقاد سیاق نمیشود؛ افزون بر اینکه تأمّل در آیه نشان میدهد که سیاق آیه تطهیر با سیاق آیات قبل و بعدِ آن، دو سیاق است؛ زیرا تغییر ضمایر از جمع مؤنّث مخاطب که در مجموع ۲۲ ضمیر است به جمع مذکر مخاطب، نشان دهنده تغییر سیاق است؛ گذشته از اینکه آیه تطهیر، شأن نزولی مستقل از آیات مربوط به همسران حضرت دارد؛ همچنین سیاق مربوط به آیات همسران [[پیامبر]]، سیاقی همراه با عتاب است و هیچگونه ستایشی در آن نیست؛ در حالی که سیاق آیه تطهیر، سیاق تمجید است<ref>مجمع البیان، ج۷ و ۸، ص۵۶۰.</ref>. نظر سوم، دیدگاه [[شیعه]] است که مقصود از [[اهل بیت]]{{عم}}؛ [[پیامبر]]{{صل}}، [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]{{عم}} هستند و همسران [[پیامبر]]{{صل}} به هیچ وجه در آن داخل نیستند؛ زیرا چنانکه گفته شد، از آیه، [[عصمت]] و مصونیت تکوینی [[اهل بیت]] از گناه استفاده میشود که به اعتقاد [[شیعه]]، خمسه طیبه چنین هستند؛ ولی کسی درباره همسران [[پیامبر]]، چنین ادّعایی نکرده است؛ البتّه مهمترین دلیل این نظر، روایات فراوان نقل شده از طریق [[شیعه]] و سنّی است که [[اهل بیت]] به خمسه طیبه تفسیر شده است. [[حسکانی]] از عالمان [[اهل سنت]]، در شواهد التنزیل، پانزده تن از صحابه را نام میبرد که این حدیث را نقل کردهاند. این صحابه عبارتنداز: [[امام علی|علی{{ع}}، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]{{س}}، [[امام حسن|حسن بن علی]]{{ع}}، [[انس بن مالک]]، [[براء بن عازب انصاری]]، [[جابربن عبدالله انصاری]]، [[سعد بنابی وقّاص]]، [[سعد بن مالک]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبدالله بن جعفر طیار]]، [[عایشه]]، [[ام سلمه]]، [[عمر بن ابی سلمه]]، [[واثلة بن اسقع]] و [[ابی الحمراء]]<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۸.</ref> در منابع [[اهل سنت]] مانند صحیح مسلم<ref>صحیح مسلم، ج۸، ص۲۷۶ و ۲۷۷.</ref>، صحیح ترمذی<ref>سنن ترمذی، کتاب التفسیر، ج۶، ص۲۸۹.</ref>، مسند احمد بن حنبل<ref>مسند احمد، ج۱، ص۵۴۴.</ref>، المستدرک علی الصحیحین<ref>المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص۴۵۱.</ref>، تفسیر طبری<ref>جامعالبیان، مج۱۲، ج۲۲، ص۹.</ref>، و تفسیر الدّرالمنثور<ref>الدّرالمنثور، ج۶، ص۶۰۴.</ref>، [[سیوطی]] نیز این روایات نقل شده است. این روایات به قدری فراوان است که برخی پژوهشگران، آن را متواتر میدانند<ref>نمونه، ج۱۷، ص۳۰۲.</ref>. در شرح احقاقالحق، بیش از هفتاد منبع از منابع معروف [[اهل سنت]] گردآوری شده و منابع [[شیعه]] در این زمینه، از هزار هم میگذرد<ref>احقاق الحق، ج۲، ص۵۰۲.</ref>. [[حسکانی]] در شواهدالتنزیل، بیش از صد و سی حدیث در این زمینه نقل کرده است<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۳ ـ ۱۳۹.</ref>. در مضمون بسیاری از این احادیث آمده است که [[پیامبر]]{{صل}}، [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]{{عم}} را زیر کسا "پوششی" قرار داد و آیه تطهیر نازل شد<ref>صحیح مسلم، ج۸، ص۲۷۶؛ جامعالبیان، مج۱۲، ج۲۲، ص۱۲.</ref>؛ البتّه در برخی از این احادیث آمده است که [[رسول خدا]]{{صل}} پس از نزول آیه، آنان را جمع کرد و بر آنان کسایی قرار داد و فرمود:{{عربی|اندازه=150%|"اللَّهُمَ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي"}}. این روایات، به حدیث کسا شهرت یافتهاند<ref>سنن ترمذی، ج۶، ص۲۸۹؛ مجمع البیان، ج۸، ص۵۵۹.</ref>. از جمله این روایات، روایاتی است که از [[ام سلمه]] و [[عایشه]] نقل شده که بر اساس آنها، وقتی از [[پیامبر]]{{صل}} میپرسند: آیا ما نیز جزو [[اهل بیت]] هستیم؟ حضرت آنان را مشمول آیه نمیداند<ref>مسند احمد، ج۷، ص۵۶؛ مجمعالبیان، ج۸، ص۵۵۹؛ المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص۴۵۱.</ref>. تعداد دیگری از این احادیث بیان میدارد که پس از نزول آیه پیشین، [[پیامبر]]{{صل}} مدّت شش ماه هنگامی که برای نماز صبح از کنار خانه [[فاطمه زهرا|فاطمه]]{{س}} میگذشت، صدا میزد: {{عربی|اندازه=150%|"الصّلوة يا اهل البيت! إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا"}} این مدّت، شش وهفت ماه<ref>جامع البیان، مج۱۲، ج۲۲، ص۹ و ۱۰؛ شواهدالتنزیل، ج۲، ص۷۸.</ref>، هشت ماه<ref>الدّرالمنثور، ج۶، ص۶۰۶؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۸۱.</ref>، نُه ماه<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۷۸.</ref> و حتّی هفده ماه<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۷۸.</ref> نیز نقل شده است. در پاسخ این پرسش که چگونه در اثنای وظایف زنان [[پیامبر]]{{صل}} مطلبی گفته شده که شامل زنان [[پیامبر]] نمیشود، [[طبرسی]] گفته که این گونه سخن گفتن، در روش فصیحان عرب، شناخته شده است و در قرآن به آیات فراوان بر میخوریم که در کنار هم قرار دارند؛ ولی از موضوعات گوناگونی سخن میگویند<ref>مجمع البیان، ج۸، ص۵۶۰.</ref>. [[علامه طباطبایی]] هم گفته است: ما هیچ دلیلی نداریم که جمله {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ }}﴾}} همراه این آیات نازل شده؛ بلکه از روایات استفاده میشود که این بخش جداگانه فرود آمده؛ ولی هنگام گردآوری [[قرآن]] در کنار هم قرار داده شده است<ref>المیزان، ج۱۶، ص۳۱۱.</ref>؛ حتّی در یک روایت هم نیامده که این آیه، در ضمن آیات زنان [[پیامبر]]{{صل}} نازل شده است<ref>المیزان، ج۱۶، ص۳۱۱.</ref><ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>. | |||
==مفهوم [[اهل بیت]]== | ==مفهوم [[اهل بیت]]== | ||
*لغت شناسان [[اهل بیت]] را به ساکنان یک خانه معنا کردهاند<ref>معجم المقاییس فی اللغه، ص ۹۳؛ لسان العرب، ج۱، ص ۱۸۶؛ اقرب الموارد، ج۱، ص ۲۳.</ref>. بنابراین، همسر و فرزندان یک مرد [[اهل بیت]] او میباشند. [[راغب اصفهانی]] گفته است: معنای [[اهل بیت]] توسعه یافته، قبیله و خویشاوندان یک مرد را نیز شامل میشود <ref>المفردات فی غریب القرآن، ص ۲۹.</ref><ref>[[علی ربانی گلپایگانی| ربانی گلپایگانی، علی]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی]]، ج۱، ص: ۱۱.</ref>. | *لغت شناسان [[اهل بیت]] را به ساکنان یک خانه معنا کردهاند<ref>معجم المقاییس فی اللغه، ص ۹۳؛ لسان العرب، ج۱، ص ۱۸۶؛ اقرب الموارد، ج۱، ص ۲۳.</ref>. بنابراین، همسر و فرزندان یک مرد [[اهل بیت]] او میباشند. [[راغب اصفهانی]] گفته است: معنای [[اهل بیت]] توسعه یافته، قبیله و خویشاوندان یک مرد را نیز شامل میشود <ref>المفردات فی غریب القرآن، ص ۲۹.</ref><ref>[[علی ربانی گلپایگانی| ربانی گلپایگانی، علی]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی]]، ج۱، ص: ۱۱.</ref>. | ||