حدیث مدینة العلم: تفاوت میان نسخه‌ها

۹٬۳۲۲ بایت اضافه‌شده ،  ‏۱۶ ژانویهٔ ۲۰۲۵
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۲۴: خط ۲۴:


== مقدمه ==
== مقدمه ==
[[پیامبر خاتم|رسول خدا]] {{صل}} با بیان اینکه {{متن حدیث|أنا مدینة العلم و علیّ بابها فمن اراد البیت فلیأت الباب}}<ref>«من شهر علمم و علی در آن است، پس هرکس بخواهد به خانه آید، از در بیاید» مناقب، ابن‌شهرآشوب، ج ۲ ص ۳۴</ref>، [[امّت]] را [[ارشاد]] فرموده تا برای بهره‌وری از [[علوم]] [[نبوی]]، به [[امام علی|حضرت امیر]] {{ع}} روی آورند و از علومی که از [[پیامبر خاتم|حضرت رسول]] {{صل}} به آن حضرت و [[امامان]] بعدی رسیده، بهره ببرند، که در غیر این صورت، هم خودشان از [[علم]] فراوان و درست، [[محروم]] می‌مانند، هم به [[أئمه]] [[معصومین]] که [[وارث]] [[علوم]] [[پیامبر]] و حامل [[علم]] الهی‌اند، [[ظلم]] می‌شود. صدها [[حدیث]] به بعد [[علمی]] و اعلمیت [[امام علی|حضرت علی]] {{ع}} مربوط می‌شود، با مضامینی از این قبیل که: [[پیامبر]] [[هزار باب علم]] به او آموخت که از هرکدام، [[هزار باب]] گشوده می‌شد، [[پیامبر]] املای [[علم]] می‌کرد و [[امام علی|علی]] {{ع}} می‌نوشت، او باب [[علم]] [[پیامبر]]، [[خازن]] [[علوم]] [[پیامبر خاتم|رسول خدا]] {{صل}}، حامل حکمت‌های [[نبوی]]، [[وارث]] [[علم]] [[نبی]] و [[اعلم]] [[امّت]] بود، هرچه می‌شنید از یاد نمی‌برد، آنقدر [[علم]] داشت که کسی را نمی‌یافت از علومش به او بگوید، [[علم]] [[قرآن]]، [[علم]] [[دین]]، [[علم]] [[شرایع]]، [[علم بلایا و منایا]] نزد او بود. سخنان آن حضرت، گویاترین [[گواه]] [[علم]] سرشار و بی‌پایان اوست که به منبع لایزال [[دانش]] و [[حکمت]] [[ازلی]] وصل بود. [[حدیث]] "[[مدینة العلم]]" که از احادیث متواتر است و با عبارات گوناگون [[نقل]] شده، او را باب مدینۀ [[علم]] می‌داند و اینکه هرکس [[علم]] و [[حکمت]] می‌خواهد، از آن در وارد شود، یا هرکه می‌خواهد وارد شهر علم [[نبی]] شود، از آن درآید، یا هرکه در شهر علم [[نبی]] را می‌جوید، سراغ [[امام علی|علی]] {{ع}} برود، یا اینکه جز از راه در شهر علم، نمی‌توان وارد آن شد، یا هرکس [[حکمت]] می‌خواهد، سراغ در [[شهر]] [[حکمت]] [[نبوی]] برود و... اینگونه مضامین. [[شیعه]] به اینگونه [[احادیث]]، بر [[امامت]] [[امام علی|علی بن ابی طالب]] {{ع}} [[استدلال]] می‌کند، چراکه [[علم]] را از شرایط مهم در [[امام]] می‌داند<ref>دربارۀ این حدیث و مشابه‌های آن ر. ک: مناقب ابن‌شهرآشوب، ج ۲ ص ۲۸، موسوعة الامام علی بن ابی طالب، ج ۱۰، نفحات الازهار (خلاصۀ عبقات) ج ۱۰،۱۱ و ۱۲، بحار الأنوار ج ۴۰ ص ۲۰۰، احقاق الحق، ج ۵ ص ۴۶۸، ج ۷ ص ۴۵۹، ج ۱۶ ص ۲۷۷، دانشنامۀ امام علی، ج ۱۰، کفایة الخصام ج ۵ ص ۳۴۴، المراجعات، نامه ۶۶</ref>.<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۲۰۴.</ref>
در [[احادیث]] بسیاری که در منابع روایی و [[تاریخی]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]] نقل شده، آمده است که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} حضرت علی{{ع}} را باب مدینه علم خود معرفی کرده است. این مطلب با عبارت‌های گوناگونی بیان شده که عبارت {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}} معروف‌ترین و پرکاربردترین آنهاست. عبارت‌های: {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|أَنَا دَارُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|أَنَا مَدِينَةُ الْفِقْهِ}} یا {{متن حدیث|مَدِينَةُ الْجَنَّةِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا}}، {{متن حدیث|عَلِيٌّ بَابُ عِلْمِي وَ مُبَيِّنٌ لِأُمَّتِي مَا أُرْسِلْتُ بِهِ}}، نقل‌های دیگر [[حدیث]] مزبور است.
 
حدیث «[[مدینة العلم]]»، در منابع روایی، تاریخی، [[تفسیری]] و [[کلامی]] شیعه<ref>بحارالانوار، ج۴۰، ص۲۰۰-۲۰۷؛ غایة المرام، ج۵، باب ۳۰، ص۲۲۵-۲۳۳؛ عمدة عیون صحاح الأخبار، ص۲۹۲-۲۹۵؛ الغدیر، ج۶، ص۸۷-۱۱۷؛ احقاق الحق، تعلیقه آیت‌الله مرعشی، ج۵، ص۴۲۹-۵۲۰؛ نفحات الازهار، ج۱۰، ص۱۲؛ تلخیص الشافی، ج۳، ص۲۱-۲۲؛ اللوامع الإلهیة، ص۴۰۶؛ ارشاد الطالبین، ص۳۵۷-۳۵۸؛ شب‌های پیشاور، ص۹۱۴-۹۲۴؛ دلائل الصدق، ج۲، ص۴۳۹-۴۴۴؛ المراجعات، ص۲۴۴، مراجعه ۴۸.</ref> و در منابع اهل سنت از بیش از ده نفر از [[صحابه پیامبر]]{{صل}} [[روایت]] شده است که عبارت‌اند از: [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}}، [[حسن بن علی]]{{ع}}، [[حسین بن علی]]{{ع}}، [[عبدالله بن عباس]]، [[جابر بن عبدالله انصاری]]، [[عبدالله بن مسعود]]، [[حذیفة بن یمان]]، [[عبدالله بن عمر]]، [[انس بن مالک]]، [[ابوذر غفاری]]، [[سلمان فارسی]] و [[عقبة بن عامر]]<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۸۱-۸۴؛ نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۱-۲۶.</ref>. جمال‌الدین زرندی از این روایت به عنوان فضیلتی برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} که مورد قبول عموم [[صحابه]] بوده، یاد کرده است<ref>نظم درر السمطین، ص۱۱۳.</ref>.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۲۲.</ref>
 
== اعتبار حدیث ==
با توجه به روایت‌های متعدد [[حدیث مدینة العلم]] و روایت‌های گوناگون مرتبط با آن از حیث معنا و مضمون که در منابع مختلف [[شیعه]] و [[اهل سنت]] نقل شده است، در اعتبار این حدیث مجال کم‌ترین تردیدی وجود ندارد، مضاف بر اینکه برخی از [[روایات]] آن از نظر سند، معتبر (صحیح یا حسن) هستند. به این جهت عده‌ای از [[عالمان]] برجسته اهل سنت به اعتبار آن [[اذعان]] کرده‌اند؛ برخی از آنان، آن را صحیح و برخی دیگر حسن شمرده‌اند<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۲۳.</ref>.
 
== مدلول [[حدیث مدینة العلم]] ==
[[حدیث]] «[[مدینة العلم]]» بر [[افضلیت]]، [[عصمت]]، [[وجوب اطاعت]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در [[شناخت دین]] و [[سلوک]] طریق [[هدایت]] و [[امامت]] آن حضرت دلالت می‌کند:
 
=== اعلمیت و افضلیت ===
[[پیامبر اکرم]]{{صل}} در این [[حدیث شریف]]، خود را شهر علم و علی{{ع}} را باب آن معرفی کرده است. بدون [[شک]] مقصود از [[علم]]، علم به همه اموری است که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در هدایت [[بشر]]، دخالت دارد؛ چراکه [[هدف]] از [[نبوت]] [[رسول اکرم]]{{صل}} هدایت بشر در همه عرصه‌های [[زندگی]] بوده است. آن حضرت به [[اجماع]] [[مسلمانان]]، جامع [[علوم]] اولین و آخرین بود، چنان‌که [[شریعت اسلام]]، آخرین و کامل‌ترین [[شریعت الهی]] است؛ بنابراین او [[اعلم]] [[امت اسلامی]] ـ اعم از [[صحابه]] و دیگران ـ بلکه اعلم همه [[پیامبران]] و [[اوصیاء]] آنان و عموم [[اولیاء الهی]] است.
 
بنابراین، در دلالت حدیث مدینة العلم بر [[افضلیت علی]]{{ع}} بر عموم صحابه و دیگر افراد امت اسلامی، بلکه بر عموم انسان‌ها ـ اعم از پیامبران، اوصیاء و اولیاء الهی ـ پس از رسول اکرم{{صل}} جای کمترین تردیدی وجود ندارد<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۲۸.</ref>.
 
=== [[عصمت امیرالمؤمنین]]{{ع}} ===
[[پیامبر اکرم]]{{صل}} جامع همه علومی بوده است که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در [[هدایت]] [[انسان]] مؤثر است؛ زیرا هدف اصلی رسالت آن حضرت، هدایت [[بشر]] به طریق جامع و کامل [[سعادت]] بوده است. [[قرآن کریم]] منبع و مصدر اصلی [[علوم]] [[وحیانی]] است<ref>سوره نحل، آیه ۸۹.</ref> و [[سنت نبوی]] به عنوان مبیّن کتاب [[الهی]]<ref>سوره نحل، آیه ۴۴.</ref>، دومین مصدر و منبع معارف و [[احکام اسلامی]] به شمار می‌رود، قرآن کریم و سنت نبوی از هرگونه [[خطا]] و اشتباهی مصون است<ref>سوره فصلت، آیه ۴۲.</ref>. [[فلسفه]] صیانت کامل [[خداوند]] از [[وحی نبوی]] ([[کتاب و سنت]]) این است که تعالیم وحیانی بدون هرگونه [[خطا]] یا اشتباهی به [[مردم]] [[ابلاغ]] شود<ref>سوره جن، آیه ۲۶-۲۸.</ref>. لازمه این [[هدف]] و [[تدبیر]] [[حکیمانه]] [[الهی]] آن است که باب [[مدینه]] [[علم پیامبر]]{{صل}} ـ [[حضرت علی]]{{ع}} ـ نیز از هرگونه خطا و اشتباهی مصون و [[معصوم]] باشد؛ بنابراین، [[حدیث]] «[[مدینة العلم]]» به روشنی بر [[عصمت علی]]{{ع}} دلالت می‌کند<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۲۹.</ref>.
 
=== [[مرجعیت علمی]] و [[میزان]] [[داوری]] ===
فراگیری معارف و احکام دینی از [[رسول اکرم]]{{صل}} از ویژگی‌های حضرت علی{{ع}} نبوده و دیگر [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} نیز متناسب با آمادگی و [[توانمندی]] ذهنی و شرایط [[زندگی]] خود از تعالیم [[نبوی]] بهره‌مند شده‌اند. چنان‌که نقل تعالیم نبوی به دیگران نیز از مختصات آن حضرت به شمار نمی‌رود. ویژگی ایشان در این خصوص، [[آموختن]] کامل تعالیم نبوی و نقل [[معصومانه]] برای دیگران بوده است. براین اساس، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} در میان [[صحابه]] از ویژگی [[مرجعیت علمی]] به صورت کامل و جامع و [[میزان]] داوری در اختلافات [[روایی]] یا [[فکری]] در زمینه معارف و [[احکام الهی]] برخوردار بوده است. از این‌رو دیگر صحابه برای آن‌که از تعالیم وحیانی و نبوی به صورت کامل [[آگاه]] شوند، می‌بایست به [[امیر المؤمنین]]{{ع}} رجوع کنند<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۲۹.</ref>.
 
=== [[زعامت]] و [[رهبری سیاسی]] ===
[[حدیث]] «[[مدینة العلم]]»، از جهات مختلف بر زعامت و رهبری سیاسی امیرالمؤمنین{{ع}} دلالت می‌کند:
# یکی از [[شرایط امامت]]، [[عصمت]] است<ref>امامت در بینش اسلامی، فصل ۱۰ و ۱۱.</ref> و [[حدیث مدینة العلم]] بر [[عصمت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت می‌کند.
# یکی دیگر از شرایط امامت، [[افضلیت]] است<ref>امامت در بینش اسلامی، فصل ۹.</ref> و حدیث «مدینة العلم» بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} بر دیگر صحابه دلالت می‌کند.
# [[پیامبر اکرم]]{{صل}} علاوه بر اینکه [[مرجع علمی]] در زمینه معارف و احکام الهی و نیز [[اسوه]] [[اخلاقی]] و [[معنوی]] [[امت اسلامی]] بودند، رهبری سیاسی آنان را نیز بر عهده داشتند. این مطلب مورد [[اجماع]] [[مسلمانان]] است. پیامبر اکرم{{صل}} در زمینه [[زعامت]] و [[رهبری سیاسی]] [[امت اسلامی]] ـ همانند [[رهبری]] [[علمی]] و عملی در زمینه [[معارف الهی]] ـ دارای [[علم کامل]] و جامع بودند. این علم کامل و جامع به مقتضای [[حدیث]] «[[مدینة العلم]]» به علی{{ع}} اعطا شده است. [[دانایی]] در [[امور سیاسی]] و [[مدیریتی]]، در مورد کسی که از [[توانمندی]] جسمی و [[روحی]] لازم در این باره مانند [[عدالت]]، [[شجاعت]] و... برخوردار است، ملازمه با [[توانایی]] است. در اینکه علی{{ع}} صفات جسمانی و روحی لازم برای رهبری سیاسی و مدیریت اجتماعی را دارا بود، تردیدی وجود ندارد؛ بنابراین، او یگانه فردی بود که پس از [[رسول اکرم]]{{صل}} صلاحیت رهبری سیاسی و مدیریت اجتماعی امت اسلامی را دارا بود و بر [[مسلمانان]] [[واجب]] بود که در این زمینه با او [[بیعت]] کرده و [[مطیع]] [[اوامر و نواهی]] او باشند. چنان‌که بر اساس گزارش‌های [[تاریخی]]، آن حضرت با همین منطق با کسانی که [[مقام خلافت]] و [[امامت]] را [[غصب]] کرده یا مدعی آن بودند، [[احتجاج]] کرده است<ref>الامامة والسیاسة، ج۲، ص۱۹؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج۱، ص۱۵۳ و ج۶، ص۱۶۶؛ المناقب، خوارزمی، ص۳۱۴، ح۳۱۴.</ref>.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۳۰.</ref>


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
خط ۳۳: خط ۵۸:
== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده:1368987.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|'''فرهنگ غدیر''']]
# [[پرونده:1224274.jpg|22px]] [[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[حدیث مدینة العلم (مقاله)|مقاله «حدیث مدینة العلم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|'''دانشنامه کلام اسلامی، ج۳''']]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


۱۲۹٬۵۶۲

ویرایش