مرثیه در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
جز (جایگزینی متن - 'برخی از علما' به 'برخی از دانشمندان') |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = مرثیه | | موضوع مرتبط = مرثیه | ||
| عنوان مدخل = | | عنوان مدخل = مرثیه | ||
| مداخل مرتبط = [[مرثیه در معارف و سیره حسینی]] - [[مرثیه در تاریخ اسلامی]] | | مداخل مرتبط = [[مرثیه در معارف و سیره حسینی]] - [[مرثیه در تاریخ اسلامی]] | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
| خط ۸: | خط ۷: | ||
== سخن سوگوارانه غالباً منظوم == | == سخن سوگوارانه غالباً منظوم == | ||
«مرثیه» یا «رثا» در لغت به معنای [[گریستن]] بر مرده و اظهار [[تأسف]] از [[مرگ]] وی همراه با ذکر [[محاسن]] او است و در اصطلاح به [[سختی]] سوگوارانه غالباً منظوم درباره | «مرثیه» یا «رثا» در لغت به معنای [[گریستن]] بر مرده و اظهار [[تأسف]] از [[مرگ]] وی همراه با ذکر [[محاسن]] او است و در اصطلاح به [[سختی]] سوگوارانه غالباً منظوم درباره درگذشتگان گفته میشود. مرثیه گونههای مختلف درباری یا رسمی، داستانی، میهنی، شخصی و مذهبی را شامل میشود. انگیزههای مختلفی چون تعزیت [[خویشاوندان]]، اظهار تأسف بر مرگ بزرگان، تجلیل از مقام و [[منزلت]] شخص متوفا، بزرگ نشان دادن واقعه، [[دعوت]] ماتمزدگان به [[صبر]]، بیان [[سرنوشت]] غمبار [[مردم]] و [[جامعه]]، ذکر [[مصائب]] [[پیشوایان دین]] و [[مخالفت]] [[سیاسی]] در سرودن مرثیهها دخالت دارند. | ||
در | در ادبیات کهن [[عرب]]، مضامینی چون [[مدح]] و منقبتگویی کشتگان میدان [[جنگ]] و دعوت و ترغیب [[قبیله]] به گرفتن [[انتقام]] [[خون]] کشتگان از جمله مضامین مهم در مرثیه بوده است. این مرثیهها در بین [[اعراب جاهلی]]، مایه [[شرف]] فرد متوفا و [[مباهات]] بازماندگان او قلمداد میشدند. پس از [[اسلام]] علاوه بر مضامین [[عاطفی]]، مضامین سیاسی نیز در [[مرثیهسرایی]] [[شاعران]] عرب مورد توجه قرار گرفت؛ از جمله میتوان به سرودن مرثیههایی با مضمون مخالفت با حکومتهای [[بنیامیه]] و [[بنیعباس]] اشاره کرد. | ||
[[امامان شیعه]] به مرثیهسرایی درباره [[شهادت امام حسین]] {{ع}} و [[واقعه کربلا]] توجه ویژهای نشان میدادند و به [[تشویق]] و [[تحریض]] شاعران برای سرودن مرثیه با اعطای | [[امامان شیعه]] به مرثیهسرایی درباره [[شهادت امام حسین]] {{ع}} و [[واقعه کربلا]] توجه ویژهای نشان میدادند و به [[تشویق]] و [[تحریض]] شاعران برای سرودن مرثیه با اعطای پاداش دنیوی و [[وعده]] [[ثواب]] [[اخروی]] میپرداختند. برخی از شاعران معاصر ایشان نظیر [[کمیت اسدی]]، [[سید حمیری]]، [[دعبل خزاعی]]، [[عبدالله بن کثیر]] و [[عوف بن عبدالله]] مرثیههایی در رثای امام حسین {{ع}} سرودهاند. مفید در امالی سرودن اولین مرثیه در رثای امام حسین {{ع}} را به [[عقبة بن عمرو سهمی]]، و [[سید محسن امین]] در [[اعیان الشیعه (کتاب)|اعیان الشیعه]] به [[سلیمان بن قتة العروی التیمی]] نسبت میدهد. محوریترین مضمون در مرثیهسرایی شعرای [[مسلمان]]، واقعه کربلا بوده است و پس از آن، مرثیههای در سوگ [[حضرت زهرا]] {{س}}، [[امام علی]] {{ع}} و [[امام رضا]] {{ع}} در رتبههای بعدی قرار دارند. | ||
علاوه بر شاعران عرب، مرثیهسرایی در بین شاعران هندی، ترک و ایرانی نیز رواج داشته است. با تشکیل دولتهای شیعی در شبه قاره هند، مرثیهسرایی به ویژه در سوگ شهدای کربلا، با تفاوتهایی در قالب و مضمون، بین شاعران شیعه آن دیار رواج یافت و تا به امروز ادامه یافته است که ماحصل این جریان، مجموعه گستردهای از مرثیههای مذهبی به زبانهای هندی و اردو است. از بین مرثیهسرایان قدیم هند محمد رفیع سودا، میر محمد تقی، میر خلیق، میرزا فصیح و میر ضمیر و از معاصران، عزیر لکنوی، جوش ملیح آبادی، جمیل مظهری، نسیم امر و هوی و سیماب اکبرآبادی را میتوان نام برد. | علاوه بر شاعران عرب، مرثیهسرایی در بین شاعران هندی، ترک و ایرانی نیز رواج داشته است. با تشکیل دولتهای شیعی در شبه قاره هند، مرثیهسرایی به ویژه در سوگ شهدای کربلا، با تفاوتهایی در قالب و مضمون، بین شاعران شیعه آن دیار رواج یافت و تا به امروز ادامه یافته است که ماحصل این جریان، مجموعه گستردهای از مرثیههای مذهبی به زبانهای هندی و اردو است. از بین مرثیهسرایان قدیم هند محمد رفیع سودا، میر محمد تقی، میر خلیق، میرزا فصیح و میر ضمیر و از معاصران، عزیر لکنوی، جوش ملیح آبادی، جمیل مظهری، نسیم امر و هوی و سیماب اکبرآبادی را میتوان نام برد. | ||
در بین ترکهای آناتولی هم متون ادبی مذهبی بسیاری با نام مرثیه و [[مقتل]] سروده شده و در [[مجالس عزاداری]] خوانده میشود. ریاض الاصفیا، مقاله [[عاشق]]، ناله عشاق و ماتمنامه از جمله مشهورترین مرثیههای ترکیاند. از بین مرثیهسرایان ترکزبان نیز بغدادلی [[روحی]]، سیدمشتاق مصطفی، [[عثمان]] نورس، لبیب [[محنت]] و ینی سحرلی آولی را میتوان نام برد. | |||
از پیشینه مرثیهسرایی در [[ایران]] پیش از [[اسلام]]، اطلاع چندانی در دست نیست و تنها «رثای مرزکو» - سرودهای به زبان پهلوی - موجود است. در [[تاریخ]] بخارا و آثار الباقیه به مرثیهسرایی در سوگ سیاوش اشاره شده است. قدیمیترین مرثیههای فارسی در دوران پس از اسلام، به [[ابوالینبغی]] (؟ -۲۷۰ق) - با موضوع ویرانی سمرقند - و [[محمد بن وصیف سیستانی]] (ق ۳) - شاعر دربار صفاریان - نسب داده شده است. مشهورترین مرثیه درباری نیز سروده فرخی سیستانی است. تا قرن ششم، محتوای کلی مرثیهها به سوگ [[پادشاهان]] و امرا اختصاص داشت؛ اما پس از آن، مرثیهسرایان به سرودن مرثیه در موضوعات [[اجتماعی]] متمایل شدند و در فاصله قرنهای ششم تا هشتم، تجربههای تازهای در مرثیهسرایی فارسی حاصل شد. | |||
در | با [[رشد]] [[تشیع]] در قرنهای نهم و دهم، خصوصاً پس از به [[قدرت]] رسیدن صفویان و گسترش مجالس و آیینهای [[سوگواری]]، مرثیهسرایی با مضامین مذهبی و مهمتر از همه مرثیههای [[عاشورایی]] رونق یافت و [[شاعران]] بسیاری نظیر [[محتشم کاشانی]]، [[اهلی شیرازی]]، [[فضولی بغدادی]]، [[واعظ قزوینی]] و [[فیاض لاهیجی]] به سرودن مرثیههایی در سبکهای وقوع و هندی پرداختند. از جمله محتشم کاشانی مرثیهای در قالب ترکیببند سرود که به مشهورترین [[مرثیه]] [[عاشورایی]] و الگویی برای [[مرثیهسرایی]] عاشورایی بدل شد و مورد استقبال و [[تقلید]] شاعران بسیاری قرار گرفت. در مرثیههای عصر صفوی، [[تفسیر]] تقدیرگرایانه از [[واقعه عاشورا]] رواج یافت. | ||
در دوره | در دوره قاجار نیز مرثیهسرایی رونق فراوان داشت. از بین شاهان قاجار، فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه بیش از دیگران به برگزاری سوگواریهای مذهبی و ترویج مرثیهسرایی اهتمام داشتند. آن دو خود نیز مرثیههایی مذهبی میسرودند. همچنین در آن دوره برخی از دانشمندان و [[روحانیان]] به سرودن مرثیه پرداختند. از [[مرثیهسرایان]] دوره قاجار میتوان وصال شیرازی، یغمای جندقی و نیر تبریزی را نام برد. در مرثیههای عصر قاجار نگاه [[عرفانی]] به [[واقعه کربلا]] از جمله مضامین محوری است. | ||
گرچه مرثیه را غالباً معادل سوگ سروده میدانند اما گاهی به | در دوره پهلوی، به موازات گسترش [[مبارزات]] ضد [[حکومتی]] نیروهای مذهبی، مضامین [[سیاسی]] و [[مبارزاتی]] به مرثیهها راه یافت و برخی شاعران به سرودن مرثیههایی با مضمون تطبیق واقعه عاشورا و مبارزات علیه [[حکومت]] پهلوی پرداختند. همچنین از آن دوره به بعد برخی شاعران از زبان و قالبهای شعری نو در سرودن مرثیه استفاده کردند که خط [[خون]] سروده علی موسوی گرمارودی نمونه شاخص این مرثیههای نو است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به خصوص در دوره [[جنگ]] [[ایران]] و [[عراق]]، متأثر از فضای سیاسی [[کشور]]، مضامین جدیدی نظیر مناسبتهای انقلابی و سیاسی نیز به مرثیهها راه یافتند. از مرثیهسرایان معاصر، علی اکبر خوشدل تهرانی، ذبیحالله صاحبکار (سهی)، حبیبالله چایچیان (حسان)، غلام رضا سازگار و علی انسانی را میتوان نام برد. | ||
گرچه مرثیه را غالباً معادل سوگ سروده میدانند اما گاهی به نثر هم قطعات رثایی دیده میشود؛ مانند مرثیه منثور بهاء الدین محمد بن مؤید بغدادی در [[مرگ]] سلطان جلالالدین خوارزم شاه. مرثیههای منثور در دوره معاصر رونق یافتهاند و گاه در قالبهای داستانی نیز [[خلق]] شدهاند. برزیگران دشت [[خون]] و مرثیهای که ناسروده ماند هر دو از پرویز خرسند و کشتی پهلوگرفته از [[سید مهدی شجاعی]] را نمونههایی از مرثیه مذهبی به نثر در دوره معاصر میتوان ذکر کرد<ref>[[امیر عیسی ملکی|ملکی، امیر عیسی]]، [[فرهنگ سوگ شیعی (کتاب)|مقاله «مرثیه»، فرهنگ سوگ شیعی]]، ص ۴۴۱.</ref>. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده: | [[رده:عزاداری]] | ||