عصمت حضرت یونس: تفاوت میان نسخه‌ها

بر اساس [[شان نزول]] این [[آیه]] باید دید که [[حضرت یونس]] بر چه کسی [[خشمگین]] شده است. چند احتمال در این خصوص مطرح است. نخست اینکه وی بر [[خدای متعال]] [[خشمگین]] شده است. چنانچه [[فخر رازی]] این احتمال را به اکثر [[مفسران]] نسبت می‌‌دهد و آن را نقد می‌‌کند و می‌‌گوید: در این [[آیه]] نشانه یا دلیلی بر اینکه [[غضب]] حضرت بر چه کسی بوده وجود ندارد. هر چند ما جزم داریم به اینکه [[فرستاده خدا]] هرگز بر [[خدا]] [[غضب]] نمی‌کند بلکه این [[کار]] [[جاهلانه]] ای است و هیچ مؤمنی آن را مرتکب نمی‌شود تا چه رسد به [[پیامبری]] که از سوی [[خدا]] برای [[هدایت]] مردک فرستاده شده است<ref>رازی فخرالدین، مفاتیح الغیب، ج13، جزء22، ص215</ref>.

'''پاسخ نخست: ترک [[مردم]]، با [[یأس]] از [[هدایت]] آنان در حد [[ترک اولی]]''': از پاره‌ای [[روایات]] می‌توان استفاده کرد که در پی پافشاری مردم بر [[کفر]]، [[نور]] [[امید]] در [[دل]] [[حضرت یونس]] {{ع}} خاموش شد و [[خشم]] بر وجودش چیره گشت و [[عزم]] خود را بر جدا شدن از آنان جزم کرد<ref>ر.ک: محمد بن حسن طوسی، التبیان، تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی، ج۷، ص۲۷۳؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۴، ص۳۸۵؛ ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۴۸۵.</ref>؛ در حالی که بهتر بود تا آخرین دم از هدایت و [[ارشاد]] [[قوم]] خود دست برنمی‌داشت و بیش از پیش [[صبر]] پیشه می‌کرد؛ ولی این کار را نکرد و از این رو به این گرفتاری [[مبتلا]] شد. این پاسخ، رساترین پاسخ است.

 

الف) رجال سند تا عبدالله بن سیار، حتی [[ابراهیم بن هاشم]]<ref>ر.ک: ابو القاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۱۷.</ref> از افراد ثقه‌اند، ولی عبدالله بن سیار در کتاب‌های رجال‌شناسی توثیقی ندارد<ref>ر.ک: ابو القاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱۰، ص۲۱۴.</ref>. توثیق او تنها از دو راه امکان‌پذیر است که هر دو راه، خود جای بحث و پژوهش دارد:

# [[علی بن ابراهیم]] خود به وثاقت تمام راویان این [[تفسیر]] [[شهادت]] داده است. اگر این شهادت که تنها شهادت یک نفر است، در توثیق افراد پذیرفته باشد، وثاقت عبدالله بن سیار نیز [[اثبات]] می‌شود (مرحوم [[آیت‌الله خوئی]] تمام رجال این تفسیر را موثق شمرده است)<ref>{{عربی|و لكنه من رجال تفسير علي بن ابراهيم القمي و ذكرنا في محله ان رجاله كلهم ثقات}}؛ (ابو القاسم خوئی، مستند العروة الوثقی، ج۲، کتاب الحج، ص۲۰۹)؛ {{عربی|و قد بنينا اخيرا على وثاقة اسانيد هذا التفسير...}} (ابوالقاسم خوئی، کتاب الصوم، ج۱، ص۱۸۵)</ref>. افزون بر این، با توجه به تردید در انتساب کتاب به مؤلف که در بند ب توضیح آن خواهد آمد، این توثیق نیز [[سست]] می‌شود<ref>ر.ک: جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص۳۲۰.</ref>؛

# بر این مبنا که [[ابن ابی عمیر]] از کسانی بود که جز از افراد ثقه روایتی نقل نمی‌کرد؛ این مبنا با یافت شدن موارد نقض بر آن، اعتبار خود را از دست خواهد داد<ref>ر.ک: جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص۲۳۳.</ref>. البته در [[بحار الانوار]] به جای عبدالله بن سیار، عبدالله بن سنان<ref>ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۴، ص۳۸۴.</ref> ثبت شده که از رجال موثق است، ولی سند اصلی ([[تفسیر قمی]]) باید ملاک قرار گیرد.

 

 

 

ج) این [[روایت]] در هیچ یک از کتاب‌های معروف و معتبر مانند [[کتب اربعه]] و مصادر [[بحارالانوار]] نقل نشده است و تنها [[تفسیر قمی]] و قصص القرآن جزایری آن را نقل کرده‌اند.

دوم. از جهت دلالت: در این روایت جای این [[پرسش]] مطرح است که به کدامین دلیل، [[خداوند]] آن حضرت را به خود واگذار فرموده است تا این گونه در دام [[بلا]] گرفتار آید؟ آیا می‌توان گفت این واگذاری، بی‌جهت و بدون [[حکمت]] بوده است؟ این پذیرفتنی نیست.

 

'''پاسخ سوم: [[تمثیل]] بودن جریان''': جمله {{متن قرآن|إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا}}<ref>«و یونس را (یاد کن) هنگامی که خشمناک راه خویش در پیش گرفت و گمان برد که هیچ‌گاه او را در تنگنا نمی‌نهیم پس در آن تاریکی‌ها بانگ برداشت که هیچ خدایی جز تو نیست، پاکا که تویی، بی‌گمان من از ستمکاران بوده‌ام» سوره انبیاء، آیه ۸۷.</ref> به صورت مثال است؛ یعنی جدا شدن [[حضرت یونس]] {{ع}} و ترک [[قوم]]، بسان جدا شدن کسی است که بر مولای خود خشمناک شده و چنین می‌پندارد که مولایش بر او خرده نخواهد گرفت؛ چراکه وقتی از مولا دور شد، مولا دیگر توان دستگیری او را از دست خواهد داد. از آن رو که [[پیامبران]] هرگز دچار چنین لغزشی نمی‌شوند که بر خداوند خشمناک گردند، این جمله به صورت تمثیل تفسیر می‌شود<ref>ر.ک: سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۱۵.</ref>.

 

'''پاسخ پنجم: [[گمان]] حضرت بر لازم نبودن [[اذن الهی]] در خروج''': [[یونس]] {{ع}} پس از آنکه نزول عذاب را حتمی دید، از میان قوم خود خارج شد و این خروج بر پایه [[سنت الهی]] بود که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ...}}<ref>«و خداوند بر آن نیست تا تو در میان آنان هستی آنان را عذاب کند و تا آمرزش می‌خواهند خداوند بر آن نیست که عذاب کننده آنها باشد» سوره انفال، آیه ۳۳.</ref>. از این رو حضرت گمان نمی‌برد که کار ناشایستی انجام داده باشد، ولی متوجه شد که برای خارج شدن از میان قوم خود، باید [[اجازه]] [[الهی]] را داشته باشد<ref>ر.ک: محمدهادی معرفت، تنزیه انبیا، تهیه کننده خسرو تقدسی نیا، ص۳۴۰.</ref>.

این پاسخ چنین نقد می‌شود که مخاطب در [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَمَا كَانَ اللَّهُ...}} شخص [[پیامبر اسلام]] {{صل}} است، نه حضرت یونس {{ع}}. چگونه ممکن بود با حضور [[پیامبر اکرم]] {{صل}} که در جایگاه [[رحمة]] للعالمین برانگیخته شده بود، [[عذاب]] نازل شود؟<ref>ر.ک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۲۹.</ref> در مورد دیگر [[پیامبران]] این [[سنت]] رواج نداشته است که با وجود آنان عذابی فرود نیاید، شاهدش نزول عذاب‌های استیصال است که [[قرآن]] از وقوع آنها خبر می‌دهد. آنچه در قرآن و [[روایات]] آمده، این است که پیامبران به عنایت الهی از عذاب دور می‌ماندند و اگر این خروج حضرت یونس {{ع}} در راستای انجام سنت الهی بود، دیگر نیازی به اجازه نبود و [[ترک اولی]] هم قلمداد نمی‌شد.

[[فخر رازی]] [[پرسش]] و پاسخی را به این صورت بیان می‌دارد: بر فرض که این [[غضب]] بر خداوند نبوده، بلکه قومش چنین مورد [[خشم]] او قرار گرفتند، اما از ظاهر [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ}}<ref>«پس برای (رسیدن) فرمان پروردگارت شکیبایی پیشه کن و چون «همراه ماهی» (یونس) مباش آنگاه که بانگ برداشت در حالی که اندوهگین بود» سوره قلم، آیه ۴۸.</ref> چنین برداشت می‌شود که [[رفتار]] [[حضرت یونس]] {{ع}} غیرمجاز بوده است. او سپس پاسخ می‌دهد که گرچه خداوند او را به [[تبلیغ]] [[مأمور]] فرموده بود، این بدان معنا نیست که حضورش در میان آنان برای همیشه امری بایسته بوده است؛ زیرا صیغه امر مقتضی تکرار نیست؛ و اما [[نهی]] کردن [[پیامبر]] اکرم‌{{صل}} از همانندی با صاحب حوت، بدان جهت بوده که خداوند می‌خواست [[حضرت]] در بالاترین مرتبه و [[منزلت]] قرار گیرد. حضرت یونس {{ع}} چون تصور می‌کرد خداوند بر او سخت نخواهد گرفت، به این نتیجه رسید که در رفتن [[آزاد]] است؛ اما در واقع [[صلاح]] در آن بود که درنگ بیش‌تری می‌کرد<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محیی الدین المیس، ج۱۳، جزء ۲۲، ص۲۱۶.</ref>»<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]] ص ۳۶۲-۳۶۹.</ref>.

'''پاسخ اول: [[گمان]] به تنگ نگرفتن از سوی [[خداوند]]''': [[حضرت یونس]] {{ع}} خشمناک بر قومش از میان آنان خارج شد و تصورش این بود که این خروج مشکلی برایش به وجود نخواهد آورد؛ یعنی مورد بازخواست خداوند قرار نمی‌گیرد<ref>ر.ک: سید مرتضی علم الهدی، تنزیه الانبیاء، ص۱۴۲؛ محمد بن عمر فخر رازی، عصمة الانبیاء، ص۶۱؛ سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۱۴؛ جعفر سبحانی، عصمة الانبیاء، ص۲۰۰.</ref>. این تصور، چیزی نبود که با [[مقام نبوت]] ناسازگار باشد. ترک گفتن قومی که [[دعوت]] او را نپذیرفتند، کار خلافی شمرده نمی‌شود؛ اما از آنجا که بهتر بود بیشتر در میان قومش درنگ می‌کرد و با [[اذن الهی]] خارج می‌شد، این چنین گرفتار [[تنبیه]] [[الهی]] شد. این پاسخ، رساترین پاسخ است.

 

 

 

'''پاسخ سوم: وقوع این گمان پیش از بعثت''': این ماجرا پیش از بعثت آن حضرت رخ داده است (البته این یکی از احتمالات در تفسیر آیه است)<ref>ر.ک: نظام الدین حسن بن محمد قمی نیشابوری، غرائب القرآن، ج۵، ص۴۷.</ref>.

ایراد این تفسیر در این است که این احتمال اولاً با ظاهر [[آیات]] و گفتار [[مفسران]] و تاریخ نگاران همخوانی ندارد؛ چراکه وی پس از نامید شدن از هدایت‌یابی [[قوم]] خود، این چنین قومش را ترک گفت؛ ثانیاً با رویکرد [[شیعی]] که [[قلمرو عصمت]] را تمام دوران زندگی پیامبران می‌داند، ناسازگار است.

حال با توجه به این [[تفسیر]] که {{متن قرآن|لَنْ نَقْدِرَ}} به معنای تنگ گرفتن باشد، باید گفت خود همین تصور که [[خداوند]] بر او تنگ نخواهد گرفت، [[ترک اولی]] بود؛ زیرا [[اولیای الهی]] که در مرتبه بالایی از [[ایمان]] قرار دارند، باید همواره میان حالت [[ترس]] و [[امید]] باشند، نه اینکه خود را ایمن از [[مجازات]] [[الهی]] بدانند<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، پیام قرآن، ج۷، ص۱۴۵.</ref>.<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]] ص ۳۷۰.</ref>

'''پاسخ اول: [[ستم]] در حد [[ترک اولی]]:''' از مجموع آیه‌های [[قرآن]] در داستان [[حضرت یونس]] {{ع}}<ref>ر.ک: {{متن قرآن|وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ}} «و یونس را (یاد کن) هنگامی که خشمناک راه خویش در پیش گرفت و گمان برد که هیچ‌گاه او را در تنگنا نمی‌نهیم پس در آن تاریکی‌ها بانگ برداشت که هیچ خدایی جز تو نیست، پاکا که تویی، بی‌گمان من از ستمکاران بوده‌ام * آنگاه او را پاسخ گفتیم و او را از اندوه رهاندیم و بدین‌گونه مؤمنان را می‌رهانیم» سوره انبیاء، آیه ۸۷-۸۸؛ {{متن قرآن|وَمَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ * فَوَاكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ * فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ * عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ}} «و جز (برای) آنچه کرده‌اید کیفر نمی‌بینید * مگر بندگان ناب خداوند * که آنان را روزی شناخته‌ای است * میوه‌ها (ی بسیار)؛ و آنان را گرامی داشته‌اند * در بوستان‌های پرنعمت * بر اورنگ‌هایی روبه‌رو می‌نشینند» سوره صافات، آیه ۳۹-۴۴؛ {{متن قرآن|فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ * لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ * فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ}} «پس برای (رسیدن) فرمان پروردگارت شکیبایی پیشه کن و چون «همراه ماهی» (یونس) مباش آنگاه که بانگ برداشت در حالی که اندوهگین بود * اگر نعمتی از پروردگارش او را درنمی‌یافت نکوهیده به کرانه افکنده شده بود * اما پروردگارش او را برگزید و او را از شایستگان کرد» سوره قلم، آیه ۴۸.</ref> چنین برداشت می‌شود که حضرت، کاری انجام داده که از مقام و [[شأن]] ایشان به دور بوده است. او شتاب‌زده [[قوم]] خود را ترک کرد<ref>ر.ک: نصرت بیگم امین، مخزن العرفان، ج۱۱، ص۱۲۱.</ref>، در حالی که بهتر بود در [[نفرین]] بر [[قوم]] خود و خارج شدن از [[شهر]]، [[بردباری]] بیشتری از خود نشان می‌داد. آری، او [[پیامبری]] مرسل (با استفاده از [[آیه]] ۱۳۹ [[سوره صافات]]) و همچنین از [[پیامبران]] بزرگی بود که [[خداوند]] او را بر جهانیان [[برتری]] بخشیده<ref>ر.ک: {{متن قرآن|وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ}} «و اسماعیل و الیسع و یونس و لوط را (نیز راهنمایی کردیم) و همه را بر جهانیان برتری دادیم» سوره انعام، آیه ۸۶.</ref>، در ردیف پیامبران والامقامی همچون [[ابراهیم]] {{ع}}، نوح {{ع}}، اسماعیل {{ع}} و [[عیسی]] {{ع}} قرار داده بود<ref>ر.ک: {{متن قرآن|إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا}} «ما به تو همان‌گونه وحی فرستادیم که به نوح و پیامبران پس از وی، و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان وحی فرستادیم و به داوود زبور دادیم» سوره نساء، آیه ۱۶۳.</ref>. با توجه به این موقعیت، سزاوار بود بیش از این [[بردبار]] باشد. از این رو خداوند به [[پیامبر اسلام]] {{صل}} سفارش می‌فرماید [[صبر]] پیشه کند و مانند [[حضرت یونس]] {{ع}} نباشد: {{متن قرآن|فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ}}<ref>«پس برای (رسیدن) فرمان پروردگارت شکیبایی پیشه کن و چون «همراه ماهی» (یونس) مباش آنگاه که بانگ برداشت در حالی که اندوهگین بود» سوره قلم، آیه ۴۸.</ref>. او نیز این [[شتاب]] را ستمی در [[حق]] خود دید و از درگاه الهی [[بخشایش]] آن را خواست<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، پیام قرآن، ج۷، ص۱۴۴؛ جعفر سبحانی، عصمة الانبیاء، ص۲۰۱.</ref>. حال اگر بر ظاهر لفظ «[[ظلم]]» [[جمود]] داشته باشیم، باید این [[پیامبر الهی]] را سزاوار [[لعن]] بدانیم {{متن قرآن|لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ}}<ref>«لعنت خداوند بر ستمکاران!» سوره اعراف، آیه ۴۴.</ref> که این امر در [[باور]] هیچ [[مسلمانی]] نمی‌گنجد. پس باید گفت این گرفتاری برای [[یونس]] {{ع}} به عنوان [[عقوبت]] و [[کیفر]] نبوده است، بلکه آن حضرت در بوته [[آزمایش]] قرار گرفت و اگر نکوهش و ملامتی هم بوده، به دلیل ترک [[افضل]] بوده است<ref>ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، قدم له خلیل محبی الدین المیس، ج۱۳، جزء ۲۲، ص۱۸۱.</ref>. این [[تفسیر]]، خالی از ایراد و عاری از اشکال است.

 

'''پاسخ دوم: کاری [[ستم]] نما با واکنش تطهیر الهی''': [[حضرت یونس]] {{ع}} دست به کاری زد که ظاهرش گویای ستم بود، اما در واقع هیچ‌گونه ستمی در آن نبود و او همچنین قصدی نداشت. [[خداوند]] نیز از باب ادب‌آموزی با او این سان [[رفتار]] کرد تا او [[پاک]] از کار ستم‌نمای خود، شایسته گام نهادن در عرصه [[قرب الهی]] شود<ref>ر.ک: سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۱۵.</ref>.

'''پاسخ سوم: اعتراف به ستم؛ کرنش در درگاه الهی''': اعتراف به ستم، از آن روست که حضرت یونس {{ع}} خود را از جنس [[بشر]] می‌دانست و بشر موجودی است که دست خود را به ستم می‌آید. پس آن حضرت به درگاه خداوند لب به اعتراف گشود و این امر، از [[خضوع]] و کرنش او در برابر خداوند حکایت دارد<ref>ر.ک: سید مرتضی علم الهدی، تنزیه الانبیاء، ص۱۴۱.</ref>.

 

این پاسخ به صورت کلی و به عنوان یک اصل، جایی برای نقد ندارد، اما تطبیق آن بر این مورد درخور نقد است؛ چراکه حضرت یونس {{ع}} پس از آنکه به کیفر زندانی شدن در شکم ماهی گرفتار می‌شود، به [[منزه]] و [[پاک]] بودن [[خداوند]] و [[ستمگری]] خویش زبان اعتراف می‌گشاید که خود [[شاهد]] بر این است که این [[ستم]] در همین ماجرا رخ داده است»<ref>[[جعفر انواری|انواری، جعفر]]، [[نور عصمت بر سیمای نبوت (کتاب)|نور عصمت بر سیمای نبوت]] ص ۳۷۲.</ref>.