تکلیف: تفاوت میان نسخه‌ها

در صورت اضطرار یعنی مجبور شدن به انجام عملی برخلاف [[میل باطنی]] فرد،<ref>القاموس الفقهی، ص۲۲۲؛ ترمنولوژی حقوق، ص۵۶.</ref> تکلیف از عهده [[انسان]] ساقط می‌‌شود؛ مانند تجویز استفاده کردن از مردار، [[خون]] و گوشت خوک در موارد [[اضطراری]]: «اِنَّما حَرَّمَ عَلَیکُمُ المَیتَةَ والدَّمَ و لَحمَ الخِنزِیرِ و ما اُهِلَّ بِهِ لِغَیرِ اللّهِ فَمَنِ اضطُرَّ... فَلاَ اِثمَ عَلَیه».(بقره / ۲، ۱۷۳؛ نیز [[مائده]] / ۵، ۳؛ انعام / ۶، ۱۱۹، ۱۴۵؛ نحل / ۱۶، ۱۱۵) البته رفع موقت تکلیف و [[اباحه]] در این موارد، تنها در حدّ رفع اضطرار (مثلا [[نجات جان]]) است: «غَیرَ باغ ولاعاد». (بقره / ۲، ۱۷۳)<ref>المهذب البارع، ج ۴، ص۱۸۶؛ مسالک الافهام، ج ۱۲، ص۱۱۳؛ المغنی، ج ۱۱، ص۷۳.</ref>

در صورت اکراه، یعنی وادار کردن شخص بر انجام دادن کاری بدون میل باطنی، تکالیف الزامی رفع می‌‌شود؛ مانند جواز اظهار سخنان [[کفرآمیز]] در حال اکراه که در [[آیه]] ۱۰۶ نحل / ۱۶ آمده است: «مَن کَفَرَ بِاللّهِ مِن بَعدِ ایمـنِهِ اِلاّ مَن اُکرِهَ و قَلبُهُ مُطمـَئِنٌّ بِالایمـن». این آیه در مورد [[عمار یاسر]] نازل شد که بر اثر [[آزار و اذیت مشرکان]] سخنان کفرآمیز بر زبان جاری [[کرد]] و [[جان]] خود را [[نجات]] داد.<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص۳۹۰؛ التبیان، ج ۶، ص۴۲۸؛ جامع البیان، ج ۷، ص۳۵۵.</ref> [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز کار او را [[تأیید]] فرمود.<ref>الکافی، ج ۲، ص۲۱۹؛ جامع البیان، ج ۱۴، ص۲۳۷؛ المیزان، ج ۱۲، ص۳۵۸.</ref> آیه ۳۳ [[نور]] / ۲۴ نیز بر [[رفع تکلیف]] در حالت اکراه اشعار دارد.

ترس شدید در پاره ای موارد می‌‌تواند تکلیفی را ساقط کند؛ مثلا بنابر آیه ۱۰۱ [[نساء]] / ۴ در صورت ترس [[نمازگزار]]، [[خواندن نماز]] کامل ساقط و [[نماز خوف]] جایگزین آن می‌‌شود: «فَلَیسَ عَلَیکُم جُناحٌ اَن تَقصُروا مِنَ الصَّلوةِ اِن خِفتُم اَن یَفتِنَکُمُ الَّذینَ کَفَرُوا»<ref>المقنعه، ص۲۱۳؛ مجمع الفائده، ج ۳، ص۳۵۱؛ الام، ج ۱، ص۲۴۲.</ref> و [[مکلف]] می‌‌تواند [[نماز]] را به صورت نشسته یا خوابیده: «فَاذکُروا اللّهَ قِیـمـًا و قُعودًا وعَلی جُنوبِکُم فَاِذا اطمَأنَنتُم فَاَقِیموا الصَّلوة»([[نساء]] / ۴، ۱۰۳)<ref>زبدة البیان، ص۱۲۳؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۱۷۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۵، ص۳۷۴.</ref> یا در حال حرکت، خواه پیاده یا سواره، به جا آورد: «فَاِن خِفتُم فَرِجَالاً اَو رُکبَانـًا».(بقره / ۲، ۲۳۹)<ref>المعتبر، ج ۲، ص۴۶۰؛ مدارک الاحکام، ج ۳، ص۱۴۱؛ فتح العزیز، ج ۴، ص۶۴۶.</ref> برخی با استناد به این [[آیه]] گفته‌اند که در چنین مواردی برخی اجزا و شرایط نماز، مانند روبه [[قبله]] بودن و [[رکوع]] و [[سجود]] نیز ساقط می‌‌شود؛<ref>منتهی المطلب، ج ۱، ص۲۲۱؛ تذکرة الفقهاء، ج ۴، ص۴۳۵؛ المجموع، ج ۳، ص۲۳۰.</ref> همچنین در موارد [[تقیه]]، که به سبب [[ترس]] از زیان جانی یا [[مالی]] بر خود و دیگران نمی‌توان به [[تکالیف]] اولیه خود عمل [[کرد]]، [[تکلیف]] نخستین رفع و [[وظیفه]] ای دیگر [[جانشین]] آن می‌‌شود. در آیاتی مانند آیه ۲۸ [[آل عمران]] / ۳ و ۱۰۶ نحل / ۱۶، به این نکته اشاره شده است.

بیماری گاهی سبب [[سقوط]] تکلیف می‌‌گردد؛ مانند [[حکم]] [[وجوب جهاد]]: «لَیسَ... عَلَی المَرضی... حَرَجٌ اِذا نَصَحوا لِلّهِ و رَسولِهِ»([[توبه]] / ۹، ۹۱؛ نیز فتح / ۴۸، ۱۶ ـ ۱۷) یا [[وجوب]] حمل [[سلاح]] و [[آمادگی نظامی]] در هنگام [[جنگ]] و احتمال [[حمله]] [[دشمن]] (نساء / ۴، ۱۰۲) و گاه سبب تبدیل یک تکلیف به تکلیفی دیگر یا تأخیر [[زمان]] آن می‌‌شود؛ مانند جواز تراشیدن سر برای مُحرِم محصور بیماری که نمی‌تواند تا رسیدن [[قربانی]] به [[منا]] [[صبر]] کند و [[روزه]] گرفتن یا [[صدقه دادن]] یا [[قربانی کردن]] [[حیوان]] به عنوان [[کفاره]] به جای آن است: «واَتِمُّوا الحَجَّ والعُمرَةَ لِلّهِ فَاِن اُحصِرتُم فَمَا استَیسَرَ مِنَ الهَدیِ و لاتَحلِقوا رُءوسَکُم حَتّی یَبلُغَ الهَدیُ مَحِلَّهُ فَمَن کانَ مِنکُم مَریضـًا اَو بِهِ اَذیً مِن رَأسِهِ فَفِدیَةٌ مِن صِیام اَو صَدَقَة اَو نُسُک»(بقره / ۲، ۱۹۶) و مانند تبدیل [[تکلیف]] [[وضو]] به [[تیمم]] در صورت [[بیماری]] ([[نساء]] / ۴، ۳۴ و [[مائده]] / ۵، ۶)؛ نیز [[سقوط]] [[وجوب]] [[روزه]] [[ماه رمضان]] از مریض و مسافر و به جا آوردن قضای آن در وقتی دیگر. (بقره / ۲، ۱۸۵) افزون بر بیماری، گاهی [[ضعف]] و [[ناتوانی]] [[مکلف]] نیز موجب سقوط تکلیف می‌‌شود؛ مثلا به موجب [[آیه]] ۱۸۴ بقره / ۲ روزه از افراد [[ضعیف]] ساقط است و در عوض باید فدیه بپردازند: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصّیام... و عَلَی الَّذینَ یُطیقونَهُ فِدیَةٌ طَعامُ مِسکین». در [[احادیث]]، کهنسالان <ref>جامع البیان، ج ۲، ص۱۸۰؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۱۰؛ نورالثقلین، ج ۱، ص۱۴۶.</ref> و [[زنان]] باردار <ref>المقنع، ص۱۹۴؛ المعتبر، ج ۲، ص۷۱۸؛ کشاف القناع، ج ۲، ص۳۶۰.</ref> از مصادیق افراد [[ناتوان]] دانسته شده‌اند. برخی دیگر از تکالیفی که از عهده [[ناتوانان]] برداشته شده عبارت‌اند از وجوب [[هجرت]] از محیط [[کفر]] (نساء / ۴، ۹۷ ـ ۹۸)، [[وجوب جهاد]] ([[توبه]] / ۹، ۹۱؛ فتح / ۴۸، ۱۷) و [[حرمت]] خوردن طعام برای افراد لنگ و [[کور]] و مریض از [[خانه]] دیگران. ([[نور]] / ۲۴، ۶۱)

اذیت نشدن و ضرر داشتن در برخی موارد موجب سقوط تکلیف یا جایگزین شدن تکلیفی دیگر می‌‌شود؛ مانند سقوط وجوب حمل [[سلاح]] و [[آمادگی نظامی]] در [[جنگ]]: «ولا جُناحَ عَلَیکُم اِن کانَ بِکُم اَذیً مِن مَطَر... اَن تَضَعوا اَسلِحَتَکُم» (نساء / ۴، ۱۰۲) و مانند جایگزین شدن تراشیدن سر و مکلف شدن فرد به روزه یا [[صدقه]] یا [[قربانی]] به عنوان [[کفاره]] به جای تکلیف نتراشیدن سر تا [[زمان]] رسیدن قربانی به [[مکه]] برای [[محرم]] محصور یا مریضی که به جهت اذیت شدن نمی‌تواند تا آن زمان [[صبر]] کند. (بقره / ۲، ۱۹۶) هر چند این آیه در مورد شخصی نازل شد که وجود حشرات موذی در سرش وی را می‌‌آزرد؛<ref>جامع البیان، ج ۲، ص۳۱۵؛ التبیان، ج ۲، ص۱۵۸؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۳۸ ـ ۳۹.</ref> ولی «اَذیً» در [[آیه]] عام است و [[اذیت]] و ضرر داشتن ناشی از دیگر عوامل را نیز شامل می‌‌شود.<ref>التبیان، ج ۲، ص۱۵۸؛ فقه القرآن، ج ۱، ص۲۹۷؛ احکام القرآن، ج ۱، ص۳۴۰ ـ ۳۴۱.</ref>

در [[سفر]] برخی [[تکالیف]] با شرایط و احکامی خاص ساقط می‌‌شوند؛ مثلا [[روزه]] در سفر ساقط است و [[مکلف]] باید قضای آن را به جا آورد: «فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلیَصُمهُ و مَن کان... عَلی سَفَر فَعِدَّةٌ مِّن اَیّام اُخَر» (بقره / ۲، ۱۸۵)؛ همچنین در سفر، [[خواندن نماز]] کامل ساقط و بر مسافر [[واجب]] <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص۱۸۶؛ نهایة الاحکام، ج ۲، ص۱۶۶.</ref> است [[نماز]] شکسته (قصر) به جا آورد: «و اِذَا ضَرَبتُم فِی الاَرضِ فَلَیسَ عَلَیکُم جُناحٌ اَن تَقصُروا مِنَ الصَّلوة». [[فقهای اهل سنت]] قصر نماز را جایز شمرده‌اند نه واجب. ([[نساء]] / ۴، ۱۰۱)<ref>بدائع الصنائع، ج ۱، ص۹۲؛ المغنی، ج ۲، ص۱۰۸؛ کشاف القناع، ج ۱، ص۶۱۴.</ref> برخی این [[حکم]] را به سفرهای خوفی [[مقید]] کرده‌اند؛<ref>کشاف القناع، ج ۱، ص۶۱۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۵، ص۳۶۱.</ref> ولی [[فقهای امامیه]] <ref>نهایة الاحکام، ج ۲، ص۱۸۲؛ تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص۱۹۲؛ ج ۴، ص۴۰۲.</ref> و بسیاری از فقهای اهل سنت، تبدیل [[تکلیف]] مزبور را شامل همه سفرها دانسته‌اند.<ref>الخلاف، ج ۱، ص۵۶۷؛ منتهی المطلب، ج ۱، ص۳۸۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۵، ص۳۶۱.</ref>

در برخی موارد، وجود [[مشکلات]] جدی یا فقدان وسایل لازم، سبب [[سقوط]] یا تبدیل تکلیف می‌‌گردد؛ مانند [[سقوط جهاد]] از کسانی که [[توانایی مالی]] را برای رفتن به [[جهاد]] ندارند یا [[حکومت]] امکانات اعزام آنان را نداشته باشد: «و لا عَلَی الَّذینَ لا یَجِدونَ ما یُنفِقونَ حَرَجٌ اِذا نَصَحوا لِلّهِ و رَسولِهِ... و لا عَلَی الَّذینَ اِذا ما اَتَوکَ لِتَحمِلَهُم قُلتَ لا اَجِدُ ما اَحمِلُکُم». ([[توبه]] / ۹، ۹۱ ـ ۹۲) از این قبیل است [[تکلیف]] به [[تیمم]] به جای [[غسل]] و [[وضو]] برای کسی که امکان تهیه آب را ندارد ([[نساء]] / ۴، ۴۳ و [[مائده]] / ۵، ۶)؛ همچنین تکلیف به [[روزه]] به جای آزادسازی برده در صورت یافت نشدن برده در [[کفاره]] [[ظهار]] ([[مجادله]] / ۵۸، ۳ ـ ۴)، [[قتل]] خطایی (نساء / ۴، ۹۲) و شکستن [[سوگند]] (مائده / ۵، ۸۹)؛ نیز [[جایگزینی]] روزه پس از بازگشت از [[سفر حج]] به جای [[قربانی]] در صورت یافت نشدن آن در [[مکه]]. (بقره / ۲، ۱۹۶)