برزخ در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

واژه برزخ در اصطلاح علمای جغرافیا بر قطعه زمینی که بین دو [[نهر]] یا دو دریا واقع شده یا شبه جزیره، و در اصطلاح [[حکمت]] [[اشراق]] بر [[جسم]] <ref>لغت‌نامه، ج ۳، ص۳۹۵۸؛ شرح المنظومه، ج ۳، ص۶۶۲؛ مجموعه مصنفات، ج ۲، ص۱۷۷، «حکمة الاشراق».</ref> و در اصطلاح [[اهل معرفت]] بر عالمی که از نظر مرتبه بین [[عالم ماده]] و عالم [[عقل]] قرار گرفته و از آن به [[عالم مثال]] تعبیر می‌کنند اطلاق می‌گردد. اهل معرفت برزخ را به نزولی و صعودی تقسیم کرده، برزخ نزولی را پیش از [[دنیا]] و برزخ صعودی را بعد از آن دانسته‌اند و نیز [[صور]] برزخ صعودی را بر خلاف صور برزخ نزولی نتیجه افعالی می‌دانند که در نشئه دنیا گذشته است. <ref>شرح فصوص الحکم، ص۹۷ ـ ۱۰۲.</ref> برزخ در اصطلاح [[قرآن]]، [[روایات]] و مجموعه [[تعالیم اسلامی]] به معنای عالم پس از [[مرگ]] و حد فاصل بین دنیا و [[آخرت]] * است. شاید بتوان ادعا کرد که برزخ بدین معنا نخستین بار، در تعالیم اسلامی و در قرآن استعمال گردیده است. واژه [[برزخ]] به معنای مذکور تنها یک بار در [[قرآن]] آمده و در آن، حالِ انسان‌های [[تبهکار]] و [[مجرم]]، هنگام فرا رسیدن [[مرگ]] و درخواست غیر قابل قبول آنان مبنی بر بازگشت به [[دنیا]] و پاسخ آنان به اینکه فرا روی ایشان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند گزارش شده است: «حَتّی اِذا جاءَ اَحَدَهُمُ المَوتُ قالَ رَبِّ ارجِعون * لَعَلّی اَعمَلُ صــلِحـًا فیما تَرَکتُ کَلاّ اِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قالُها و مِن وراهِم بَرزَخٌ اِلی یَومِ یُبعَثون». (مؤمنون / ۲۳، ۹۹ ـ ۱۰۰) افزون بر [[آیه]] مزبور که به صراحت از برزخ[[سخن]] به میان آورده است [[آیات]] دیگری را می‌توان یافت که به نوعی بر [[حقایق]] برزخی دلالت داشته و برای [[اثبات]] عالم پس از مرگ * (قبل از [[قیامت]]) قابل بهره‌برداری است.

در این آیات به موضوعات ذیل پرداخته شده است: ادامه [[حیات]] [[شهیدان]] پس از مرگ ([[آل‌عمران]] / ۳، ۱۶۹، ۱۷۰؛ بقره / ۲، ۱۵۴؛ [[یس]] / ۳۶، ۲۶ـ۲۷)،<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص۶۵۸ ـ ۶۵۹؛ المیزان، ج ۱۷، ص۷۹.</ref> احوال [[ارواح]] [[انسان‌ها]] هنگام انتقال از [[زندگی دنیوی]] به سرای دیگر (نحل / ۱۶، ۳۲؛ [[نساء]] / ۴، ۹۷؛[[انفال]] / ۸، ۵۰؛ انعام / ۶، ۹۳؛ نوح / ۷۱، ۲۵؛ واقعه / ۵۶، ۸۸ـ۸۹؛ [[فجر]] / ۸۹، ۲۷ - ۳۰)، سرگذشت انسان‌ها پس از مرگ. به همراه برخی خصوصیات و نحوه حیات آنها ([[مؤمن]] / ۴۰، ۴۶؛ [[مریم]] / ۱۹، ۱۵)، تعدد حیات و مرگ. (بقره / ۲، ۲۸؛ مؤمن / ۴۰، ۱۱ و نیز [[روم]] / ۳۰، ۵۵، ۵۶) آیات دیگری نیز مرتبط با بحث است که دلالت آنها بر برزخ به وضوح آیات سابق نیست؛ مانند:[[سجده]] / ۳۲، ۲۱؛ [[طارق]] / ۸۶، ۹؛<ref>تفسیر صدر المتالهین، ج ۷، ص۳۴۴.</ref> آل‌عمران / ۳، ۱۸۵؛<ref>المیزان، ج ۴، ص۸۳.</ref> مریم / ۱۹، ۶۲؛ هود۱۱ / ۱۰۶؛ [[تکاثر]] / ۱۰۲، ۳ـ۴ و نیز [[فرقان]]/ ۲۵، ۲۲ ـ ۲۴ البته با توجه به [[آیات]] ۹۷ [[نساء]] / ۴ و ۹۳ انعام / ۶.

[[برزخ]] در [[حقیقت]] ادامه وجود [[عالم دنیا]] و استمرار [[حیات انسان]] پس از [[مرگ]] تا [[برپایی قیامت]] * است.<ref>المیزان، ج ۱، ص۳۴۹؛ ج ۱۵، ص۶۸.</ref> در روایتی از [[امام صادق]] آمده که [[روح]] پس از مرگ به بدنی مانند بدن [[دنیوی]] منتقل می‌شود.... <ref>الکافی، ج ۳، ص۲۴۴.</ref> [[روایات]] دیگری با همین مضمون را نیز می‌توان یافت و تلاشهایی نیز برای تطبیق آنها با [[بدن مثالی]] صورت گرفته است.<ref>معاد، ج ۲، ص۲۶۶ ـ ۲۶۷.</ref> به [[اعتقاد]] برخی، بر پایه روایات [[خاصه]] و [[عامه]][[روح]] پس از مفارقت بدن به اجسامی که در نهایت لطافت‌اند تعلق می‌گیرد. این اجسام شبیه [[جسم]] [[جنّ]] و شبیه بدن عنصری هستند، به نحوی که اگر کسی آن را ببیند می‌گوید: این همان شخصی است که در [[دنیا]] او را می‌دیدیم.<ref>بحارالانوار، ج ۶، ص۲۷۱؛ حق الیقین، ج ۲، ص۶۴.</ref> یکی از مباحث مربوط به برزخ، عمومیت آن و مقدار مکث [[انسان]] در برزخ است. [[عالم برزخ]] مرحله‌ای قهری از مراتب وجود است و عبور از آن برای همه ضروری است؛ ولی کسانی که در دنیا در [[سعادت]] یا [[شقاوت]] * کامل شده و [[کمالات]] [[عقلانی]] و [[فضایل]] یا [[رذایل]] کسب کرده‌اند برزخشان کوتاه بوده و زودتر از افراد متوسط وارد [[بهشت]] یا [[جهنم]] [[اخروی]] می‌شوند،<ref>معاد از دیدگاه امام خمینی، ص۳۷۲.</ref> ازاین‌رو براساس برخی روایات، برزخ [[اولیای الهی]] بیش از سه [[روز]] نیست که آن هم به سبب علاقه طبیعی و تعلّق جبلّی آنان است.<ref>چهل حدیث، ص۱۲۴.</ref> برخی نیز از روایاتی استفاده کرده‌اند که [[نفوس]] کامله مانند [[پیامبر]] و [[ائمه]] {{عم}} برزخ نداشته، بدون مکث در عالم برزخ، وارد [[آخرت]] می‌شوند؛<ref>دررالفوائد، ج ۲، ص۴۱۹؛ البرهان، ج ۴، ص۳۶.</ref> ولی براساس روایات دیگری در برزخ تنها از محض [[ایمان]] و محض [[کفر]] [[پرسش]] می‌شود و انسان‌های متوسط رها می‌شوند.<ref>الکافی، ج ۳، ص۲۳۵ ـ ۲۳۶.</ref> در توضیح این [[روایات]] ـ به گونه‌ای که با آنچه گذشت منافات نداشته باشد ـ شاید بتوان گفت مقصود آن است که از [[انسان‌های کامل]] در [[ایمان]] یا [[کفر]]، [[پرسش]] می‌شود تا به سرعت آنان را از [[برزخ]] عبور داده، وارد [[آخرت]] کنند و انسان‌های متوسط در برزخ رها می‌شوند. برخی گفته‌اند: در [[عالم برزخ]] فقط از مسائلی که [[انسان]] باید به آنها [[اعتقاد]] و ایمان داشته باشد سؤال می‌شود و رسیدگی به سایر مسائل، به [[قیامت]] موکول می‌گردد.<ref>مجموعه آثار، ج ۲، ص۵۱۸، «زندگی جاوید یا حیات اخروی».</ref> از دیگر مباحث مربوط به برزخ، [[تکامل برزخی]] است. تکامل برزخی از منظر روایات امری مسلم است؛ مانند [[ثواب]] بردن شخصی که از [[دنیا]] رفته از [[صدقات]] جاریه‌ای که پس از [[مرگ]] وی نیز برای دیگران سودمند است؛ نظیر ساختن [[مسجد]] و باقی گذاردن [[علم]] مفید یا [[سود]] بردن از کارهای [[نیکی]] که دیگران انجام داده و ثوابش را به او [[هدیه]] می‌کنند،<ref>المعتبر، ج ۱، ص۳۴۱؛ الخصال، ص۱۵۱، ۳۲۳.</ref> ازاین‌رو تکامل برزخی باید به گونه‌ای تبیین شود که با مبانی [[عقلی]] نیز [[ناسازگاری]] نداشته باشد.<ref>[[حسین دیبا|دیبا، حسین]]، [[برزخ - دیبا (مقاله)|مقاله «برزخ»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص.</ref>