مسئولیت: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[مسئولیت در نهج البلاغه]] - [[مسئولیت در کلام اسلامی]] - [[مسئولیت در فقه سیاسی]] - [[مسئولیت در معارف و سیره نبوی]] - [[مسئولیت در معارف و سیره علوی]] - [[مسئولیت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط  = }}

'''مسئولیت''' به معنای پرسیدنی و بازخواستنی است. [[انسان]] در طول [[زندگی]] همیشه با [[تعهد]] و مسئولیت رو‌به‌روست و این، یکی از امتیازهای [[انسان]] نسبت به دیگر موجودات است. [[انسان]] به حکم عقل به [[تعهد]] خویش پای‌بند است و درمی‌یابد که زندگی اجتماعی زمانی امکان دارد که [[انسان‌ها]] نسبت به یکدیگر [[حس]] مسئولیت‌شناسی و [[مسئولیت‌پذیری]] داشته باشند و از قانون‌شکنی و [[تجاوز]] به [[حقوق]] دیگران بپرهیزند.  

[[انسان]] در طول [[زندگی]] خویش همیشه با [[تعهد]] و مسئولیت رو‌به‌روست. این، یکی از امتیازهای [[انسان]] نسبت به دیگر موجودات است. اگرچه همه موجودات به سبب [[غریزه]] در برخی از [[مسئولیت‌ها]] ایفای نقش می‌کنند، برای مثال همه جانوران نسبت به بچه‌های خود به‌طور غریزی [[حس]] مسئولیت دارند، اما تنها [[انسان]] است که براساس [[اختیار]] و [[اراده]] و در عرصه‌های گوناگون [[زندگی]] خود مسئولیت‌هایی را می‌پذیرد و نسبت به آن [[مسئولیت‌شناس]] است. [[آدمی]] به [[حکم عقل]] به [[تعهد]] خویش پای‌بند است و به [[حکم عقل]] درمی‌یابد که [[زندگی اجتماعی]] آنگاه میسر است که [[انسان‌ها]] نسبت به یکدیگر [[حس]] [[مسئولیت‌شناسی]] و [[مسئولیت‌پذیری]] داشته باشند و از [[قانون‌شکنی]] و [[تجاوز]] به [[حقوق]] دیگران بپرهیزند. [[خداوند]] نیز براساس [[اختیار]] و [[آزادی]] که به [[انسان‌ها]] داده است، آنها را مورد بازخواست قرار می‌دهد و حتی از [[پیامبران]] نیز درباره مسئولیتشان بازخواست می‌کند {{متن قرآن|فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ}}<ref>«به یقین (هم) از کسانی که (پیامبرانی) به سویشان فرستاده شدند و (هم) از پیامبران بازخواست خواهیم کرد» سوره اعراف، آیه ۶.</ref>

در [[فرهنگ]] [[قرآنی]] یکی از اصول مهمّ [[اخلاقی]] و [[اجتماعی]]، پاسخ‌گویی در مقابل مسئولیت‌ها و اعمال و نیات است: {{متن قرآن|أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا}}<ref>«به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref> و زمانی این اصل راهنمای [[رفتار انسان]] [[مؤمن]] در [[جامعه]] خواهد بود که انسان [[اعتقاد]] و [[باور]] پیدا کند که خداوند از او بازخواست خواهد کرد<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۴۷۸-۴۷۹.</ref>.

محور مسئولیت مسئله [[حق]] است. در واقع تن دادن [[آدمی]] به حق در برابر هر ذی‌حقی از هر مسلک و مذهبی که باشد و انجام مسئولیت‌هایی که نسبت به دیگران دارد، اصل اساسی در ادای [[تکلیف]] و [[تعهد]] است. حرکت [[انسان]] حول محور حق، امری بس مشکل است، چون هرجا [[منافع]] انسان‌ها با حق درگیر می‌شود، آن‌گاه اجرای حق، امری سخت خواهد بود. [[امام علی]] {{ع}} به [[فرزند]] خویش می‌فرماید: "در برابر [[سختی‌ها]] [[شکیبا]] باش و [[جان]] خویش را با [[پایداری]] در راه حق کارآزموده کن. چه زیباست [[فرشته]] [[صبر]]، آن هم در راه حق!"<ref>نهج البلاغه، نامه ۳۱: {{متن حدیث|وَ عَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْرُوهِ وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُرُ فِي الْحَقِّ}}.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۲، ص ۶۹۰.</ref>

[[خانواده]] نزدیک‌ترین افراد نسبت به [[آدمی]] است و انسان‌ها نسبت به [[خانواده]] خود بیشترین [[وظیفه]] و مسئولیت را دارند. از این‌رو در [[فرهنگ دینی]] نسبت به رسیدگی به امور [[خانواده]] و رفع مشکلات آن‌ها و رفت‌وآمد تأکید بسیار شده است. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید: بدانید که هیچ‌یک از شما نباید از [[خویشاوندی]] که گرفتار [[فقر]] و [[بینوایی]] است روی [[یاری]] برتابد. باید که یارش‌اش دهد به [[مالی]] که اگر انفاقش نکند، بر دارایی‌اش نیفزاید و اگر انفاقش کند، سبب نقصان در [[مال]] او نشود. هر کس که دست [[یاری]] از [[عشیره]] خود فروبندد، یک دست از [[یاری]] آنان کاسته شده، ولی او از [[یاری]] دست‌های بسیاری خود را [[محروم]] داشته. هرکس که با اطرافیان خود به [[مدارا]] [[رفتار]] کند، همواره [[دوستی]] و [[مودت]] آنان را نصیب خود ساخته است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲٣: {{متن حدیث|"أَلَا لَا يَعْدِلَنَّ أَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ يَرَى بِهَا الْخَصَاصَةَ أَنْ يَسُدَّهَا بِالَّذِي لَا يَزِيدُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَ لَا يَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَكَهُ، وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَيْدٍ كَثِيرَةٌ، وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِيَتُهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّةَ"}}.</ref>.

در این بین، مسئولیت انسان‌ها نسبت به [[پدر]] و [[مادر]] خویش امری مهم و ضروری است. [[قرآن کریم]] در مورد آنان از گفتن کوچک‌ترین حرف و حرکتی که بوی سردی دهد، منع کرده است {{متن قرآن|وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا}}<ref>«و پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نکویی کنید؛ اگر هر یک از آن دو یا هر دو، نزد تو به پیری رسند به آنان اف  مگو و بر آنها بانگ مزن و با ایشان سخن به نکویی بگوی!» سوره اسراء، آیه ۲۳.</ref>.

در فرهنگ دینی، گستره مسئولیت انسان‌ها نه‌تنها شامل انسان‌ها و [[جامعه انسانی]]، بلکه شامل محیط‌زیست و حیوانات نیز می‌شود. این‌ها همه نشان از اهمیت موضوع دارند. از این‌رو [[امام]] {{ع}} فرمود: از [[خدا]] بترسید، در [[حق]] بندگانش و بلادش، زیرا شما مسئولید حتی در برابر زمین‌ها و ستوران<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۶٧: {{متن حدیث|"اتَّقُوا اللَّهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلَادِهِ، فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهَائِمِ. [وَ] أَطِيعُوا اللَّهَ وَ لَا تَعْصُوهُ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْخَيْرَ فَخُذُوا بِهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ"}}.</ref>.

[[رده:فضایل اخلاقی]]