شورا و مشورت: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
(←منابع) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
شورا به معنای [[مشورت]] و [[رایزنی]] در [[کارها]] و تصمیمها، تبادل نظر و پرهیز از [[استبداد]] به رأی و [[خودمحوری]]. شورا به این معنی یک مفهوم [[اخلاقی]] و [[اجتماعی]] است و [[قرآن]] هم بر آن تأکید دارد و به [[پیامبر]] هم [[دستور]] میدهد با [[مسلمانان]] [[مشورت]] کند. شورا یک مفهوم [[سیاسی]] هم دارد و منظور از آن [[مشورت]] در [[انتخاب خلیفه]] است که [[اهل سنت]] به آن تکیه میکنند و [[شیعه]] مسأله [[خلافت]] را [[انتصابی]] میداند نه انتخابی و از سوی [[مردم]]. کتابهایی همچون "نشأة التشیّع و الشیعه" محمّد باقر صدر، "عون المعبود" عظیمآبادی، "مسند" ابی یعلی، "طرق حدیث الأئمه ألاثنی عشر"آل نوح، "معالم المدرستین" علامه عسکری و... این واژه را در مفهوم [[سیاسی]] آن به کار برده و مسائل [[سقیفه]] و [[انتخاب خلیفه]] را مطرح کردهاند<ref>ر.ک: «دائرة المعارف تشیّع»، ج ۱۰ ص ۷۵.</ref>. عنوان [[شورای خلافت]] از همینجا وارد [[فرهنگ]] [[سیاسی]] در [[اسلام]] شده است<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۳۴۴.</ref>. | |||
== معناشناسی == | == معناشناسی == | ||
«مشورت» از ریشه «شور» به معنای رایزنی است و در اصل، به معنای استخراج عسل از کندو و عرضهکردن و نشاندادن چیز نفیسی است که پنهان باشد<ref>جوهری، صحاح تاج اللغه، ۲/۷۰۵؛ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، ۳/۲۲۶–۲۲۷؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۴/۴۳۴.</ref>. در فارسی نیز مشورت به معنای رأیزدن با هم و کنکاش آمده است<ref>دهخدا، فرهنگلغت دهخدا، ۱۲/۱۸۵۲۶–۱۸۵۲۷.</ref>. مشورت در اصطلاح به معنای همفکری در کارها و استفاده از علم و عقل دیگران و کسب اطلاع از رأی اهل خبره برای دستیابی به نتیجه اصلح است<ref>سامانی، مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان، ۱۷.</ref>. با مشورت کردن، رأی ناب از میان آرای گوناگون [[شناسایی]] و برگزیده میشود و در [[حقیقت]] همچنانکه عسل صاف و [[خالص]] از میان موم استخراج میشود، [[انسان]] از میان اشیای متعدد چیز خاصی [[انتخاب]] و عصارهگیری میکند<ref>راغب، مفردات راغب، ۴۷۰؛ جوادی آملی، تسنیم، ۱۶/۱۳۸.</ref>. بر این اساس، [[مشورت]] برابر استبداد به رأی است و شخصی که در کاری که شایسته مشورت است بر رأی و نظر خویش اصرار ورزد، [[مستبد]] خوانده میشود<ref>کواکبی، طبایع الاستبداد یا سرشتهای خودکامگی، ۸۳.</ref>. | «مشورت» از ریشه «شور» به معنای رایزنی است و در اصل، به معنای استخراج عسل از کندو و عرضهکردن و نشاندادن چیز نفیسی است که پنهان باشد<ref>جوهری، صحاح تاج اللغه، ۲/۷۰۵؛ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، ۳/۲۲۶–۲۲۷؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۴/۴۳۴.</ref>. در فارسی نیز مشورت به معنای رأیزدن با هم و کنکاش آمده است<ref>دهخدا، فرهنگلغت دهخدا، ۱۲/۱۸۵۲۶–۱۸۵۲۷.</ref>. مشورت در اصطلاح به معنای همفکری در کارها و استفاده از علم و عقل دیگران و کسب اطلاع از رأی اهل خبره برای دستیابی به نتیجه اصلح است<ref>سامانی، مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان، ۱۷.</ref>. با مشورت کردن، رأی ناب از میان آرای گوناگون [[شناسایی]] و برگزیده میشود و در [[حقیقت]] همچنانکه عسل صاف و [[خالص]] از میان موم استخراج میشود، [[انسان]] از میان اشیای متعدد چیز خاصی [[انتخاب]] و عصارهگیری میکند<ref>راغب، مفردات راغب، ۴۷۰؛ جوادی آملی، تسنیم، ۱۶/۱۳۸.</ref>. بر این اساس، [[مشورت]] برابر استبداد به رأی است و شخصی که در کاری که شایسته مشورت است بر رأی و نظر خویش اصرار ورزد، [[مستبد]] خوانده میشود<ref>کواکبی، طبایع الاستبداد یا سرشتهای خودکامگی، ۸۳.</ref>. | ||
[[اهل]] لغت، مشورت و [[شورا]] را به یک معنا دانستهاند<ref>جوهری، صحاح التاج اللغه، ۲/۷۰۵.</ref>. در لغتنامههای فارسی نیز شورا به معنای مشورتکردن و رأیزدن با هم و کنکاش آمدهاست<ref>دهخدا، فرهنگلغت، ۹/۱۲۸۲۶–۱۲۸۲۷.</ref>؛ اما برخی، میان مشورت و شورا تفاوت قائل شده، گفتهاند مشورت به معنای نظرخواهی از فرد یا افراد [[آگاه]] است، ولی شورا معنای وسیعتر و گستردهتری دارد؛ زیرا هم در نظرخواهی از فرد یا افراد آگاه و هم در معنای با یکدیگر مشورت کردن و تصمیم جمعی گرفتن در امری، به کار میرود<ref>شهریاری، شورا در فتوا، ۳۲.</ref> و همین تفکیک، امروزه متداول و متبادر از این دو واژه است<ref>شهریاری، شورا در فتوا، ۲۱.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، | [[اهل]] لغت، مشورت و [[شورا]] را به یک معنا دانستهاند<ref>جوهری، صحاح التاج اللغه، ۲/۷۰۵.</ref>. در لغتنامههای فارسی نیز شورا به معنای مشورتکردن و رأیزدن با هم و کنکاش آمدهاست<ref>دهخدا، فرهنگلغت، ۹/۱۲۸۲۶–۱۲۸۲۷.</ref>؛ اما برخی، میان مشورت و شورا تفاوت قائل شده، گفتهاند مشورت به معنای نظرخواهی از فرد یا افراد [[آگاه]] است، ولی شورا معنای وسیعتر و گستردهتری دارد؛ زیرا هم در نظرخواهی از فرد یا افراد آگاه و هم در معنای با یکدیگر مشورت کردن و تصمیم جمعی گرفتن در امری، به کار میرود<ref>شهریاری، شورا در فتوا، ۳۲.</ref> و همین تفکیک، امروزه متداول و متبادر از این دو واژه است<ref>شهریاری، شورا در فتوا، ۲۱.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹؛ [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]] و [[حسین علی یوسفزاده|یوسفزاده]]، [[شورا (مقاله)|مقاله «شورا»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶]]، ص۴۹۸ ـ ۵۰۰.</ref> | ||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
| خط ۳۵: | خط ۲۹: | ||
در منابع اسلامی [[روایات]] فراوانی دربارۀ اهمیت و [[ارزش]] مشورت در [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] مسلمانان آمده است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۹۷–۱۰۵.</ref>. در برخی از این روایات آمده است مشورت عین [[هدایت]] است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۱۰۴.</ref> و [[انسان]] [[عاقل]] از مشورت بینیاز نیست<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۴۴۱.</ref> یا مشورت یکی از اسباب [[حیات]] [[جامعه]] و ترک مشورت یکی از اسباب [[مرگ]] جامعه معرفی شده است<ref>ترمذی، سنن الترمذی، ۳/۳۶۱؛ ابنشعبه، تحف العقول، ۳۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۷۴/۱۳۹.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹.</ref> | در منابع اسلامی [[روایات]] فراوانی دربارۀ اهمیت و [[ارزش]] مشورت در [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] مسلمانان آمده است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۹۷–۱۰۵.</ref>. در برخی از این روایات آمده است مشورت عین [[هدایت]] است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۱۰۴.</ref> و [[انسان]] [[عاقل]] از مشورت بینیاز نیست<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۴۴۱.</ref> یا مشورت یکی از اسباب [[حیات]] [[جامعه]] و ترک مشورت یکی از اسباب [[مرگ]] جامعه معرفی شده است<ref>ترمذی، سنن الترمذی، ۳/۳۶۱؛ ابنشعبه، تحف العقول، ۳۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۷۴/۱۳۹.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹.</ref> | ||
== صفات و ویژگیهای [[مشاوران]] == | == صفات و ویژگیهای [[مشاوران]] == | ||
| خط ۶۲: | خط ۳۸: | ||
# '''[[شجاعت]]''': [[امام]] {{ع}} در [[عهدنامه مالک اشتر]] میفرماید: و نیز با افراد ترسو مشورت مکن، زیرا در [[کارها]] روحیهات را تضعیف میکنند<ref>{{متن حدیث|وَلاَ جَبَاناً يُضْعِفُکَ عَنِ الاُمُورِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳</ref>. | # '''[[شجاعت]]''': [[امام]] {{ع}} در [[عهدنامه مالک اشتر]] میفرماید: و نیز با افراد ترسو مشورت مکن، زیرا در [[کارها]] روحیهات را تضعیف میکنند<ref>{{متن حدیث|وَلاَ جَبَاناً يُضْعِفُکَ عَنِ الاُمُورِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳</ref>. | ||
# '''حریص نبودن''': در منظر [[امام علی]] {{ع}} مشاور نباید حریص باشد. آن [[حضرت]] در ادامه ناممه به [[مالک اشتر]] میفرماید: همچنین حریص را به مشورت مگیر، که [[حرص]] را با [[ستمگری]] در نظرت زینت میدهد<ref>{{متن حدیث|وَلاَ حَرِيصاً يُزَيِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>. | # '''حریص نبودن''': در منظر [[امام علی]] {{ع}} مشاور نباید حریص باشد. آن [[حضرت]] در ادامه ناممه به [[مالک اشتر]] میفرماید: همچنین حریص را به مشورت مگیر، که [[حرص]] را با [[ستمگری]] در نظرت زینت میدهد<ref>{{متن حدیث|وَلاَ حَرِيصاً يُزَيِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>. | ||
# '''[[راستگویی]]''': مشاور باید دارای [[خصلت]] [[راستگویی]] باشد. [[امام]] در یکی از سفارشهای میفرماید: با فرد [[دروغگو]] مشورت نکن، زیرا او مانند سراب است و دور را در نظر تو نزدیک و نزدیک را در نظر تو دور مینمایاند<ref>{{متن حدیث|وَ إِیَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ فَإِنَّهُ كَالسَّرَاب ِیُقَرِّبُ عَلَیْكَ الْبَعِیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیْكَ الْقَرِیبَ}}؛ غررالحکم، ۱ / ۵۹۰</ref><ref>[[سید حسین دینپرور|دینپرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، | # '''[[راستگویی]]''': مشاور باید دارای [[خصلت]] [[راستگویی]] باشد. [[امام]] در یکی از سفارشهای میفرماید: با فرد [[دروغگو]] مشورت نکن، زیرا او مانند سراب است و دور را در نظر تو نزدیک و نزدیک را در نظر تو دور مینمایاند<ref>{{متن حدیث|وَ إِیَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ فَإِنَّهُ كَالسَّرَاب ِیُقَرِّبُ عَلَیْكَ الْبَعِیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیْكَ الْقَرِیبَ}}؛ غررالحکم، ۱ / ۵۹۰</ref>.<ref>[[سید حسین دینپرور|دینپرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)| دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص ۷۰۲-۷۰۳؛ [[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹.</ref> | ||
== | == آثار و فواید مشورت == | ||
[[امام علی]] {{ع}} | مشورت کردن و استفاده از نظرها و دیدگاههای دیگران، پیامدهای مثبت و فواید بسیار دارد. آثار و [[برکات]] فراوانی که از مشورت کردن نصیب [[انسانها]] میشود، هرگز از [[تفکر]] فردی و امکانات و منابع فراوان مادی بهدست نمیآید. برخی فواید مشورت عبارتاند از: | ||
# '''بهرهبرداری از افکار دیگران''': یکی از فواید و پیامدهای مشورت، بهرهبرداری و استفاده از افکار و اندیشههای دیگران است. مشورت به [[انسان]] کمک میکند تا افکار و آرای دیگران، بهویژه صاحبنظران و متخصصان را به [[یاری]] طلبد و با قرار دادن افکار و اندیشههای آنان در کنار [[فکر]] و نظر خود، بر [[قدرت]]، وسعت و عمق [[اندیشه]] و [[بینش]] خود بیفزاید و از درخشش افکار و اندیشههای دیگران بهرهمند شود. در منظر [[امام علی]] {{ع}} مشورت با صاحبان [[عقل]] و [[خرد]] موجب بهرهمندی از درخشش افکار آنان میشود. | |||
# '''پیشگیری از اضمحلال گروه و سازمانهای [[اجتماعی]]''': یکی از [[دلایل]] اهمیت و حساسیت تصمیمگیری این است که یک تصمیم ممکن است [[هلاکت]] فرد یا [[فروپاشی]] و نابودی یک مجموعه و سازمان را به دنبال داشته باشد. پس مشورت کردن میتواند فردی را از [[تباهی]] و [[هلاکت]] [[نجات]] دهد و از [[فروپاشی]] و نابودی سازمانی جلوگیری کند. از نتایج مشورت کردن این است که تصمیمها اصولی و پخته میشود. [[امام علی]] {{ع}} میفرماید: آنکس که مشورت کند، [[گمراه]] نمیشود<ref>{{متن حدیث|ما ضلّ من استشار}}؛ غررالحکم، ۲ / ۶۷</ref>. | |||
# '''شناسایی خطاها''': مشورت موجب شناسایی خطاها و [[اشتباهات]] میشود. [[امام]] {{ع}} میفرماید: کسی که از نظرها و آرای گوناگون استقبال کند، موارد [[خطا]] و اشتباه را میشناسد<ref>{{متن حدیث|مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ، عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ}}؛ نهج البلاغه حکمت: ۱۷۳.</ref>. | |||
# '''دستیابی به راهکار مناسب''': مشورت سبب اتخاذ تصمیم معقول و مناسب و [[انتخاب]] راه درست میشود. [[امام علی]] {{ع}} ضمن توصیه به مشاوره و استفاده از نقطهنظرهای دیگران، به این فایده مشورت نیز اشاره میکند: نظرها و [[اندیشهها]] را با یکدیگر برخورد دهید تا درستی و [[حقیقت]] از آن میان متولد شود. مشورت، آنگاه که با افراد خردمند، صاحبنظر و متخصص صورت گیرد، میتواند فرد یا سازمان را بهسوی دستیابی به راههای مطلوب و صحیح رهنمون سازد. [[امام علی]] {{ع}} مشورت با صاحبان [[اندیشه]] و [[خرد]] را وسیله دستیابی به راه صحیح میداند. | |||
# '''پیشگیری از [[پشیمانی]]''': مشورت از [[ندامت]] و [[پشیمانی]] پیشگیری میکند. [[امام علی]] {{ع}} ضمن یادآوری این نکته مشورت نکردن را عامل [[پشیمانی]] ذکر میکند. در مقابل، اگر هنگام تصمیمگیری با افراد [[عاقل]] و صاحبنظر مشورت شود و تمام جوانب و زوایای مسئله مورد نظر، بهدقت مورد بررسی قرار گیرد، معمولاً تصمیمی درست و معقول گرفته میشود و در نتیجه، [[ندامت]] و [[پشیمانی]] به دنبال نخواهد داشت. [[امام علی]] {{ع}} بر مشورت با افراد خردمند تأکید دارد و آن را عامل دوری از [[لغزش]] و [[پشیمانی]] میداند<ref>[[سید حسین دینپرور|دینپرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)| دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص ۷۰۱-۷۰۲.</ref>. | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||