پرش به محتوا

مبانی اقتصادی در معارف و سیره معصوم: تفاوت میان نسخه‌ها

برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۱۱۴: خط ۱۱۴:
به تعبیر دیگر نگاه [[آموزه‌های دینی]] در [[تولید]]، بر [[قناعت]] و بسنده‌کردن بر حداقل نیست، بلکه در آنجا بر تلاش حداکثریِ ضابطه‌مند برای تولید و [[تغییر]] وضعیت موجود برای فرد و [[جامعه]] است. تنها در [[مصرف]] است که باید به حداقل بسنده کرد و [[سرمایه]] را در جهت افزایش تولید به کار گرفت. پس از نگاه [[دینی]]، میان سخت‌کوشیِ آباد‌کردنِ [[دنیا]] برای [[خدمت به مردم]]، با مصرف [[اشرافی‌گری]] و زراندوزیِ خودخواهانه تفاوت از [[زمین]] تا [[آسمان]] است و به لحاظ [[ارزش‌های دینی]]، اینجا [[مرز]] [[ایثار]] و [[استثمار]] است.
به تعبیر دیگر نگاه [[آموزه‌های دینی]] در [[تولید]]، بر [[قناعت]] و بسنده‌کردن بر حداقل نیست، بلکه در آنجا بر تلاش حداکثریِ ضابطه‌مند برای تولید و [[تغییر]] وضعیت موجود برای فرد و [[جامعه]] است. تنها در [[مصرف]] است که باید به حداقل بسنده کرد و [[سرمایه]] را در جهت افزایش تولید به کار گرفت. پس از نگاه [[دینی]]، میان سخت‌کوشیِ آباد‌کردنِ [[دنیا]] برای [[خدمت به مردم]]، با مصرف [[اشرافی‌گری]] و زراندوزیِ خودخواهانه تفاوت از [[زمین]] تا [[آسمان]] است و به لحاظ [[ارزش‌های دینی]]، اینجا [[مرز]] [[ایثار]] و [[استثمار]] است.
امروزه [[مصرف‌گرایی]] یکی از آفت‌های [[رشد اقتصادی]] شمرده می‌شود؛ چون مصرف، جهت‌دهنده تولید است و تولید و مصرف در کنار هم جهت‌گیریِ [[سرمایه‌گذاری]] را مشخص می‌کنند<ref>کتاب همایش، اولین همایش اقتصاد مقاومتی، ص۱۸.</ref>. اگر مصرف بی‌رویه باشد، بخشی از سرمایه که باید هزینۀ تولید شود، هزینۀ مصرف می‌شود؛ درنتیجه تولید و سرمایه‌گذاری کاهش می‌یا‌بد و [[زیان]] اقتصادی، بلکه چه بسا [[فقر اقتصادی]] را در پی خواهد داشت و تأثیر آن بر همۀ ابعاد [[زندگی]] فرد و جامعه، حتی در [[آسایش]] و [[آرامش روانی]] و [[عبادت]] و [[بندگی]] نمود می‌یابد. شاید به همین جهت بوده که [[پیامبر]]{{صل}} [[فقر]] را پرتگاه [[کفر]] دانسته است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۰۷، ح‌۴؛ سند روایت به اعتقاد مجلسی معتبر است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۰، ص۱۶۵).</ref> و [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آن را موجب سلب اعتبار [[اجتماعی]] معرفی کرده است<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و دررالکلم، ص۴۰۵، ش۹۲۷۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۴۷ ({{متن حدیث|... الْفَقِيرُ حَقِيرٌ لَا يُسْمَعُ كَلَامُهُ وَ لَا يُعْرَفُ مَقَامُهُ}}).</ref>. در برابر، قناعتِ در مصرف را سرمایه ماندگار دانسته است<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۴۷۵ (محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۱۵، ص‌۲۷۸، ح‌۲۰۵۰۸).</ref>؛ زیرا با مصرف به‌اندازه توان تولید مناسب و رشد اقتصادی خود را افزایش می‌دهد و از آفت‌ها به‌دور می‌ماند که ویژگی آن، ضمن داشتن زیرساخت‌های [[استوار]] و پویا، سود‌مندی [[سرمایه]] برای صاحب سرمایه و دیگران است؛ چنان‌که آن حضرت، با این ویژگی، چنین سرمایه‌ای را بنیان نهاده، از [[سود]] آن، [[کفاف]] زندگی‌اش را تأمین می‌کرد و افراد فراوان نیز از آن بهره می‌بردند که به آن پرداخته خواهد شد<ref>ر.ک: فصل سوم، عنوان «زراعت امیرمؤمنان» و عنوان «وقفی‌های معصومان».</ref>. با توجه به این مطالب، [[مصرف]] به‌اندازه ([[قناعت]]) که مقوّم اثباتی «مصرف [[پاک]]» یا «مصرف گوارا» است، از مبانی مصرفی در [[معیشت]] [[اقتصادی]] است.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۴۸</ref>
امروزه [[مصرف‌گرایی]] یکی از آفت‌های [[رشد اقتصادی]] شمرده می‌شود؛ چون مصرف، جهت‌دهنده تولید است و تولید و مصرف در کنار هم جهت‌گیریِ [[سرمایه‌گذاری]] را مشخص می‌کنند<ref>کتاب همایش، اولین همایش اقتصاد مقاومتی، ص۱۸.</ref>. اگر مصرف بی‌رویه باشد، بخشی از سرمایه که باید هزینۀ تولید شود، هزینۀ مصرف می‌شود؛ درنتیجه تولید و سرمایه‌گذاری کاهش می‌یا‌بد و [[زیان]] اقتصادی، بلکه چه بسا [[فقر اقتصادی]] را در پی خواهد داشت و تأثیر آن بر همۀ ابعاد [[زندگی]] فرد و جامعه، حتی در [[آسایش]] و [[آرامش روانی]] و [[عبادت]] و [[بندگی]] نمود می‌یابد. شاید به همین جهت بوده که [[پیامبر]]{{صل}} [[فقر]] را پرتگاه [[کفر]] دانسته است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۰۷، ح‌۴؛ سند روایت به اعتقاد مجلسی معتبر است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۰، ص۱۶۵).</ref> و [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آن را موجب سلب اعتبار [[اجتماعی]] معرفی کرده است<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و دررالکلم، ص۴۰۵، ش۹۲۷۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۴۷ ({{متن حدیث|... الْفَقِيرُ حَقِيرٌ لَا يُسْمَعُ كَلَامُهُ وَ لَا يُعْرَفُ مَقَامُهُ}}).</ref>. در برابر، قناعتِ در مصرف را سرمایه ماندگار دانسته است<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۴۷۵ (محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۱۵، ص‌۲۷۸، ح‌۲۰۵۰۸).</ref>؛ زیرا با مصرف به‌اندازه توان تولید مناسب و رشد اقتصادی خود را افزایش می‌دهد و از آفت‌ها به‌دور می‌ماند که ویژگی آن، ضمن داشتن زیرساخت‌های [[استوار]] و پویا، سود‌مندی [[سرمایه]] برای صاحب سرمایه و دیگران است؛ چنان‌که آن حضرت، با این ویژگی، چنین سرمایه‌ای را بنیان نهاده، از [[سود]] آن، [[کفاف]] زندگی‌اش را تأمین می‌کرد و افراد فراوان نیز از آن بهره می‌بردند که به آن پرداخته خواهد شد<ref>ر.ک: فصل سوم، عنوان «زراعت امیرمؤمنان» و عنوان «وقفی‌های معصومان».</ref>. با توجه به این مطالب، [[مصرف]] به‌اندازه ([[قناعت]]) که مقوّم اثباتی «مصرف [[پاک]]» یا «مصرف گوارا» است، از مبانی مصرفی در [[معیشت]] [[اقتصادی]] است.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۴۸</ref>
=====[[پرهیز]] از [[مصرف بی‌اندازه]] ([[اسراف‌گریزی]])=====
«پرهیز از مصرف بی‌اندازه» که جنبۀ سلبی «[[مصرف]] [[پاک]]» یا «مصرف گوارا» است، در دو محور مفهوم و آسیب‌ها قابل بررسی است. در گزینۀ نخست باید گفت مقصود از این جمله، اسراف‌گریزی است و [[اسراف]] در لغت از حد‌گذشتن و [[زیاده‌روی]] (کمی و کیفی) در سطح خُرد و کلان است و [[مال]] و غیرمال را شامل می‌شود؛ ولی کاربردش در مال بیشتر است<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، واژه «سرف»؛ آذرآتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر، ماده «سرف».</ref>. در اصطلاح رایج، معنا و مقصود از آن، هر نوع مصرف و هزینه‌کردن خارج از حد و اندازه است<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۷، ص۴۴، واژه «سرف». ({{عربی|الإسْرَافُ: نَقِيْضُ الاقْتِصَادِ}}). ابن‌منظور، لسان العرب، ج۹، ص۱۴۸، واژه «سرف» ({{عربی|السَّرَفُ وَ الإِسْرَافُ: مُجاوزَةُ القَصْدِ}}).</ref>؛ به‌گونه‌ای‌که به تعبیر [[راغب]] [[اصفهانی]] [[طاعت]] و [[بندگی خدا]] در آن لحاظ نشود<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، واژه «سرف».</ref>. واژۀ اسراف، هرچند به لحاظ مصداق، با کلمۀ «[[تبذیر]]» در برخی موارد فرقی ندارد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۳۱، ح۳؛ عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۵۹، ش۸۱۲۱ ({{متن حدیث|... فَإِنَّ إِعْطَاءَهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذِيرٌ وَ إِسْرَافٌ}}).</ref>؛ ولی به لحاظ مفهوم متفاوت‌اند؛ چراکه تبذیر به معنای تلف‌کردن و هدر‌دادن مال و منابع<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، واژه «بذر»؛ خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۸، ص۱۸۲؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ج۴، ص۵۰ ({{متن حدیث|التَّبْذِيرُ: إِفْسَادُ الْمَالِ وَ إِنْفَاقُهُ فِي السَّرَفِ، قَالَ اللَّهُ: {{متن قرآن|وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}}}}). آذرآتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر، ماده «بذر».</ref> در سطح [[خرد]] و کلان است که برای هزینۀ انجام‌یافته، سودمند نیست یا میان فایده و [[هزینه]] تناسبی نیست.
اما به لحاظ آسیب‌ها، این دو واژه در [[آموزه‌های دینی]] در ردیف واژگان منفی و [[ضد ارزش]] جای دارند و بر [[آیات]] و [[روایات]] فروانی تکیه دارند؛ ازاین‌رو عمل به محتوای آنها ممنوع و [[معصیت الهی]] شمرده می‌شوند<ref>{{متن قرآن|وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}} «و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوست نمی‌دارد» سوره انعام، آیه ۱۴۱؛ {{متن قرآن|وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}} «ناگزیر آنچه مرا بدان فرا می‌خوانید در این جهان و جهان واپسین (توان اجابت) دعایی ندارد و بازگشت ما (تنها) به سوی خداوند است و گزافکاران دمساز آتشند» سوره غافر، آیه ۴۳؛ {{متن قرآن|وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ}} «و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز * که فراخ رفتاران یاران شیطانند» سوره اسراء، آیه ۲۶-۲۷.</ref>. سرّش این است که در [[فرهنگ]] [[اسلام]]، [[مال]] برای فرد و [[جامعه]] به منزلۀ [[خون]] در رگ‌ها شمرده می‌شود. همان‌گونه‌که نوسانِ جریان خون، موجب افزایش یا کاهش فشار خون و ازدست‌رفتن [[تعادل]] بدن می‌شود، [[تصرف]] ناروا در مال و گردش ناصحیح آن در میان افراد نیز موجب به‌هم‌ریختگیِ [[توازن]] [[زندگی]] فرد و جامعه است و امور آنان قوام لازم را نمی‌یابد که پیامد آن، به گفتۀ [[امیرمؤمنان]]{{ع}} [[فقر]] است<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۵۹، ش۸۱۲۶ ({{متن حدیث|سَبَبُ الْفَقْرِ الْإِسْرَافُ}}).</ref>؛ ازاین‌رو به فرمودۀ [[قرآن کریم]] نباید در مال هرگونه تصرف را روا داشت و نباید آن را در [[اختیار]] [[سفیه]] و [[بی‌خرد]] قرار داد تا در آن تصرف مسرفانه یا مترفانه کند و عامل قوام زندگی [[آدمی]] را هدر دهد: {{متن قرآن|وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}}<ref>«و دارایی‌هایتان را که خداوند (مایه) پایداری (زندگی) شما گردانیده است به کم‌خردان نسپارید» سوره نساء، آیه ۵.</ref>. [[خدای بزرگ]] در این آیه، مال را هم به عموم جامعه نسبت داد، هم آن را سبب [[قیام]] دانسته و هم از قراردادن آن در اختیار سفیه، مانند [[کودک]] یا بالغ بی‌خرد، [[نهی]] کرده است<ref>ر.ک: عبدالله جوادی آملی، اسلام و محیط زیست، ص۴۹ (با تصرف).</ref> و به فرمودۀ [[امام صادق]]{{ع}} استاندارد‌سازی [[مصرف]] در [[معیشت]]، مایۀ ماندگاری مال است و هزینه‌های بی‌حساب، سبب نابودی آن شمرده می‌شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۱۹، ح۹؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۲۷۰، ح۲۰۴۸۱ ({{متن حدیث|... أَيُّمَا أَهْلِ بَيْتٍ أُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي الرِّزْقِ وَ الرِّفْقُ فِي تَقْدِيرِ الْمَعِيشَةِ خَيْرٌ مِنَ السَّعَةِ فِي الْمَالِ وَ الرِّفْقُ لَا يَعْجِزُ عَنْهُ شَيْ‏ءٌ وَ التَّبْذِيرُ لَا يَبْقَى مَعَهُ شَيْ‏ءٌ...}}).</ref>. افزون بر آنکه ممنوعیت برخی [[فعالیت‌های اقتصادی]] در عرصۀ [[مصرف]]، بر دو قاعدۀ [[فقهی]] «[[لاضرر]]» و «[[حرمت]] اضرار به نفس» نیز مبتنی هستند؛ به‌این‌معناکه هر نوع بهره‌گیری از کالاهایی که برای [[جسم]] و [[جان آدمی]] زیان‌آور است، مانند خوراکی‌های [[مضر]]، مواد مخدر، محصولات نوشتاری و [[فرهنگی]] ناسالم در فضای [[حقیقی]] و مجازی و...، همچنین خودداری از مصرف کالای [[حرام]] در صورت [[ضرورت]]، اگر برای [[آدمی]] ضرر داشته باشد، به [[حکم]] این دو قاعده [[نفی]] و [[نهی]] شده است<ref>محمد بن حسن طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۵؛ ابن‌ادریس، السرائر، ج۳، ص۱۳۲؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء (آل‌البیت)، ج۹، ص۴۳۶.</ref>.
نتیجه آنکه بر پایۀ مستندات یادشده هزینه‌های مصرفی [[معصومان]] بر مبنای «مصرف [[پاک]]» با لحاظ دو جنبۀ یادشده سامان می‌پذیرفت که برایند آن، مصرف معتدلانه بوده است.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۴۸</ref>
===برخی نمونه‌های [[مصرف بی‌اندازه]]===
مصرف بی‌اندازه نمونه‌های فراوانی دارد و به فرمودۀ معصومان‌{{عم}} مصرف‌های زیر را در بر می‌گیرد:
#مصرفی که برای [[مال]] فسادآور و برای بدن زیان‌آور باشد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۴، ص۵۳، ح‌۱۰ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: لَيْسَ فِيمَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ إِسْرَافٌ... إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِيمَا أَتْلَفَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ}}).</ref>.
#مصرفی که از [[کفاف]] [[زندگی]] بیشتر باشد<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۵۹، ش۸۱۱۷ ({{متن حدیث|مَا فَوْقَ الْكَفَافِ إِسْرَافٌ}}). حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۵، ص۲۷۲، به نقل از امام صادق{{ع}}.</ref>.
#مصرفی که از [[اعتدال]] و [[میانه‌روی]] در خوردن، [[آشامیدن]]، [[پوشیدن]]، مرکب و مانند آنها خارج باشد<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج‌۷۲، ص۳۰۵ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}:... لَكِنَّ الْمَالَ مَالُ اللَّهِ يَضَعُهُ عِنْدَ الرَّجُلِ وَدَائِعَ وَ جَوَّزَ لَهُمْ أَنْ يَأْكُلُوا قَصْداً وَ يَشْرَبُوا قَصْداً وَ يَلْبَسُوا قَصْداً... فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ مَا يَأْكُلُ حَلَالًا وَ يَشْرَبُ حَلَالًا وَ يَرْكَبُ حَلَالًا وَ يَنْكِحُ حَلَالًا وَ مَنْ عَدَا ذَلِكَ كَانَ عَلَيْهِ حَرَاماً...}}).</ref>.
#ماندۀ آب قابل استفاده‌ای که دور ریخته شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۴، ص۵۲، ح۲؛ محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‌۱، ص۱۱، ح۳۶؛ همو، ثواب الأعمال و عقاب الاعمال، ص۱۸۶ ({{متن حدیث|ثَوَابُ الْقَصْدِ فِي التَّفَقُّهِ}}). محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۵۵۱، ح۲۷۸۴۲ ({{متن حدیث|... إِنَّ السَّرَفَ أَمْرٌ يُبْغِضُهُ اللَّهُ حَتَّى طَرْحَكَ النَّوَاةَ فَإِنَّهَا تَصْلُحُ لِلشَّيْ‏ءِ وَ حَتَّى صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِكَ}}).</ref>.
#دورریختن لقمۀ قابل خوردن<ref>عبدالرحمن بن ابی‌ابکر سیوطی، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، ج‌۱، ص۱۵۰ ({{متن حدیث|إِذَا سَقَطَتْ لُقْمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيُمِطْ عَنْهَا الْأَذَى وَ لْيَأْكُلْهَا وَ لَا يَدَعْهَا لِلشَّيْطَانِ‌...}}).</ref>.
#خوردن پس از سیری<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۳ ({{متن حدیث|... يَا عَلِيُّ، أَرْبَعَةٌ يَذْهَبْنَ ضَيَاعاً: الْأَكْلُ عَلَى الشِّبَعِ وَ السِّرَاجُ فِي الْقَمَرِ وَ الزَّرْعُ فِي السَّبَخَةِ وَ...).</ref>.
#افروختن چراغ در فضای روشن<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۳.</ref>.
#کِشت در شوره‌زار<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۳.</ref> (ممنوعیت [[سرمایه‌گذاری]] در جای زیان‌آور).
#فرسودن و بهره‌گیری نابجا از [[لباس]] مهمانی و [[آبروداری]] ([[پوشیدن لباس]] مهمانی هنگام کار)<ref>محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‌۱، ص۹۳ ({{متن حدیث|السَّرَفُ فِي ثَلَاثٍ: ابْتِذَالُكَ ثَوْبَ صَوْنِكَ وَ إِلْقَاؤُكَ النَّوَى يَمِيناً وَ شِمَالًا وَ إِهْرَاقُكَ فَضْلَةَ الْمَاءِ وَ قَالَ: لَيْسَ فِي الطَّعَامِ سَرَفٌ}}). رضی‌الدین حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۰۳؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۳۰۳ ({{متن حدیث|أَدْنَى الْإِسْرَافِ هِرَاقَةُ فَضْلِ الْإِنَاءِ وَ ابْتِذَالُ ثَوْبِ الصَّوْنِ وَ إِلْقَاءُ النَّوَى}}).</ref>.
#دورانداختن کالای کم‌ارزشِ قابل استفاده - مانند هسته خرما<ref>محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‌۱، ص۹۳.</ref>.
#[[بخشش]] نابجا<ref>{{متن قرآن|وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}} «و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» [[سوره فرقان]]، [[آیه]] ۶۷؛ {{متن قرآن|وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا}} «و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند و نه یکسره بگشای که [[نکوهیده]] دریغ خورده فرو [[مانی]]» [[سوره اسراء]]، آیه ۲۹.</ref>.
#مصرفی که بیش از حد و [[شأن]] درآمدی شخص باشد و به اولویت‌های [[مصرف]] توجه نشود و اقتضای وضع زمانی و مکانی و [[شئون]] [[اجتماعی]] شخص رعایت نگردد؛ مانند فردی که مالش را - که تنها در حد تأمین [[خوراک]] وی و [[خانواده]] اوست - برای مصارفی از قبیل تزیینات، کمک‌های اجتماعی و غیرآن [[هزینه]] کند.
همۀ موارد یادشده و مشابه آنها در ردیف نمونه‌های [[اسراف]] جای دارد و بسیاری از این مصرف‌ها، هرچند در مورد خود فایده‌مند است و تلف‌کردن [[مال]] نیست، اولویت‌های مصرف که [[طاعت الهی]] در آن است، در آن رعایت نشده و معیار و تعریف اسراف شامل آن است و [[آیات]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۵۶۲، ح۱۱؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۹، ص۲۴۳، ح۱۱۹۳۳ و ج‌۱۷، ص۲۶، ح‌۱۸۹۳.</ref> و روایاتی که از اسراف در انفاق‌کردن و اسراف در صدقه‌دادن [[نهی]] می‌کنند<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۳۴، ح۷۰؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۱، ص۴۸۳، ح۱۲۸۰.</ref>، به این‌گونه مصرف‌ها نظر دارند؛ حتی [[پیامبر]]{{صل}} اندازۀ مصرف آب برای [[وضو]] و [[غسل]] را مشخص کرده و فرمود: گروه‌هایی پس از من می‌آیند که این مقدار آب را برای مصرف وضو و غسل کم می‌دانند و آنان با [[سنت]] من هماهنگ نیستند.
بر اساس این [[روایات]]، [[پرهیز]] از «[[اسراف]] و [[تبذیر]]» از مبانی [[مصرف]] [[اقتصادی]] در [[آموزه‌های دینی]] به شمار آمده است که این [[اسراف]] و [[تبذیر]] در اینجا «[[مصرف بی‌اندازه]]» نامیده می‌شود و نماد [[پایبندی]] به این مبنا را در سیرۀ معصومان‌{{عم}} می‌توان [[مشاهده]] کرد؛ چنان‌که دربارۀ [[پیامبر]]{{صل}} نقل شده است، در زمانی که هستۀ خرما قابل استفاده بود، آن را جمع می‌کرد و در یکی از این موارد مانند کاشتن، [[مصرف]] سوخت‌، خوراکِ دام یا مورد مناسب دیگر به مصرف می‌رسانید<ref>سعید بن عبدالله راوندی، الدعوات، ص۱۴۱، فصل فی ذکر أشیاء من المأکولات؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ج۱، ص۱۲۰؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۶، ص۲۴۴، ج۱۷، ص۳۹۱ و ج۶۳، ص۱۴۱، ح۳ ({{متن حدیث|... وَ أَكَلَ النَّبِيُّ{{صل}} يَوْماً رُطَباً كَانَ فِي يَمِينِهِ وَ كَانَ يَحْفَظُ النَّوَى فِي يَسَارِهِ، فَمَرَّتْ شَاةٌ فَأَشَارَ إِلَيْهَا بِالنَّوَى...}}).</ref>. همان‌گونه‌که دربارۀ دو [[امام سجاد]] و [[باقر]]{{ع}} نقل شده است که با ریزبینی مصرفِ جاری [[خانواده]] خود را زیر نظر داشتند و مواد مصرفی [[منزل]] را در استفادۀ درست و مسرفانه‌نبودن کنترل می‌کردند و هرگاه می‌دیدند چیزی از خوراکی‌هایِ قابل استفاده دور ریخته شد، به همان اندازه هزینۀ جاری خانواده را کم می‌کردند<ref>ابوحنیفه نعمان بن محمد تمیمی مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۱۴، ح۳۷۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۶، ص۲۹۲- ۲۹۳، ح۱۹۹۲۶ و ۱۹۹۲۸ ({{متن حدیث|... عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ{{ع}} أَنَّهُ قَالَ: كَانَ أَبِي{{ع}} إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الطَّعَامِ فِي مَنْزِلِهِ قَدْ رُمِيَ بِهِ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ مِثْلَهُ}}. و {{متن حدیث|... كَانَ أَبِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ{{ع}} إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الْخُبْزِ مَطْرُوحاً وَ لَوْ قَدْرَ مَا تَجُرُّهُ النَّمْلَةُ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ بِقَدْرِ ذَلِكَ}}).</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز در [[پذیرایی]] از [[مهمانان]] خود وقتی مشاهده کردند برخی از آنان پس از خوردن خرما، هستۀ آن را دور می‌ریزند، آنان را از این کار [[نهی]] کرده و آن را تبذیر و بریز و بپاش و مایۀ [[فساد]] دانسته است<ref>ملامحسن فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج‌۳، ص۱۸۸ ({{متن حدیث|... أَنَّهُ دَعَا بِرُطَبٍ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ يَرْمِي بِالنَّوَى، فَقَالَ: لا تَفْعَلْ، إِنَّ هَذَا مِنَ التَّبْذِيرِ، وَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ}}).</ref>؛ چنان‌که [[امام رضا]]{{ع}} نیز به غلامانی که بخشی از میوه را خورده و ماندۀ آن را دور ریخته بودند، با [[تعجب]] و [[اعتراض]] فرمود: اگر شما به این میوه نیاز ندارید، افرادی هستند که به آن نیاز د‌ارند، پس به آنان تحویل دهید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۸ ({{متن حدیث|... أَكَلَ الْغِلْمَانُ يَوْماً فَاكِهَةً وَ لَمْ يَسْتَقْصُوا أَكْلَهَا وَ رَمَوْا بِهَا فَقَالَ لَهُمْ أَبُو الْحَسَنِ{{ع}} سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمُ اسْتَغْنَيْتُمْ فَإِنَّ أُنَاساً لَمْ يَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ}}). سند روایت به گفته مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۱۴، ح۸) مجهول است؛ ولی با آیات و روایات نافیِ اسراف هم‌محتواست.</ref>.
با رویکرد به مطالب یادشده در مبانی مصرفی، می‌توان نتیجه گرفت که [[مصرف]] از منظر [[دین]] مبنا و حدودی دارد که رعایت آن، [[آدمی]] را در [[رشد]] و تعالی فردی و جمعی، [[یاری]] می‌دهد و عدم رعایتش در جهت کاهش یا افزایش، سبب آسیب‌یافتگی [[نظام]] معیشتی و [[هدف]] مصرف خواهد بود. گفتنی است کاهش و امساک در مصرف و محروم‌کردن دیگران از [[نعمت‌های الهی]]، [[بخل]] و اِقتار شمرده می‌شود که در برابر [[اسراف]] جای دارد و در [[قرآن]] و [[روایات]]، از آن هم [[نهی]] و [[مذمت]] شده است<ref>{{متن قرآن|وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}} «و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» سوره فرقان، آیه ۶۷.</ref>؛ بنابراین مصرف از هر دو سوی کاهش و افزایش محدودیت‌هایی دارد و تنها مصرف به‌اندازه [[و]] [[پرهیز]] از اسراف و [[تبذیر]] و بخل مورد سفارش [[آیات]] و روایات است. بر اساس این مبانی و آیات و روایات می‌توان مصرف را به سه نوع بخیلانه، مسرفانه و معتدلانه تقسیم کرد و گفت [[آموزه‌های دینی]] بر مصرف معتدلانه تأکید دارند.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۵۰</ref>


== منابع ==
== منابع ==
۸۱٬۹۱۳

ویرایش