توحید در معارف و سیره سجادی: تفاوت میان نسخه‌ها

«[[توحید]]» در لغت به معنای [[حکم]] کردن به یکی بودن چیزی و [[علم]] به یکتایی اوست <ref>التعریفات، ص۹۶.</ref>. در اصطلاح [[متکلمان]] یا دانشمندان [[اصول عقاید]] علم و [[اقرار]] به یکتایی خدای تعالی و [[شریک]] نداشتن در صفات او را توحید می‌گویند <ref>شرح الأصول الخمسة، ص۸۰.</ref>.

پس از [[اثبات وجود خدا]]، [[توحید]] از مهم‌ترین مسائل [[خداشناسی]] است که باید ابعاد و زوایای آن واکاوی شود. بخش مهمی از معارف موجود در [[صحیفه سجادیه]] به تبیین [[توحید الهی]] و مراتب و جلوه‌های آن مربوط می‌شود. توحید، کلیدی‌ترین مفهوم [[دین‌شناسی]] و [[دینداری]] و نقطه اصلی تمایز [[موحدان]] از [[کفار]] و [[مشرکان]] است. توحید از مرتبه [[توحید ذاتی]] آغاز می‌شود و در مرتبه [[توحید در عبادت]]، که عالی‌ترین مراتب توحید است، پایان می‌گیرد. چالش اصلی [[قرآن]] با مشرکان در مسئله توحید است و بازگشت [[انسان‌ها]] از انواع [[شرک]] به توحید، [[هدف]] تفصیل [[آیات قرآن]] می‌باشد: {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}}<ref>«و ما این‌گونه آیات خود را روشن می‌داریم و (چنین می‌کنیم) باشد که آنان (به راه راست) باز گردند» سوره اعراف، آیه ۱۷۴.</ref>.

اولین گام در فراخوان همه [[پیامبران]] و فصل مشترک تعالیم [[رسولان الهی]]، [[دعوت]] [[مردم]] به توحید و [[یگانگی خدا]] در [[عقیده]] و عمل است: {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ}}<ref>«و پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر بدو وحی کردیم که هیچ خدایی جز من نیست پس مرا بپرستید» سوره انبیاء، آیه ۲۵.</ref>. و نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو: من تنها بشری همانند شمایم، به من وحی می‌شود که خدای شما خدایی یگانه است پس به او رو آورید و از او آمرزش بخواهید و وای بر مشرکان!» سوره فصلت، آیه ۶.</ref>!

اهمیت این درخواست آنگاه بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم از دیدگاه [[امام سجاد]]{{ع}} تنها با [[هدایت الهی]] و راهنمایی‌های [[خدا]] می‌توان به توحید ناب و [[حقیقت]] [[یکتاپرستی]] [[دست]] یافت؛ آنجا که می‌گوید: {{متن حدیث|إِلَهِي‏ وَ سَيِّدِي‏ بِكَ‏ عَرَفْتُكَ‏ وَ بِكَ‏ اهْتَدَيْتُ‏ إِلَى‏ سَبِيلِكَ وَ أَنْتَ دَلِيلٌ عَلَى مَعْرِفَتِكَ وَ لَوْ لَا أَنْتَ مَا عَرَفْتُ تَوْحِيدَكَ وَ لَا عَرَفْتُ وَ لَا اهْتَدَيْتُ إِلَى عِبَادَتِك‏}}<ref>اقبال الاعمال، ص۱۳۹.</ref>؛ «ای [[معبود]] و [[سرور]] من! تو را با تو شناختم و با تو به راهت راه یافتم. تو راهنمای من به [[شناخت]] خودت بودی. اگر راهنمایی‌های تو نبود من یگانگی تو را نمی‌شناختم و به سوی [[عبادت]] تو رهنمون نمی‌گشتم».

{{متن حدیث|وَ جَنِّبْنَا الْإِلْحَادَ فِي‏ تَوْحِيدِك‏}}<ref>نیایش چهل‌و‌چهارم.</ref>؛ «خداوندا! ما را از کژروی و [[انحراف]] در توحید و یگانگی‌ات دور گردان». پس از قرار گرفتن در زمره یکتاپرستان و دوری از هر نوع انحراف در توحید و [[یگانه‌پرستی]]، مهم‌ترین دغدغه [[موحدان]] دوری از [[ریا]] و هر نوع [[شرک]] در توحید است. [[اخلاص]] در توحید بالاترین مرتبه [[بندگی خدا]] و عالی‌ترین مرحله [[کمال انسان]] است و [[خداوند]] برخی از [[اولیا]] و دوستانش را به آن ستوده است. امام سجاد{{ع}} در یکی از نیایش‌های خویش، خداوند را به‌خاطر برخورداری از اخلاص در توحید [[سپاس]] می‌گوید<ref>نیایش یکم.</ref>.

=== اقرار به توحید ===

=== مراتب توحید ===

در [[قرآن کریم]] و نیایش‌های [[سیدالساجدین]]، [[امام زین‌العابدین]]{{ع}} به اقسام و مراتب مختلفی از توحید پرداخته شده است؛ از جمله [[توحید در ذات]]، [[توحید در صفات]]، [[توحید در الوهیت]]، [[توحید]] در [[افعال]] (که به نوبه خود شامل [[توحید در حاکمیت]]، [[توحید در خالقیت]]، [[توحید در رازقیت]]، [[توحید در شفاعت]]، [[توحید در ربوبیت]]، [[توحید در مالکیت]] و [[توحید در ولایت]] می‌شود) و همچنین [[توحید در عبادت]] را دربر می‌گیرد. عبارت‌هایی از نیایش‌های علی بن‌الحسین{{ع}} در این‌باره عبارت است از:

# توحید در صفات؛ لازمه توحید ذاتی است که به معنای یگانگی [[صفات خدا]] با ذات اوست. به عبارت دیگر، صفاتی مثل [[علم]] و [[قدرت خدا]]، عین ذات اوست نه اینکه [[خداوند]] ترکیبی از ذات و صفات باشد آن‌گونه که اشیا و [[انسان‌ها]] چنین هستند. بنابراین همان‌گونه که ذات خدا بی‌همتا و یگانه است، صفات او نیز یگانه و منحصربه فرد است؛ و خداوند در ذات و صفات بی‌مانند است.

# [[توحید افعالی]]؛ بدین معناست که هر فعلی که در این [[جهان]] به وقوع می‌پیوندد، زیر سیطرۀ [[الهی]] و خواست و تقدیر [[خدای متعال]] است و هیچ فاعلی مستقل از [[خدا]] و به موازات او وجود ندارد. از زمره مهم‌ترین افعال خدا، [[توحید]] در [[آفرینش]]، [[حاکمیت]]، [[مالکیت]]، [[ربوبیت]]، رازقیت، [[ولایت]] و [[شفاعت]] است.

# [[توحید عبادی]]؛ در [[قرآن]] و دعاهای امام سجاد{{ع}} توحید عبادی به دو معنا به کار رفته است:

بالاترین مرتبه [[توحید در عبادت]]، آن است که انگیزه [[انسان]] در [[عبادت]] و [[اطاعت خدا]]، تنها [[عشق]] به [[معبود]] باشد و نه انگیزه‌های مبتنی بر [[ترس]] یا سوداگرۍ: «بار خدایا! بر محمد و خاندانش [[درود]] بفرست و دلم را از هر محبتی تھی گردان تا تنها جای [[محبت]] تو باشد، و به یاد خود مشغول دار و از [[بیم]] خود توانگر نمای و رغبت آن به خود برانگیز و به [[طاعت]] خود [[گرایش]] ده و بدان راه که بیشترش [[دوست]] داری روان بدار چنان که تا زنده‌ام مقهور رغبت به چیزی باشم که در نزد توست»<ref>نیایش بیست‌و‌یکم.</ref>.

جای جای نیایش‌های [[امام سجاد]]{{ع}} سرشار از مفاهیم [[توحیدی]] و [[یگانه‌پرستی]] است و ما به‌خاطر پرهیز از اطاله مقال تنها پاره‌هایی از نیایش چهل و هفتم صحیفه ـ معروف به [[دعای عرفه]] ـ را در این‌باره گزارش می‌کنیم؛ «بار خدایا! [[حمد]] باد تو را، ای پدیدآورنده [[آسمانها]] و [[زمین]]، ای صاحب جلالت و عظمت، ای مهتر مهتران، ای معبود هر معبود، ای آفریننده هر موجود، ای خداوندی که چون همگان از میان بروند تو باقی هستی، خدایی که هیچ چیز همانندش نیست و هیچ چیز از حیطه علم او بیرون نیست و او بر هر چیز احاطه دارد و هر چیز را [[نگهبان]] است».

«تویی آن [[خدای یکتا]]، که هیچ خدایی جز تو نیست: [[خداوند]] کریم و [[بخشنده]] و در [[کرم]] و [[بخشندگی]] به حد نهایت، خداوند عظیم و در عظمت بی‌مانند، کبیر و صاحب کبریا».