استغفار در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

با توجّه به تفاوت معنای توبه و استغفار، توبه به‌صورت مکمّل استغفار در جهت رسیدن به [[هدف]] آن، یعنی آمرزش مطرح است.<ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص۲۱۴.</ref> عده‌ای در تفاوت میان استغفار و توبه به تفاوت متعلّق آن دو اشاره کرده و استغفار را به گناهان کوچک، و توبه را به [[گناهان بزرگ]] مربوط دانسته‌اند.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۹، ص۵.</ref> در یک [[آیه]]، استغفار پس از توبه آمده و برآن عطف شده است: {{متن قرآن|أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ}}<ref>«بنابراین آیا به سوی خداوند باز نمی‌گردند  و از او آمرزش نمی‌خواهند؟ در حالی که خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره مائده، آیه ۷۴.</ref>؛ امّا چون عطف در این آیه با «واو» که برای جمع است صورت پذیرفته، با مغایرت استغفار و توبه منافاتی ندارد. برخی امر به توبه پس از استغفار را در آیات [[سوره هود]]، تأکید همان امر اوّل و «ثمّ» را به معنای واو دانسته‌اند.<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص۳۱۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۹، ص۴.</ref> برخی نیز معتقدند چنانچه در موردی [[استغفار]] به [[تنهایی]] به کار رفته باشد، معنای [[توبه]] را نیز دربردارد.<ref>مدارج السالکین، ج ۱، ص۳۳۴ ـ ۳۳۵.</ref>

#درخواست [[آمرزش گناه]]، صفت [[پرهیزکاران]] معرّفی شده است: {{متن قرآن|قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ}}<ref>«بگو آیا (می‌خواهید) شما را به بهتر از آن آگاه سازم؟ برای کسانی که پرهیزگارند نزد پروردگارشان بوستان‌هایی است که از بن آنها جویباران روان است؛ در آنها جاودانند و (آنان را) همسرانی پاکیزه و خشنودی از سوی خداوند خواهد بود و خداوند به (کار) بندگان، بیناست» سوره آل عمران، آیه ۱۵.</ref>، {{متن قرآن|الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}}<ref>«آنان که می‌گویند: پروردگارا! به راستی ما ایمان آورده‌ایم پس، از گناهان ما درگذر و ما را از عذاب دوزخ نگاه دار!» سوره آل عمران، آیه ۱۶.</ref>.<ref>نمونه، ج ۲، ص۴۶۳.</ref>

براساس [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}}<ref>«و خداوند بر آن نیست تا تو در میان آنان هستی آنان را عذاب کند و تا آمرزش می‌خواهند خداوند بر آن نیست که عذاب کننده آنها باشد» سوره انفال، آیه ۳۳.</ref> تا زمانی که [[مردم]] [[اهل]] استغفار باشند، [[خداوند]] آنان را [[عذاب]] نخواهد کرد. ابتدای آیه یاد شده، به عامل دیگر پیشگیری از عذاب، یعنی وجود [[رسول خدا]]{{صل}} در میان مردم اشاره دارد. [[مفسّران]] درباره این آیه، [[شأن]] نزولهای خاص و احتمالات گوناگونی ذکر کرده‌اند؛ ولی آیه، این [[قانون]] کلّی را دربردارد که وجود رسول خدا{{صل}} در میان مردم و استغفار مردم، هر دو عامل [[امنیّت]] آنان در برابر بلاهای سخت و سنگین و مجازات‌های دردناک طبیعی و [[غیر طبیعی]]، همانند سیل، [[زلزله]] و جنگ‌های ویرانگر است.<ref>نمونه، ج ۷، ص۱۵۴ ـ ۱۵۵.</ref> حضرت [[امیرمؤمنان]]{{ع}} می‌فرماید: در روی [[زمین]]، دو ابزار امنیّت از عذاب الهی وجود داشت: یکی از آن دو وجود [[پیامبر اسلام]]{{صل}} بود که با [[رحلت]] آن حضرت برداشته شد؛ ولی دیگری که استغفار است، همواره برای همگان وجود دارد، پس بدان تمسّک جویید. آنگاه آیه پیشین را [[تلاوت]] کردند.<ref>نهج البلاغه، حکمت ۸۸.</ref>

در آیه {{متن قرآن|فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا}}<ref>«و گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او بسیار آمرزنده است» سوره نوح، آیه ۱۰.</ref> در پی [[فرمان]] [[حضرت نوح]]{{ع}} به استغفار، صفت بسیار [[بخشنده]] بودن خداوند مطرح شده است. وصف [[غفّار]]، همانند اوصاف [[غفور]]، [[رحیم]]{{متن قرآن|وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«و هر کس کار بدی کند یا بر خود ستم روا دارد سپس از خداوند آمرزش بخواهد خداوند را آمرزنده‌ای بخشاینده خواهد یافت» سوره نساء، آیه ۱۱۰.</ref> و [[ودود]] {{متن قرآن|وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ}}<ref>«و از پروردگارتان آمرزش بخواهید سپس به درگاه او توبه کنید، بی‌گمان پروردگار من بخشاینده‌ای دوستدار است» سوره هود، آیه ۹۰.</ref> ... به [[وعده]] مهم و [[بشارت]] بزرگ [[الهی]] به آمرزش گناهان و [[نزول رحمت]] بر [[بندگان]] اشاره دارد.<ref>جامع البیان، مج ۴، ج ۵، ص۳۷۱.</ref> در روایتی استغفار از [[گناه]]، عامل زدوده شدن زنگارهای گناه از [[روح انسان]] و بخشیدن جلای معنوی به [[روح]]، دانسته شده است.<ref>عدة الداعی، ص۲۶۵.</ref>

[[آیات]] {{متن قرآن|يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا}}<ref>«و ای قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهید و آنگاه به سوی او توبه آورید تا از آسمان بر شما بارانی یکریز فرستد و شما را نیرو بر نیرو بیفزاید و گناهکارانه رو مگردانید» سوره هود، آیه ۵۲.</ref> {{متن قرآن|وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا}}<ref>«و شما را با دارایی‌ها و پسران، یاوری کند و برایتان بوستان‌ها پدید آورد و جویبارها پدیدار گرداند» سوره نوح، آیه ۱۲.</ref> به [[نجات]] از [[خشکسالی]] با آمدن بارانهای فراوان، [[رفع فقر]] و [[تنگدستی]] و زیاد شدن درآمد و روزی اشاره دارد.

بر اساس آیه {{متن قرآن|وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا}}<ref>«و شما را با دارایی‌ها و پسران، یاوری کند و برایتان بوستان‌ها پدید آورد و جویبارها پدیدار گرداند» سوره نوح، آیه ۱۲.</ref> رفع مشکل بی‌فرزندی، یا ازدیاد [[فرزندان]] از آثار [[استغفار]] شمرده شده است.

استغفار [[واقعی]] عامل دستیابی [[انسان]] به [[زندگی]] خوب و زیبای توأم با [[ثروت]]، [[رفاه]]، [[امنیّت]] و [[عزّت]] است <ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۵۴۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۳۰، ص۱۳۷؛ المیزان، ج ۱۰، ص۳۰۰.</ref>، چنان‌که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ}}<ref>«و اینکه از پروردگارتان آمرزش بخواهید سپس به پیشگاه او توبه کنید تا شما را تا زمانی معیّن از بهره‌ای نیکو بهره‌مند سازد و به هر کس که سزاوار بخششی است، بخشش شایسته او را عطا کند و اگر روی گردانید من به راستی از عذاب روزی بزرگ بر شما بیم دارم» سوره هود، آیه ۳.</ref> از این دنیای خوب [[مادّی]] به متاع [[نیکو]] یاد شده است. برخی نیز متاع حسن را [[عمر]] دراز، [[قناعت]]، رها کردن [[مردم]] و روی‌آوری به [[خداوند]] در نتیجه [[آمرزش‌خواهی]] دانسته‌اند.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۹، ص۵.</ref> در [[نقلی]]، [[حسن بصری]] اشخاصی را که از [[خشکسالی]]، [[فقر]] و [[تنگدستی]] و نداشتن فرزند [[رنج]] می‌بردند و برای رفع آن در پی راه حلّی بودند، به استغفار سفارش و به [[آیات]] {{متن قرآن|فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا}}<ref>«و گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او بسیار آمرزنده است» سوره نوح، آیه 10.</ref>، {{متن قرآن|ِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا}}<ref>«و ای قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهید و آنگاه به سوی او توبه آورید تا از آسمان بر شما بارانی یکریز فرستد و شما را نیرو بر نیرو بیفزاید و گناهکارانه رو مگردانید» سوره هود، آیه 52.</ref>، {{متن قرآن|وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا}}<ref>«و شما را با دارایی‌ها و پسران، یاوری کند و برایتان بوستان‌ها پدید آورد و جویبارها پدیدار گرداند» سوره نوح، آیه 12.</ref> استناد کرده است.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۵۴۳.</ref>

[[فرمان]] و [[تشویق]] به استغفار در بسیاری از [[آیات]] <ref>المعجم المفهرس، ص۶۳۴، «غفر».</ref> و [[توبیخ]] ترک آن در برخی دیگر، چون {{متن قرآن|أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ}}<ref>«بنابراین آیا به سوی خداوند باز نمی‌گردند  و از او آمرزش نمی‌خواهند؟ در حالی که خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره مائده، آیه ۷۴.</ref>، ضرورت استغفار همگان را روشن می‌سازد؛ زیرا از یک سو انسان‌های عادی بر اثر [[غفلت]]، [[نادانی]] و [[سرکشی]] [[غرایز حیوانی]] و [[هوای نفس]]، همواره در معرض [[گناه]] هستند، ازاین‌رو نیاز به استغفار و ضرورت آن، جهت پالایش و [[تصفیه]] روحشان امری بدیهی می‌نماید، و از سوی دیگر، هیچ‌کس نمی‌تواند [[حقوق الهی]] را آن‌گونه که شایسته [[مقام ربوبی]] است، به جای آورد، بلکه به اندازه [[معرفت]] و [[شناخت]] خویش به این مهم می‌پردازد، بر این اساس، حتّی [[پارسایان]] [[حقیقی]] نیز از کارها و عبادتهای خود [[شرم]] داشته، خویش را در پیشگاه [[خداوند]] متّهم، بلکه مقصر می‌دانند و ضرورت استغفار را [[درک]] می‌کنند.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳.</ref>

##آنان که در [[قنوت]] رکعت اخیر [[نماز شب]] ([[وتر]])، ۷۰ بار از [[خدا]] درخواست [[بخشش]] دارند.<ref>البرهان، ج ۱، ص۶۰۲.</ref> در آیه‌ای نیز [[خداوند]] پس از آنکه به حجگزاران [[فرمان]] می‌دهد به سوی [[سرزمین]] مِنا کوچ کنند، به آنان دستور استغفار می‌دهد: {{متن قرآن|ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ}}<ref>«سپس از همان‌جا که مردم رهسپار می‌شوند رهسپار شوید  و از خداوند آمرزش بخواهید، به راستی خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۱۹۹.</ref>

#بسیاری از [[اوصاف الهی]] چون [[غفور]]، [[غفّار]]، عفوّ و... خود [[بشارت]] به [[بخشش الهی]] است که در استغفار، مطلوب است.

افزون بر آیات یاد شده، آیات {{متن قرآن|قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ}}<ref>«گفتند: ای پدر!  برای ما از گناهانمان آمرزش بخواه که ما بی‌گمان گنهکار بوده‌ایم» سوره یوسف، آیه ۹۷.</ref>، {{متن قرآن|قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ}}<ref>«گفت: به زودی برایتان از پروردگارم آمرزش می‌خواهم که اوست که آمرزنده بخشاینده است» سوره یوسف، آیه ۹۸.</ref>. نیز به خوبی بر جواز وسیله‌جویی در استغفار دلالت دارد؛ زیرا هنگامی که [[فرزندان]] [[یعقوب پیامبر]]، از وی وساطت [[آمرزش]] از [[خدا]] را برای خود خواستند، حضرت به آنان [[وعده]] داد که در [[آینده]] برایشان از خداوند آمرزش بطلبد. به نظر برخی [[مفسّران]]، استفاده [[قرآن]] از عنوان «رسول» در [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}}<ref>«و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خداوند از او فرمانبرداری کنند و اگر آنان هنگامی که به خویش ستم روا داشتند نزد تو می‌آمدند و از خداوند آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان آمرزش می‌خواست خداوند را توبه‌پذیر بخشاینده می‌یافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.</ref> به این معنا اشاره دارد که واسطه باید دارای [[مقام معنوی]] و [[منزلت]] قابل توجّهی نزد خدا باشد. کسی که [[مقام رسالت]] ویژه اوست و بدان، مورد [[تکریم]] واقع شده، این [[شایستگی]] را دارد که واسطه در حاجت‌طلبی از خدا باشد و خداوند هرگز [[شفاعت]] او را رد نکند.<ref>التفسیرالکبیر، ج ۱۰، ص۱۶۲.</ref> البتّه پذیرش نقش واسطه در [[آمرزش خواهی]] با [[لزوم]] وجود قابلیّت در [[توسّل]] جویان و مغفرت‌ طلبان، جهت تأثیر [[استغفار]] برای آنان منافاتی ندارد.<ref>نمونه، ج ۳، ص۴۵۲.</ref> واسطه‌جویی در [[آمرزش‌خواهی]] با [[توحید]] منافاتی ندارد و به رغم نظر [[ابن تیمیّه]] و [[پیروان]] وهّابی او، [[بدعت]] و [[شرک]] نبوده،<ref>آیین وهابیت، ص۱۴۵.</ref> بلکه امری مطلوب و راهی مؤثّر برای پذیرش استغفار و جذب [[لطف الهی]] است.<ref>نمونه، ج ۳، ص۴۵۱؛ راهنما، ج ۳، ص۴۵۰.</ref> [[شأن نزول]]<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص۱۰۵؛ التفسیرالکبیر، ج ۱۰، ص۱۶۲.</ref> و [[روایات]]<ref>نورالثقلین، ج ۱، ص۵۱۰؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص۶۷۸.</ref> ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}}<ref>«و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خداوند از او فرمانبرداری کنند و اگر آنان هنگامی که به خویش ستم روا داشتند نزد تو می‌آمدند و از خداوند آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان آمرزش می‌خواست خداوند را توبه‌پذیر بخشاینده می‌یافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.</ref> و [[اعتراض]] نکردن [[یعقوب]]{{ع}} به [[فرزندان]] خویش که از وی درخواست وساطت در استغفار کرده‌اند {{متن قرآن|قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ}}<ref>«گفتند: ای پدر!  برای ما از گناهانمان آمرزش بخواه که ما بی‌گمان گنهکار بوده‌ایم» سوره یوسف، آیه ۹۷.</ref>، {{متن قرآن|قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ}}<ref>«گفت: به زودی برایتان از پروردگارم آمرزش می‌خواهم که اوست که آمرزنده بخشاینده است» سوره یوسف، آیه ۹۸.</ref>. مؤید این مطلب است.<ref>نمونه، ج ۱۰، ص۷۵ - ۷۶؛ شیعه پاسخ می‌دهد، ص۱۴۵.</ref>ضمن اینکه در نگاه [[قرآن]]، [[آمرزش]] فقط از آنِ [[خداوند]] بوده {{متن قرآن|إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}}<ref>«یاد کنید هنگامی را که (در احد) به بالا می‌گریختید  و به کسی (جز خود) توجهی نمی‌کردید و پیامبر شما را از پی فرا می‌خواند آنگاه (خداوند) شما را با اندوهی از پی اندوهی کیفر داد تا بر آنچه از دست دادید یا بر سرتان آمد اندوه مخورید و خداوند از آنچه انجام می‌» سوره آل عمران، آیه ۱۵۳.</ref>، [[رسول]] و دیگران فقط واسطه درخواست آمرزش هستند.<ref>نمونه، ج ۳، ص۴۵۲؛ تفسیر نور، ج ۲، ص۳۶۵.</ref>

#در بخشی از همین شأن نزول، ابوطالب اظهار داشت که من بر [[دین]] [[عبدالمطّلب]] هستم و [[موحّد]] بودن عبدالمطّلب از نظر [[شیعه]] و بسیاری از اهل سنّت، مسلّم است.<ref>مجالس المؤمنین، ج ۱، ص۱۶۳؛ اوائل المقالات، ص۴۵ ـ ۴۶.</ref> از [[عباس بن عبدالمطلب]] نیز نقل می‌شود که [[ابوطالب]] پیش از [[وفات]]، به [[توحید]] و [[رسالت]] [[اقرار]] کرد<ref>شرح نهج‌البلاغه، ج ۱۴، ص۲۶۶.</ref> و اشعار به جای مانده از وی، [[مؤیّد]] این مطلب است. <ref>اسنی‌المطالب، ص۳۷؛ الغدیر، ج۷، ص۳۵۰ ـ ۳۸۴.</ref> برخی نیز معتقدند ابوطالب[[ایمان]] خود را [[کتمان]] می‌کرد تا بدین‌وسیله بتواند از رسول‌اکرم{{صل}} بهتر [[حمایت]] کند.<ref>شرح نهج البلاغه، ج ۱۴، ص۲۷۴؛ اسنی المطالب، ص۳۳.</ref> در [[روایات اهل بیت]]{{عم}} نیز ابوطالب به [[اصحاب کهف]]<ref>الکافی، ج ۱، ص۴۴۸.</ref> و [[مؤمن آل فرعون]]<ref>جواهر الفقه، ص۲۴۹.</ref> [[تشبیه]] شده است. امام‌رضا{{ع}} به [[ابان]] فرمود: اگر به [[ایمان ابوطالب]] اقرار نداری، سرانجام تو [[آتش]] است.<ref>بحار الانوار، ج ۳۵، ص۱۱۰.</ref>

#با توجّه به اصرار [[منافقان]] بر [[اعتقاد]] [[باطل]] خویش، [[آمرزش‌خواهی]] برای ایشان باعث [[ترغیب]] آنان به ادامه روش و اعتقاد باطل آنان می‌شد و این کار چگونه از [[رسول اکرم]]{{صل}} ممکن است؟<ref>التفسیرالکبیر، ج ۱۶، ص۱۴۷؛ المیزان، ج ۹، ص۳۵۴.</ref>

بیشترین [[آیات]] در این زمینه به استغفار انسان‌های عادی مربوط است: {{متن قرآن|رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا}}<ref>«پروردگارا، گناهان ما را بیامرز» سوره آل عمران، آیه ۱۹۳.</ref> و مقصود از آن، [[آمرزش‌خواهی]] برای [[گناهان]] است و در یک جا به استغفار {{متن قرآن|رِبِّيُّونَ}} اشاره کرده است {{متن قرآن|وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ}}<ref>«و بسا پیامبرانی که همراه آنان توده‌های انبوه به نبرد (با دشمنان خداوند) پرداختند و در راه خداوند هر چه به ایشان رسید نه سست و نه ناتوان شدند و نه تن به زبونی سپردند؛ و خداوند شکیبایان را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۴۶.</ref>، {{متن قرآن|وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ}}<ref>«و گفتارشان جز این نبود که (می) گفتند: پروردگارا! از گناهان ما و گزافکاری‌ها که در کار خویش کرده‌ایم در گذر و گام‌های ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران پیروز گردان» سوره آل عمران، آیه ۱۴۷.</ref>. مقصود از {{متن قرآن|رِبِّيُّونَ}} کسانی هستند که به [[پروردگار]] عالم اختصاص پیداکرده و به جز [[خداوند]] به چیز دیگری [[اشتغال]] ندارند.<ref>المیزان، ج ۴، ص۴۱.</ref> در پاره‌ای آیات نیز از استغفار [[پیامبران]] و [[فرشتگان]] [[سخن]] به میان آمده است:

#چون [[انبیا]] هرلحظه در حال [[عروج]] به [[مقامات]] بالاتر هستند، در هر مرتبه، از مرتبه پیش [[استغفار]] می‌کنند.<ref>روح المعانی، مج ۱۴، ج ۲۶، ص۸۴؛ مج ۱۶، ج ۳۰، ص۴۶۳؛ التفسیرالکبیر، ج ۳۲، ص۱۶۲.</ref> وجوه یاد شده، درباره آمرزش‌طلبی دیگر [[پیشوایان معصوم]] نیز جاری است؛ زیرا آنان نیز بسیار استغفار می‌کردند؛ مانند استغفارهای [[حضرت امیر]]{{ع}} در [[دعای کمیل]] و [[امام سجاد]]{{ع}} در [[دعای ابوحمزه ثمالی]].<ref>مصباح المتهجد، ص۴۰۵، ۵۸۴.</ref> آمرزش‌طلبی [[پیامبران]] در نظر برخی از [[اهل]] [[سنّت]] که حتّی [[ارتکاب گناهان کبیره]] را از ایشان محتمل می‌دانند، به معنای درخواست تبدیل [[گناهان بزرگ]] به [[گناهان]] کوچک یا درخواست مصونیت از [[اصرار بر صغایر]] است.<ref>التفسیرالکبیر، ج ۳۲، ص۱۶۲.</ref> گروهی دیگر از آنان با [[نفی]] احتمال [[ارتکاب گناه]] بزرگ، [[استغفار]] آنان را [[آمرزش خواهی]] از گناهان کوچکی که پیش یا پس از [[بعثت]] از آنان سرزده است، می‌دانند<ref>کشف‌الاسرار، ج ۹، ص۱۹۱.</ref> تا بدین وسیله، ضمن جبران خطاها از [[ثواب]] کارهایشان کاسته نشود.<ref>التفسیرالکبیر، ج ۳۲، ص۱۶۲.</ref> برخی نیز استغفار آنان را، [[آمرزش‌خواهی]] از [[سهوی]] می‌دانند که ممکن است از آنان سر بزند.<ref>روح‌المعانی، مج ۱۶، ج ۳۰، ص۴۶۳.</ref>

#فرشتگان، جز مؤمنان هیچ‌کس را نمی‌بینند؛ زیرا بر اساس آیه {{متن قرآن|أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}}<ref>«و آیا (داستان) آن کس که (به دل) مرده بود و زنده‌اش کردیم و برای او فروغی پدید آوردیم که با آن در میان مردم راه می‌رود، چون داستان کسی است در تیرگی‌ها که از آنها بیرون آمدنی نیست؟ بدین‌گونه آنچه کافران می‌کردند، در نظرشان آراسته شده است» سوره انعام، آیه ۱۲۲.</ref> [[مؤمن]] [[نورانی]] است و دیده می‌شود،<ref>تفسیر موضوعی، ج ۳، ص۳۴۴.</ref> پس [[استغفار]] آنان برای [[اهل]] [[زمین]]، فقط استغفار برای مؤمنان است.