حکومت کوفه: تفاوت میان نسخه‌ها

۶٬۵۶۸ بایت اضافه‌شده ،  ‏۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۳
خط ۱۰۴: خط ۱۰۴:
امیرمؤمنان علی{{ع}} قبل از اینکه به [[کوفه]] بیاید، به مردم آن [[ارج]] می‌نهاد و آنها را [[دوست]] می‌داشت. با اینکه آن وجود مقدس در [[مدینه]] به [[خلافت]] رسیده بود و کوفه را که صدها فرسنگ از مدینه فاصله داشت، تا آن [[زمان]] ندیده بود، به کوفه و مردم آن [[دل]] بسته بود. این نکته چنان قابل توجه است که [[ابن ابی الحدید]] در [[شرح نهج البلاغه]] خود بابی را با عنوان «[[فضایل کوفه]] در [[کلام]] امیرالمؤمنین{{ع}}» آورده است. هنگامی که امیرالمؤمنین{{ع}} [[تصمیم]] گرفت برای برخورد با [[پیمان شکنان]] به [[بصره]] برود در نامه‌ای که برای نخستین بار به [[اهل کوفه]] نوشت، مرقوم فرمود:{{متن حدیث|مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ‌}}. یعنی: فرمانی است از [[بنده خدا]] علی، [[امیر مؤمنان]] به مردم کوفه که [[جبهه]] انصار و سروران [[عرب]] هستند. «جبهه» در لغت به معنی [[جماعت]] و دسته، به معنی [[سرور]] و بزرگ نیز آمده است. «[[سنام]]» هم به معنی [[رفعت]] و بلندی و جای بالاست.
امیرمؤمنان علی{{ع}} قبل از اینکه به [[کوفه]] بیاید، به مردم آن [[ارج]] می‌نهاد و آنها را [[دوست]] می‌داشت. با اینکه آن وجود مقدس در [[مدینه]] به [[خلافت]] رسیده بود و کوفه را که صدها فرسنگ از مدینه فاصله داشت، تا آن [[زمان]] ندیده بود، به کوفه و مردم آن [[دل]] بسته بود. این نکته چنان قابل توجه است که [[ابن ابی الحدید]] در [[شرح نهج البلاغه]] خود بابی را با عنوان «[[فضایل کوفه]] در [[کلام]] امیرالمؤمنین{{ع}}» آورده است. هنگامی که امیرالمؤمنین{{ع}} [[تصمیم]] گرفت برای برخورد با [[پیمان شکنان]] به [[بصره]] برود در نامه‌ای که برای نخستین بار به [[اهل کوفه]] نوشت، مرقوم فرمود:{{متن حدیث|مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ جَبْهَةِ الْأَنْصَارِ وَ سَنَامِ الْعَرَبِ‌}}. یعنی: فرمانی است از [[بنده خدا]] علی، [[امیر مؤمنان]] به مردم کوفه که [[جبهه]] انصار و سروران [[عرب]] هستند. «جبهه» در لغت به معنی [[جماعت]] و دسته، به معنی [[سرور]] و بزرگ نیز آمده است. «[[سنام]]» هم به معنی [[رفعت]] و بلندی و جای بالاست.
امیرمؤمنان علی{{ع}} چون از مهاجران، یعنی [[اهل مکه]]، [[عداوت]] و [[کینه‌توزی]] دیده بود، به انصار یعنی [[مردم مدینه]] که برخلاف اهل مکه، مردمی با [[عاطفه]] و [[مهربان]] بودند توجه داشت؛ [[انصاری]] که سرشناسان آنها به کوفه [[مهاجرت]] کرده بودند. این معنی در آخر [[نامه]] کوتاه و در تعبیر آن حضرت آمده است. امیرالمؤمنین{{ع}} به مردم کوفه که بسیاری از آنها [[اهل]] مدینه بودند، می‌نویسد: «... بدانید که دیگر مدینه با آن [[جمعیت]] وجود ندارد و [[مردم]] خوب آن پراکنده شده‌اند و [[فتنه]] و [[آشوب]] بر محور آن می‌گردد. پس شما با رسیدن نامه من به سوی [[فرمانده]] خود بشتابید و در [[جهاد]] با [[دشمنان]] خود پیش‌دستی کنید». [[حضرت امیر]]{{ع}} در آخر این نامه نوشت: {{متن حدیث|حَسْبِي بِكُمْ إِخْوَاناً وَ لِلدِّينِ أَنْصَاراً {{متن قرآن|انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«سبکبار و گرانبار رهسپار شوید و با مال و جانتان در راه خداوند جهاد کنید؛ این، اگر بدانید برای شما بهتر است» سوره توبه، آیه ۴۱.</ref>}} یعنی: «برای من کافی است که شما [[برادران]] من هستید و برای [[دین]]، [[یاوران]] خوبی باشید. بنابراین سبک و سنگین بار حرکت کنید و با [[اموال]] و جان‌هایتان در [[راه خدا]] جهاد نمایید که برای شما بهتر است اگر بدانید)<ref>شرح نهج البلاغه، ج۱۴، ص۸.</ref>.<ref>[[محمد حسین رجبی دوانی|رجبی دوانی، محمد حسین]]، [[کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی (کتاب)|کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی]] ص196-202.</ref>.
امیرمؤمنان علی{{ع}} چون از مهاجران، یعنی [[اهل مکه]]، [[عداوت]] و [[کینه‌توزی]] دیده بود، به انصار یعنی [[مردم مدینه]] که برخلاف اهل مکه، مردمی با [[عاطفه]] و [[مهربان]] بودند توجه داشت؛ [[انصاری]] که سرشناسان آنها به کوفه [[مهاجرت]] کرده بودند. این معنی در آخر [[نامه]] کوتاه و در تعبیر آن حضرت آمده است. امیرالمؤمنین{{ع}} به مردم کوفه که بسیاری از آنها [[اهل]] مدینه بودند، می‌نویسد: «... بدانید که دیگر مدینه با آن [[جمعیت]] وجود ندارد و [[مردم]] خوب آن پراکنده شده‌اند و [[فتنه]] و [[آشوب]] بر محور آن می‌گردد. پس شما با رسیدن نامه من به سوی [[فرمانده]] خود بشتابید و در [[جهاد]] با [[دشمنان]] خود پیش‌دستی کنید». [[حضرت امیر]]{{ع}} در آخر این نامه نوشت: {{متن حدیث|حَسْبِي بِكُمْ إِخْوَاناً وَ لِلدِّينِ أَنْصَاراً {{متن قرآن|انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«سبکبار و گرانبار رهسپار شوید و با مال و جانتان در راه خداوند جهاد کنید؛ این، اگر بدانید برای شما بهتر است» سوره توبه، آیه ۴۱.</ref>}} یعنی: «برای من کافی است که شما [[برادران]] من هستید و برای [[دین]]، [[یاوران]] خوبی باشید. بنابراین سبک و سنگین بار حرکت کنید و با [[اموال]] و جان‌هایتان در [[راه خدا]] جهاد نمایید که برای شما بهتر است اگر بدانید)<ref>شرح نهج البلاغه، ج۱۴، ص۸.</ref>.<ref>[[محمد حسین رجبی دوانی|رجبی دوانی، محمد حسین]]، [[کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی (کتاب)|کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی]] ص196-202.</ref>.
==حاکمان کوفه==
از نکته‌های قابل توجه در مورد [[والیان کوفه]] این است که بعد از [[مرگ]] [[زیاد بن ابیه]] در سال ۵۳ در عرض شش سال چهار [[والی]] از طرف [[معاویه]] بر این [[شهر]] [[منصوب]] شدند که همه از نزدیک‌ترین و مورد اعتمادترین افراد او بودند. در عین حال، معاویه پس از مدت کوتاهی آنها را [[عزل]] می‌کرد. به نظر می‌رسد معاویه در آغاز [[سلطه]] بر کوفه که [[مردم]] حال و هوای ایام [[خلافت امیرالمؤمنین]]{{ع}} را (هر چند که آن [[حضرت]] را [[یاری]] نکردند) داشتند با [[نصب]] [[مغیرة بن شعبه]] که سیاستمداری [[زیرک]] و خونسرد و با انعطاف و گذشت بود<ref>نک: تاریخ طبری، ج۴، ص۱۸۷ مبحث «شهادت حجر بن عدی».</ref>، سعی در جلوگیری از [[قیام]] و [[انقلاب]] داشته است.
پس از مرگ او از آنجا که [[شیعیان]] در دوران [[مغیره]] با توجه به [[روحیات]] وی تا حدی می‌توانستند ابراز وجود کنند<ref>در این رابطه، می‌توان به معقل بن قیس ریاحی - سردار بزرگ امیرالمؤمنین{{ع}}- اشاره کرد که در رأس سپاهی که بیشتر آنها را دوستداران امیرمؤمنان{{ع}} تشکیل می‌دادند از طرف مغیرة بن شعبه به جنگ مُستورد خارجی رفت (نک: به مبحث قیام‌های خوارج کوفه در زمان معاویه در همین بخش).</ref> و در مواردی حتی به [[لعن]] معاویه نیز بپردازند<ref>حجر بن عدی به طور آشکار معاویه را لعن می‌کرد و از او بیزاری می‌جست. تاریخ طبری، ج۴، ص۱۹۰.</ref>، زیاد بن ابیه را که توانسته بود در اندک مدتی [[بصره]] را [[امن]] کند و نیز یکی از [[سیاست‌مداران]] بزرگ [[عرب]] به شمار می‌رفت<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۷۰.</ref>، بر کوفه گماشت تا آن شهر را به صورتی که معاویه می‌خواهد اداره کند. با مرگ زیاد بن ابیه، جای خالی او را، حتی نزدیک‌ترین [[یاران]] معاویه، نمی‌توانستند پر کنند و آن‌گونه که از [[وصیت معاویه به یزید]] نیز بر می‌آید در نبود فرد [[با تدبیر]]، [[عزل و نصب]] مکرر حاکمان کوفه به [[مصلحت]] [[حکومت]] بود.
معاویه در [[وصیت]] خود می‌گوید: «[[مردم عراق]] اگر از تو درخواست داشتند که هر [[روز]] حاکمشان را برکنار کنی، این کار را بکن؛ زیرا [[عزل]] یک [[حاکم]] بهتر از آن است که صد هزار [[شمشیر]] بر [[ضد]] تو از نیام خارج شود»<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۳۳۸.</ref>. قابل توجه است که این سفارش [[معاویه]] خاص [[کوفه]] است و نه دیگر مناطق قلمرو وسیعش.
نکته دیگر مسئله ادغام کوفه و [[بصره]] است. با توجه به [[روایات]] [[تاریخی]]، این‌گونه [[استنباط]] می‌شود که این ادغام، ثابت و همیشگی نبوده و به [[تدبیر]] و [[کارایی]] [[حاکمان]] در نظر [[خلفای اموی]] بستگی داشته است. [[زیاد بن ابیه]] نخستین کسی که [[حکومت]] [[عراقین]] را در دست داشت، در اواخر [[عمر]] به حکومت [[حجاز]] نیز [[منصوب]] شد. این امر (حکومت بر عراقین و حجاز) در مورد هیچ حاکم دیگری تکرار نشد.
همان طور که در مباحث گذشته بیان شد، [[حاکم کوفه]] بر نیمی از قلمرو [[ایران]] ساسانی و [[حاکم بصره]] بر نیم دیگر آن، [[فرمان]] می‌راند و [[حکام]] ایالات این مناطق را خود تعیین می‌کردند. پس از [[نصب]] زیاد بن ابیه به حکومت عراقین، وی حاکمان تمام این خطه پهناور را شخصاً تعیین می‌کرده است، ولی پس از او این شیوه [[لغو]] شد؛ به گونه‌ای که معاویه حتی در [[تعیین حاکم]] مناطقی که به طور سنتی توسط [[امیر]] کوفه و یا بصره تعیین می‌شد، دخالت کرد<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۲۲۰. معاویه در سال ۵۳ در حالی که در کوفه و بصره حکمران داشت، خود رأساً عبیدالله بن زیاد را به حکومت خراسان منصوب کرد؛ یعنی خراسان را استانی مستقل از کوفه یا بصره در نظر گرفت.</ref>. نخستین فردی که پس از زیاد بن ابیه توانست [[حکومت کوفه]] و بصره را با هم به دست آورد، پسر او [[عبیدالله بن زیاد]] بود که در [[سال ۶۰]] توسط [[یزید]] به این [[منصب]]، دست یافت<ref>تاریخ طبری، ج۴، ص۲۵۸.</ref>.<ref>[[محمد حسین رجبی دوانی|رجبی دوانی، محمد حسین]]، [[کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی (کتاب)|کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی]] ص ۳۱۲.</ref>
==جستارهای وابسته==
{{مدخل وابسته}}
===حاکمان کوفه در دوران عمر===
*[[مغیرة بن شعبه]]
===حاکمان کوفه در دوران عثمان===
*[[ابوموسی اشعری]]
===حاکمان کوفه در دوران امام علی===
*[[عمارة بن شهاب ثوری]]
*[[ابوموسی اشعری]]
*[[قرظة بن کعب انصاری]]
*[[عقبة بن عمرو انصاری]]
*[[هانی بن هوذه]]
*[[عمار بن حسان]]
*[[عمرو بن عمیس]]
*[[عبدالله بن سلمه مرادی]]
===حاکمان کوفه در دوران معاویه===
*[[زیاد بن ابیه]]
*[[مغیرة بن شعبه]]
===حاکمان کوفه در دوران یزید===
*[[عبیدالله بن زیاد]]
{{پایان مدخل وابسته}}


== منابع ==
== منابع ==
۸۰٬۱۱۵

ویرایش