تفسیر ادبی در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''۱. [[الکشاف عن غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل (کتاب)|الکشاف عن غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل]]:''' این کتاب، تألیف [[محمود بن عمر زمخشری]] از [[دانشمندان]] معتزلی [[اهل]] خوارزم و بی‌تردید [[کامل‌ترین]] و [[جامع‌ترین]] [[تفسیر ادبی]] در گذشته و حال است. مؤلف با تکیه بر همه علوم ادبی درصدد [[کشف]] [[مقاصد الهی]] از [[آیات قرآن]] برآمده و کمتر به مباحث [[علمی]] و [[منازعات]] نحوی و لغوی می‌‌پردازد. [[زمخشری]] دانش‌های صرف، نحو و لغت را در [[خدمت]] [[بلاغت]] و بیان درآورده تا [[هدف]] اصلی تفسیر را که همان کشف مقاصد الهی است تحقق بخشد. [[جامعیت]] و بیان زیبای وی در عین ایجاز و اختصار همراه با دقت نظر موجب گشته [[مفسران]] پس از وی شیفته آن شده، بسیاری تحت تأثیر شیوه وی به تفسیر بپردازند، حتی آنان که به [[مکتب کلامی]] [[اشعری]] [[گرایش]] داشتند زبان به [[تمجید]] الکشاف گشوده‌اند. برخلاف نگاه رایج میان مفسران اشعری [[مذهب]] که تفسیر زمخشری را دارای گرایش‌های [[کلامی]] معتزلی معرفی کرده‌اند، برخی محققان معتقدند نگاه زمخشری در دلالت آیات کریمه نگاهی صرفاً ادبی و غیر متأثر از [[مکتب کلامی]] خاصی است،<ref>تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۳۰۹. </ref> به هر روی [[زمخشری]] از بصیرتی نافذ برای غور در اسالیب [[قرآن]] و پرده برگرفتن از [[اسرار]] آن برخوردار و دارای ذوقی نیرومند در عرصه [[ادبیات]] بود که می‌‌توانست به دقت، [[جمال]] بلاغی قرآن را ارزیابی کند و کمال و جمال نهفته در آن را نشان دهد. <ref>البلاغة تطور و تاریخ، ص۲۱۹؛ نک: تاریخ و تطور بلاغت، ص۲۹۶ ـ ۳۴۶. </ref> زمخشری به خوبی دریافت که [[شناخت]] [[بلاغت]] و اسلوب‌های قرآن نه تنها پرده از وجوه [[اعجاز]] بلاغی قرآن برمی دارد، بلکه معانی نهفته آن را آشکار می‌‌سازد، از این رو در مقدمه [[الکشاف]] نقش دو [[علم]] معانی و بیان را در [[فهم]] درست و دقیق و عمیق اسرار [[قرآن کریم]] بی‌بدیل می‌‌داند. <ref>الکشاف، ج ۱، ص۲. </ref> به [[عقیده]] وی [[تفسیر]]، تنها فهم معانی الفاظ قرآن نیست، بلکه بیان اسرار اعجاز آن را نیز در برمی گیرد و اساساً شناخت [[معانی قرآن]] برای کسی میسور است که بر ابزار بلاغت و اسالیب آن مسلط باشد، از این رو گرچه بر [[مفسر]] لازم است در علم اِعراب مهارت بالایی داشته باشد و از سایر [[علوم]] چون [[تاریخ]] و [[کلام]] و [[فقه]] و [[حدیث]] و... نیز بهره‌هایی گرفته باشد؛ اما بیشترین [[همت]] خود را باید مصروف مهارت در دو فن معانی و بیان و افروختن قریحه و ذوق خود در این دو [[دانش]] سازد. <ref>ر. ک: الکشاف، ج ۱، «مقدمه».</ref>

'''۵. [[انوار التنزیل و اسرار التاویل (کتاب)|انوار التنزیل و اسرار التاویل]]:''' این کتاب تألیف [[قاضی]] [[ناصرالدین عبدالله بن عمر بن محمد بیضاوی]] از [[مفسران]] [[اشعری]] [[قرن هشتم]] است. بیضاوی عمده شهرتش در [[علم کلام]] و [[اصول فقه]] است؛ اما تفسیرش را در واقع بر مبنای [[الکشاف]] [[زمخشری]] اما مطابق با [[کلام اشعری]] ترتیب داده است. به تعبیر دقیق‌تر در مباحث ادبی و بلاغی و نحوی و اعراب آیات به [[تفسیر]] الکشاف و در مباحث [[کلامی]] بر تفسیر [[مفاتیح الغیب]] [[فخر رازی]] تکیه کرده است،<ref>کشف الظنون، ج ۱، ص۱۹۷ - ۱۹۸. </ref> از همین رو [[ذهبی]] [[تفسیر بیضاوی]] را مختصر الکشاف زمخشری معرفی کرده که اندیشه‌های اعتزالی زمخشری را وانهاده و در مواردی هم از آن متأثر است. <ref>التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص۲۹۷؛ المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص۱۶۱. </ref> تفسیر بیضاوی دارای اسلوبی دقیق همراه با ایجاز در عبارات است و گاهی چنان به اختصار‌گراییده که جز متخصصان [[ادبیات]] و تفسیر به آن پی نمی‌برند.