تربیت نبوی: تفاوت میان نسخهها
←منابع
بدون خلاصۀ ویرایش |
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۱۳۵: | خط ۱۳۵: | ||
این دستِ هنرمند و معجزهگر [[رسول خدا]] بود که از عناصر [[خشن]] و [[خودخواه]] [[جاهلی]]، فرشتگانی چنین سبکبال و متعالی آفرید تا در دشوارترین لحظات [[زندگی]]، با [[ایثار]] حیرتزایِ مایهٔ [[حیات]] خویش، شگفتیِ کرّوبیان عالم [[قدس]] را برانگیزند<ref>گفتنی است که تلألؤ این جلوههای زیبا و جذاب تعاملات انسانی، در روزگاری زینتبخش و آبروی تاریخ بشر میشد که اوضاع اجتماعی و فرهنگی مراکز تمدن آن روزگار، در غایت ابتذال و انحطاط بود، شاید در این مقام تنها اشارتی کوتاه به یکی از عادات رایج در جامعهٔ رومیان بسنده باشد. | این دستِ هنرمند و معجزهگر [[رسول خدا]] بود که از عناصر [[خشن]] و [[خودخواه]] [[جاهلی]]، فرشتگانی چنین سبکبال و متعالی آفرید تا در دشوارترین لحظات [[زندگی]]، با [[ایثار]] حیرتزایِ مایهٔ [[حیات]] خویش، شگفتیِ کرّوبیان عالم [[قدس]] را برانگیزند<ref>گفتنی است که تلألؤ این جلوههای زیبا و جذاب تعاملات انسانی، در روزگاری زینتبخش و آبروی تاریخ بشر میشد که اوضاع اجتماعی و فرهنگی مراکز تمدن آن روزگار، در غایت ابتذال و انحطاط بود، شاید در این مقام تنها اشارتی کوتاه به یکی از عادات رایج در جامعهٔ رومیان بسنده باشد. | ||
در آن عصر، از جمله تفریحات پرهیجان رومیان، تماشای نبرد گلادیاتورها بود؛ آنان در اوج قساوت و بیرحمی بردگان و اسیران این انسانهای تیرهبخت را در میدان عمومی شهر، به جان یکدیگر میانداختند و به کشتن هم مجبور میساختند و از بازی خونین گلادیاتورها و کشتار تفریحی آنان، غرق در شور و شعف میشدند و شادی و دستافشانی میکردند!</ref>.<ref>[[احمد کریمیان|کریمیان، احمد]]، [[نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا (کتاب)|نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا]]، ص ۲۷-۴۹.</ref> | در آن عصر، از جمله تفریحات پرهیجان رومیان، تماشای نبرد گلادیاتورها بود؛ آنان در اوج قساوت و بیرحمی بردگان و اسیران این انسانهای تیرهبخت را در میدان عمومی شهر، به جان یکدیگر میانداختند و به کشتن هم مجبور میساختند و از بازی خونین گلادیاتورها و کشتار تفریحی آنان، غرق در شور و شعف میشدند و شادی و دستافشانی میکردند!</ref>.<ref>[[احمد کریمیان|کریمیان، احمد]]، [[نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا (کتاب)|نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا]]، ص ۲۷-۴۹.</ref> | ||
==توجه به «تفاوتهای فردی» در [[آموزش]]== | |||
[[رسول خدا]]{{صل}} در امر آموزش و انتقال مفاهیم [[دینی]] و [[اخلاقی]]، از شیوههای متنوع و متعدد بهره میجست که در فصول این کتاب بدان خواهیم پرداخت. این نکته نیز گفتنی است که اساساً [[آموزهها]] و سفارشهای آن حضرت به لحاظ افراد و بر حسب موقعیت، شرایط و نیاز آنها متفاوت بود. | |||
صرفنظر از طبقات مختلف [[مردم]]، از [[زن]] و مرد، [[کودک]] و پیر، [[فقیر]] و [[غنی]]، [[عارف]] و عامی... که شاکلهٔ [[شخصیت]] هر یک از دیگری متمایز است، اصولاً هر یک از افراد [[آدمی]]، [[نیازهای روحی]] و اخلاقیِ ویژهای دارد که با دیگران متفاوت است<ref>وجود این تفاوتها، [[مظهر]] [[حکمت]] و [[تدبیر الهی]] است که به موجب آن، [[نظام]] [[زندگی اجتماعی]] [[بشر]] سامان میپذیرد. | |||
امیرالمؤمنین علی{{ع}} میفرمود: {{متن حدیث|لَا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا تَفَاوَتُوا فَإِذَا اسْتَوَوْا هَلَكُوا}}؛ مردم تا با یکدیگر تفاوت دارند، بر خیر و صواباند و چون یکسان شوند، به [[هلاکت]] رسند. ([[امالی]] [[صدوق]]، ص۳۶۸، مجلس ۶۸).</ref>. آن حضرت نیز با توجه به این «تفاوتهای فردی»<ref>وجود «تفاوتهای فردی» در فراگیران، واقعیتی است که امروزه علمای [[تعلیم و تربیت]] بر آن [[اتفاق نظر]] دارند. این نظریه از آنجا ناشی میشود که [[انسانها]] از لحاظ «[[استعداد]]»، «شخصیت» و «نوع [[رفتار]]» با یکدیگر متفاوتاند. | |||
دانشمند [[انگلیسی]] «فرانسیس گالتون» (Frances Galton - ۱۸۲۲ - ۱۹۱۱م) برای نخستین بار به این تفاوتها توجه کرد و منشأ خدماتی در عرصهٔ [[آموزش و پرورش]] گردید. | |||
گالتون بر آن بود که چون میان «[[توانایی]] هوشی» و «[[تمییز]] [[حسی]]» رابطهٔ مستقیم برقرار است و هر چه توان هوشی بالاتر باشد، سطح تمییز حسی نیز بالاتر است، [[معلم]] باید در فرایند آموزش، این تفاوتهای فردی را منظور دارد و فراگیران را با توجه به وجود این تفاوتها آموزش دهد.</ref> و نیاز و ظرفیت وجودیِ هر یک از مخاطبان، ایشان را مشمول [[عنایت]] و [[نصایح]] مشفقانهٔ خویش قرار میداد. | |||
شاید بتوان گفت آنجا که حضرت میفرماید: «اگر [[ابوذر]] به آنچه [[سلمان]] در [[دل]] دارد [[آگاه]] بود، او را از پای در میآورد»<ref>{{متن حدیث|لَوْ عَلِمَ أَبُو ذَرٍّ مَا فِي قَلْبِ سَلْمَانَ لَقَتَلَهُ}}. (کافی، ج۱، ص۴۰۱).</ref>، با صراحت و بیانِ مصداق، بر این تفاوتها انگشت تأکید نهاده است<ref>در روایتی دیگر [[عبدالله بن عمرو]] گفته است: ما در محضر [[رسول خدا]]{{صل}} بودیم که [[جوانی]] وارد شد و از حضرت پرسید: آیا در حال [[روزه]] میتوانم همسرم را ببوسم؟ حضرت او را [[نهی]] فرمود. اندکی بعد مرد سالمندی از راه رسید و همان سؤال را پرسید و حضرت به او [[رخصت]] داد. ما با شنیدن این دو پاسخ، با [[شگفتی]] به یکدیگر نگاه کردیم. | |||
حضرت در رفع این ابهام فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ الشَّيْخَ يَمْلِكُ نَفْسَهُ}}؛ «سالمند بر [[هوای نفس]] خویش مسلط است». ([[مسند]] [[احمد بن حنبل]]، ج۲، ص۱۸۵، ح۶۷۳۹؛ [[مجمع الزوائد]]، ج۳، ص۳۸۸، ح۴۹۶۲؛ [[فیض]] [[القدیر]]، ج۲، ص۳۴۹، ح۲۰۲۰).</ref>. | |||
در کتابهای [[سیره]] و [[جوامع روایی]]، [[اخبار]] فراوانی به چشم میخورد که با تعابیر مشابهی آغاز میشود: | |||
{{متن حدیث|جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ{{صل}} فَقَالَ: عَلِّمْنِي عَمَلًا أَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ...}}؛ | |||
{{متن حدیث|أَتَى رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ{{صل}} فَقَالَ: عَلِّمْنِي كَلَاماً يَنْفَعُنِيَ اللَّهُ بِهِ...}}؛ | |||
{{متن حدیث|جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ{{صل}} فَقَالَ: عَلِّمْنِي عَمَلًا يُحِبُّنِي اللَّهُ...}}؛ | |||
{{متن حدیث|أَتَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} فَقَالَ: عَلِّمْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ شَيْئاً...}}؛ | |||
{{متن حدیث|إِنَّ أَعْرَابِيّاً أَتَى النَّبِيَّ{{صل}} فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ عِظْنِي...}}؛ | |||
{{متن حدیث|جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ{{صل}} فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِي...}}؛ | |||
{{متن حدیث|... يَا رَسُولَ اللَّهِ! مُرْنِي بِعَمَلٍ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ...}}؛ | |||
{{متن حدیث|... يَا رَسُولَ اللَّهِ! مُرْنِي بِعَمَلٍ أَسْتَقِيمُ عَلَيْهِ...}}. | |||
این تعبیرها نشان میدهد که گاه افرادی به محضر آن حضرت میآمدند و برای خویش موعظت یا [[دانش]] و [[معرفتی]] درخواست میداشتند و [[پیامبر]]{{صل}} نیز به تناسب [[شأن]] و موقعیت و نیاز آنان به هر یک از ایشان، نکتههایی را گوشزد میکرده است. | |||
نگاهی گذرا به آهنگ [[کلام]] حضرت در خطاب به [[عوام]] و [[خواص]] [[صحابه]]، [[رعایت]] این تفاوتها را آشکار میسازد. | |||
به مردی که از ایشان اندرزی خواسته بود، فرمود: «چیزی را [[شریک خداوند]] قرار مده!»<ref>کافی، ج۲، ص۱۵۸؛ المعجم الکبیر، ج۲۴، ص۱۹۰، ح۴۷۹.</ref>. | |||
به یکی از آنان سه بار تأکید فرمود: «زبان خویش را نگه دار!»<ref>کافی، ج۲، ص۱۱۵ و با اندک تفاوت در المعجم الکبیر، ج۱۷، ص۲۷۱، ح۷۴۳.</ref>. | |||
دیگری را از [[ناسزاگویی]] به [[مردم]] منع نمود!<ref>کافی، ج۲، ص۳۶۰، ح۳.</ref> | |||
چهارمی را از [[خشم]] برحذر داشت<ref>کافی، ج۲، ص۳۰۳ و ۳۰۴؛ شرح النهج الحدیدی، ج۱۰، ص۱۵۸؛ ج۱۸، ص۵۱.</ref>. | |||
«و نیز... [[نماز]] را عمدا ترک مکن»<ref>کافی، ج۳، ص۴۸۸، ح۱۱.</ref>. | |||
«با روی گشاده، برادرت را دیدار کن»<ref>کافی، ج۲، ص۱۰۳، ح۳؛ مسند احمد بن حنبل، ج۵، ص۱۷۳، ح۲۱۵۵۹.</ref>. | |||
«عورت خویش را از [[گناه]] [[حفظ]] کن»<ref>وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۳۵۶ (باب وجوب العفه).</ref>. | |||
«از [[خدا]] چنان [[شرم]] کن که از [[شخصیت]] وارستهٔ [[قوم]] خویش [[حیا]] میداری»<ref>مستدرک الوسائل، ج۸، ص۴۶۶؛ کنز العمال، ج۳، ص۱۱۸، ح۵۷۵۰.</ref>. | |||
فرمود: «آیا دستت در اختیارت هست؟» گفت: آری. | |||
فرمود: «زبانت را نیز در [[اختیار]] گیر»<ref>راوندی، دعوات، ص۹۸.</ref>. | |||
آنچه در بالا ذکر شد، نمونهای از پاسخهایی است که [[رسول خدا]]{{صل}} به افراد عادی و عامی بر حسب نیاز و اقتضای [[مقام]]، فرموده است. بررسیِ سادهای نشان میدهد که [[سیاق]] [[کلام]] و [[پیام]] آن حضرت به [[نخبگان]] [[امت]] و چهرههای شاخص جامعهٔ [[نبوی]]، آهنگی متمایز و متفاوت با دیگران دارد. | |||
در مورد امیرالمؤمنین علی{{ع}}، صرف نظر از روایاتی چون خبر معروف «الْف باب»<ref>کافی، ج۸، ص۱۴۷؛ خصال، ج۲، ص۵۷۲ و ۶۵۲؛ البدایة والنهایه، ج۷، ص۳۵۹؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۱، ص۲۵۴-۲۵۵.</ref> که به موجب آن، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[هزار باب]] [[معرفت]] بر علی{{ع}} گشود و از هر باب آن، [[هزار باب دانش]] بر او گشاده شد، میان آن دو کانون [[عصمت]] و [[ولایت]]، [[اسرار]] سر به مُهری است که جز [[ذات اقدس]] [[علّام الغیوب]]، کسی را بر آن دست نیست، اما جز اینها، گاه مقام والای [[رسالت]]، وصایایی خطاب به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} صادر فرموده که در برخی [[منابع روایی]] مضبوط است<ref>از جمله در: من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۵۲-۳۷۵؛ مکارم الاخلاق، ج۲، ص۵۰۲-۵۲۱.</ref>. | |||
گرچه مقصود اصلی این [[وصایا]]، از باب {{عربی|إِيَّاكِ أَعْنِي وَ اسْمَعِي يَا جَارَةِ}}<ref>از امثال رایج در ادبیات عرب که نظیر فارسی آن: «به در بگو تا دیوار بشنود» است.</ref> عموم [[امت اسلام]] است، اما ظاهراً آهنگی متمایز با وصایای قسم نخست دارد. | |||
حضرت در سفارشی خطاب به [[سلمان فارسی]] میفرماید: | |||
ای [[سلمان]]! بر تو باد [[تلاوت قرآن]] که آن کفارهٔ [[گناهان]] و پوششی در برابر [[آتش دوزخ]] است<ref>{{متن حدیث|يَا سَلْمَانُ عَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ كَفَّارَةٌ لِلذُّنُوبِ وَ سِتْرٌ مِنَ النَّارِ...}} (مستدرک الوسائل، ۴، ص۲۵۷؛ جامع الاخبار، ص٣٩؛ بحارالانوار، ج۸۹، ص۱۷).</ref>. | |||
به [[ابوذر]] چنین خطاب میکند: | |||
ای ابوذر! دو رکعت [[نماز]] با [[حضور قلب]] بهتر از آن است که شبی به نماز سپری شود و [[دل]] از [[یاد خدا]] [[غافل]] باشد<ref>{{متن حدیث|يَا أَبَا ذَرٍّ! رَكْعَتَانِ مُقْتَصِدَتَانِ فِي تَفَكُّرٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ وَ الْقَلْبُ سَاهٍ}} (مستدرک الوسائل، ج۴، ص۷۴؛ تنبیه الخواطر، ج۲، ص۳۷۸؛ اعلام الدین، ص۱۹۶؛ بحارالانوار، ج۸۱، ص۲۴۹). در منابع اهل سنت، این کلام نبوی، خطاب به ابن عباس آمده است مانند: کنزالعمال، ج۸، ص۲۰۱، ح۲۲۵۴۴؛ احیاء علوم الدین، ج۴، ص۴۲۵؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۲، ص۱۶۳.</ref>. | |||
و به [[عبدالله مسعود]] چنین میفرماید: | |||
[[ابن مسعود]]! دامن آرزوی خویش کوتاه کن. چون صبح درآید، بگو عمرم تا شب نپاید، و چون [[شام]] در رسد، بگو عمرم تا صبح نرسد...<ref>{{متن حدیث|يَا ابْنَ مَسْعُودٍ! قَصِّرْ أَمَلَكَ فَإِذَا أَصْبَحْتَ فَقُلْ: إِنِّي لَا أُمْسِي، وَ إِذَا أَمْسَيْتَ فَقُلْ: إِنِّي لَا أُصْبِحُ...}} (مکارم الاخلاق، ج۲، ص۵۳۰؛ مستدرک الوسائل، ج۲، ص۱۰۸؛ بحارالانوار، ص۷۴، ص۱۰۳).</ref>. | |||
اما چون [[عبدالله بن عباس]] از آن حضرت توصیهای میطلبد، میفرماید: «دست از دوستیِ [[علی بن ابیطالب]] برمدار»<ref>{{متن حدیث|قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَوْصِنِي. فَقَالَ: عَلَيْكَ بِمَوَدَّةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ}}. (امالی طوسی، ص۱۰۴ (مجلس چهارم)؛ کشف الغمه، ج۱، ص۳۸۰؛ بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ص۴۱).</ref>. | |||
مُعاذ بن [[جبل]] گوید: در یکی از سفرها همراه [[پیامبر]] بودیم. به آن حضرت عرض کردم: ای [[رسول خدا]]! ما را [[حدیثی]] فرما تا از آن بهره بریم. فرمود: | |||
اگر خواهان زندگیِ نیکبختان و مرگی چون [[شهیدان]] هستید و [[نجات]] در [[روز]] [[حشر]] و سایبان در صحرای سوزان [[محشر]] و [[هدایت]] در [[روز]] [[سرگشتگی]] را طالبید، [[قرآن]] بیاموزید که این کتاب، [[کلام خداوند]] [[رحمان]] و پناه از [[مکر]] [[شیطان]] و موجب سنگینیِ کفهٔ [[میزان]] است<ref>{{متن حدیث|إِنْ أَرَدْتُمْ عَيْشَ السُّعَدَاءِ وَ مَوْتَ الشُّهَدَاءِ وَ النَّجَاةَ يَوْمَ الْحَشْرِ وَ الظِّلَّ يَوْمَ الْحَرُورِ وَ الْهُدَى يَوْمَ الضَّلَالَةِ فَادْرُسُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ كَلَامُ الرَّحْمَنِ وَ حِرْزٌ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ رُجْحَانٌ فِي الْمِيزَانِ}}. مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۳۲؛ کنز العمال، ج۱، ص۴۴۵، ح۲۴۳۹؛ روح البیان، ج۷، ص۳۴۶ (ذیل آیه ۳۱ سوره فاطر).</ref>. | |||
[[پیامبر خدا]]{{صل}} به [[ابوایوب]] ا[[نصاری]] نیز چنین فرمود: | |||
آیا تو را کاری ننمایم که خشنودیِ [[خدا]] را موجب شود؟ عرض کرد: آری، ای [[رسول خدا]]! | |||
فرمود: چون بین [[مردم]] [[فساد]] و [[اختلاف]] خیزد، میانشان [[صلح]] و [[سازش]] افکن و چون کارشان به [[کینه]] و [[عداوت]] کشد، شعلهٔ [[دوستی]] و [[مودّت]] در میانشان افروز<ref>تنبیه الخواطر، ج۱، ص۱۴؛ ارشاد القلوب، ج۱، ص۱۹۵ (باب ۵۲) و با اندک تفاوت در لفظ: الدر المنثور، ج۲، ص۲۲۲ (ذیل آیه ۱۱۴ سوره نساء).</ref>. | |||
بدین ترتیب، رسول خدا{{صل}} تفاوتهای فردی را در امر [[آموزش]]، به عنوان یک [[ضرورت]]، ملحوظ میداشت و در [[گفتوگو]] با مردم، سطح [[فهم]] و [[خرد]] ایشان را از نظر دور نمیداشت. | |||
آن حضرت، خود میفرمود: | |||
{{متن حدیث|إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ}}<ref>کافی، ج۱، ص۲۳؛ ج۸، ص۲۶۸؛ کنز العمال، ج۱۰، ص۲۴۲، ح۲۹۲۸۲.</ref>؛ | |||
ما گروه [[پیامبران]] مأموریم تا با مردم به اندازهٔ خرد آنان سخن گوییم. | |||
از سوی دیگر، آن حضرت به هنگام موعظت و آموزش، هرگز [[آمادگی روحی]] و توان [[ذهنی]] مخاطب را از نظر دور نمیداشت و جانب [[اعتدال]] را نگاه میداشت. | |||
جاحظ<ref>ابوعثمان، عمرو بن [[بحر]]، معروف به [[جاحظ]] (م ۲۵۵ ه - [[بصره]])، از برجستهترین نویسندگان و ادبای [[عرب]] در همهٔ اعصار و از [[رجال]] [[معتزله]] و صاحب تألیفات فراوان است. از جمله آثار او میتوان به: [[الحیوان]]، البیان والتبیین، الرسائل، [[المحاسن]] و الاضداد و [[البخلاء]]، اشاره کرد. | |||
وی با وجود چهرهای [[زشت]]، از بیان و قلمی [[زیبا]] برخوردار بود و در نکتهسنجی و بدیههگویی، دستی چیره و زبانی گشاده داشت.</ref> میگفت: «موعظتی اندک که شنونده را پسند آید، بهتر از [[موعظه]] فراوانی است که گوش را بیازارد و بر ملال [[دل]] بیفزاید»<ref>{{عربی|قَلِيلُ الْمَوْعِظَةِ مَعَ نَشَاطِ الْمَوْعُوظِ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ وَافَقَ مِنَ الْأَسْمَاعِ نَبْوَةً وَ مِنَ الْقُلُوبِ مَلَالَةً}}. (ر.ک: تاریخ مدینة دمشق، ج۴۵، ص۴۳۶).</ref>. | |||
ازاینرو [[پیامبر خدا]]{{صل}} همه [[روزه]] [[مردم]] را موعظه نمیفرمود، تا مبادا این امر در [[نفوس]] مردم، ملال انگیزد و [[کلام]] را از تأثیر بیندازد<ref>{{متن حدیث|عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ{{صل}} يَتَخَوَّلُنَا بِالْمَوْعِظَةِ فِي الْأَيَّامِ، كَرَاهَةَ السَّآمَةِ عَلَيْنَا}}. ([[صحیح بخاری]]، ص۴۰، ح۶۸ «کتاب العلم، باب ۱۲»؛ [[صحیح مسلم]]، ص۱۱۹۱، ح۸۳ (۲۸۲۱) «کتاب صفات المنافقین، باب ۱۹»).</ref>. | |||
آنچه از [[منابع روایی]] و کتابهای [[سیره]] و [[تاریخ]] برمیآید، [[رسول خدا]]{{صل}} در امر [[آموزش]] از شیوههای متنوع و متعدد، بهره میجست که هر یک از آنها تابع موقعیت مجلس، اهمیت موضوع و [[شأن]] مخاطب بوده است. | |||
حضرت با بهرهگیری از سادهترین امکانات محدود آن [[روزگار]]، شیوههای ابتکاری و ممتازی را در امر آموزش [[ابداع]] و به [[اجرا]] درآورد که از منظر فن [[تعلیم]] و تربیتِ دنیای امروز، بسی محل [[تأمل]] و دقت است. | |||
کسی که به اوضاع [[اجتماعی]] و فرهنگیِ [[جهان]] در دوران [[بعثت]]، [[خاصه]] در [[سرزمین حجاز]]، توجه کند، بدون تردید از روشهای ویژهٔ آن حضرت در امر آموزش دچار [[شگفتی]] میشود. | |||
[[پیامبر]] در [[مقام تعلیم]]، از هر وسیله، حتی انگشتان و دستان خود کمک میگرفت و گاه به اقتضای حال، زبان خویش را مینمود و بدان اشاره میکرد. | |||
زمانی بنا به [[ضرورت]]، تعبیری را سه بار و یا بیشتر تکرار میکرد تا ضمن جلب توجه حاضران، مفهوم مورد نظر، [[نیک]] در ظرف حافظهشان بنشیند. در آموزش و انتقال مفاهیم مجرد و نامحسوس، از ترسیم خطوط و اَشکال و یا از وسایل و اشیای مختلف به خوبی بهره میجست و در اغتنام موقعیت و شکار فرصتهای مناسب برای آموزش دستی چیره داشت. | |||
بهرهبرداری از تاریخ و اشاره به سرگذشت [[امتهای پیشین]] و [[تجربهاندوزی]] و [[عبرتآموزی]] از [[سرنوشت]] ایشان نیز از دیگر عرصههایی است که [[رسول خدا]]{{صل}} در امر [[آموزش]] بدان [[عنایت]] داشته است. | |||
تمثیلهای [[زیبا]] و تشبیههای [[بلیغ]] [[نبوی]] در جریان [[تعلیم]]، داستانی دیگر است که مروری بر آن، افقهای روشن و جدیدی از سیرهٔ تعلیمیِ آن حضرت را بازمینماید. | |||
بسیاری مواقع، آموزش را با تمهید مقدمه و انگیختن التهاب و کنجکاویِ مخاطبان آغاز میکرد. این تمهیدات، معمولاً خالی از نوعی [[ابداع]] و [[ابتکار]] نبود. گاه با طرح یک [[پرسش]]، نظر حاضران را به مقصود خویش جلب میکرد و زمانی با بیان موضوعی شگفت، [[حس]] کنجکاویِ مخاطبان را برای [[فهم]] مطلب برمیانگیخت و هنگامی نیز تعمداً با ذکر ناقص و مبهم چیزی، حاضران را در موضع استفهام و پرسش قرار میداد. | |||
صرف نظر از آنچه ذکر شد و ما طی صفحات [[آینده]] به تفصیل از آن سخن خواهیم گفت، [[سیرت]] و [[اخلاق]] رسول خدا{{صل}} تبلور عینیِ [[قرآن کریم]] بود<ref>{{متن حدیث|كَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ}} (المحجة البیضاء، ج۴، ص۱۲۰؛ شرح النهج الحدیدی، ج۶، ص۳۴۰؛ مسند احمد بن حنبل، ج۶، ص۱۶۳؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۷۳).</ref> و به موجب [[نص صریح]] [[کلام]] [[حق]] تعالی<ref>{{متن قرآن|لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ...}} «بیگمان فرستاده خداوند برای شما نمونهای نیکوست.».. سوره احزاب، آیه ۲۱.</ref>، [[منش]] و [[رفتار]] ایشان، نمونهای کامل و سرمشقی زیبا از [[آموزههای اخلاقی]] و [[دینی]] برای [[مسلمانان]] محسوب میشد. حضرت نیز [[مردم]] را در یادگیریِ صحیح [[عبادات]] و [[مناسک]] و چگونگی انجام آن، به [[تأسی]] از خویش، [[دعوت]] میکرد. در برابر دیدگان مردم [[نماز]] میگزارد و میفرمود: {{متن حدیث|صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي}}<ref>«چنانکه میبینید نماز میگزارم، نماز کنید». (کشف الغمه، ج۱، ص۳۹۵؛ کنز العمال، ج۷، ص۲۸۱، ح۱۸۸۷۹؛ سبل الهدی، ج۸، ص۱۵۶).</ref> و در [[حجة الوداع]]، ضمن انجام [[مناسک حج]]، فرمود: {{متن حدیث|خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ}}<ref>«مناسک حج خویش را از من بیاموزید». (عوالی اللآلی، ج۱، ص۲۱۵؛ ج۴، ص۳۴؛ بیهقی، سنن الکبری، ج۵، ص۱۲۵.</ref>. | |||
چون با [[مردمان]] سخن میگفت، چیزی از خیر و صلاح ایشان را نمینهفت و برای آنکه اخگر کلماتش دلهای بیشتری را بگدازد و [[نسیم]] حیاتبخشِ آموزههایش، [[روح]] و روان افراد بیشتری را بنوازد، در مواقع حساس و مواضع ویژه، میفرمود که حاضران، [[پیام]] و سفارش وی را به غایبان برسانند. سخنان مهم آن حضرت در [[فتح مکه]]، [[حجة الوداع]] و در واپسین ساعات [[حیات]]، ختم شده به تعبیر {{متن حدیث|لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ}}<ref>این تعبیر در بسیاری از منابع روایی فریقین آمده است، از جمله: کافی، ج۱، ص۴۰۳؛ وسائل الشیعة، ج۲۷، ص۸۹؛ مستدرک الوسائل، ج۱۲، ص۸۸؛ صحیح بخاری، ص۴۶، ح۱۰۴ و ۱۰۵ (کتاب العلم - باب ۳۸)؛ نسائی، السنن الکبری، ج۳، ص۴۳۲، ح۵۸۵۰؛ المعجم الکبیر، ج۱۶، ص۲۰، ح۱۷۸۵۶؛ ج۲۲، ص۱۴۷، ح۴۰۱.</ref> است؛ یعنی حاضران به غایبان خبر دهند. | |||
[[رسول خدا]]{{صل}} خطبهٔ خویش را در [[مسجد خیف]] چنین آغاز کرد: | |||
{{متن حدیث|نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ تَبْلُغْهُ. يَا أَيُّهَا النَّاسُ! لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ...}}<ref>کافی، ج۱، ص۴۰۳-۴۰۴؛ مسند الشامیین، ج۲، ص۲۶۰، ح۱۳۰۲؛ تاریخ دمشق، ج۴۶، ص۳۷.</ref>؛ | |||
[[خدا]] شاد و خرّم کند کسی را که سخن مرا بشنود و آن را دریابد و به کسانی که آن را نشنیدهاند، برساند. ای [[مردم]]! حاضران [این [[پیام]] را] به غایبان اعلام کنند.... | |||
زمانی که میدید کسانی از [[آموزهها]] و توصیههای وی دچار انحراف شده و به [[کژراهه]] درافتادهاند، بیدرنگ ضمن [[اصلاح]] خطای آنان، درس لازم را به ایشان میداد. | |||
روزی سه تن از [[مسلمانان]] با مراجعه به [[منزل]] [[همسران]] آن [[حضرت]]، از چگونگیِ [[عبادت]] [[پیامبر]] پرسیدند و چون از کثرت و چگونگی آن اطلاع یافتند، از [[کاستی]] و نقصان [[عبادات]] خویش شرمسار شدند و گفتند: [[پرستش]] و تعبّد ما را با عبادت پیامبر چه نسبت است؟! و حال آنکه وی از هر [[خطا]] و گناهی مصون است. | |||
یکی از ایشان گفت: مرا تا حیات باشد، همواره شبها به [[نماز]] پردازم. | |||
دیگری گفت: از این پس، همواره [[روزه]] باشم. | |||
سومی اعلام کرد: از [[زنان]] [[عزلت]] گزینم و هرگز تن به [[ازدواج]] ندهم. | |||
چون رسول خدا از این ماجرا [[آگاه]] شد، ایشان را فراخواند و فرمود: بدانید که من بیش از شما از خدای [[بیم]] دارم و جانب [[تقوا]] را بیش از شما نگاه میدارم، اما در عین حال، گاه [[روزه]] میدارم و زمانی نه. شبها [[نماز]] میگزارم و هم میخوابم و [[همسر]] نیز [[اختیار]] میکنم. پس، بدانید آنکه از روش من روی برتابد، از من نیست<ref>صحیح بخاری، ص۹۳۴، ح۵۰۶۳ (کتاب النکاح - باب اول)؛ امتاع الاسماع، ج۲، ص۳۳۷؛ مشابه همین روایت در: بحارالانوار، ج۶۲، ص۱۱۲؛ عوالی اللآلی، ج۲، ص۱۴۹.</ref>. | |||
زمانی دیگر با [[نزول آیه]] {{متن قرآن|وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}}<ref>«و هر کس از خداوند پروا کند (خداوند) برای او دری میگشاید * و به او از جایی که گمان نمیبرد روزی میدهد» سوره طلاق، آیه ۲-۳.</ref>، شماری از [[اصحاب]] درِ [[منزل]] به روی خویش بستند و به [[دعا]] و [[عبادت]] نشستند. | |||
چون این خبر به [[پیامبر]]{{صل}} رسید، به ایشان پیغام داد: این چه کاری است که کردهاید؟ | |||
گفتند: چون [[خداوند]] روزیِ ما را تضمین کرده است، ما به عبادت، روی آوردهایم. | |||
آن حضرت فرمود: «آنکه بر این شیوه رَوَد، [[نیایش]] و دعایش پذیرفته نشود، باید که پای در رکاب جستوجو زنید»<ref>کافی، ج۵، ص۸۴؛ من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۹۲.</ref>. | |||
باری، از آنجا که خطبهٔ معروف [[پیامبر خدا]]{{صل}} در [[سرزمین منا]]، دربردارندهٔ [[آموزههای اخلاقی]] و [[دینی]] و متضمن نکتههایی ظریف و هنرمندانه در شیوهٔ [[آموزش]] آن حضرت است، درنگ کوتاهی بر این [[خطبه]]، خالی از [[لطف]] و فایده نیست. | |||
این خطبه که مورد اتفاق میان [[شیعه]] و [[سنی]] است، در بسیاری از منابع [[فریقین]] به [[روایات]] مختلف آمده است<ref>مثلاً در منابع [[شیعی]]، ر.ک: [[تفسیر علی بن ابراهیم]] القمی، ج۱، ص۱۷۱ - ۱۷۲؛ [[من لا یحضره الفقیه]]، ج۴، ص۹۳؛ [[تحف العقول]]، ص۳۰ - ۳۴؛ [[وسائل الشیعه]]، ج۲۹، ص۱۰؛ [[مستدرک الوسائل]]، ج۱۷، ص٨٧؛ ج۱۸، ص۲۰۶؛ [[بحارالانوار]]، ج۳۷، ص۱۱۳. این خطبه در [[منابع اهل سنت]]، به روایتی نسبتا متفاوت آمده است. ر.ک: [[صحیح مسلم]]، ص۵۲۹، ضمن خبر ۱۲۱۸؛ [[مجمع الزوائد]]، ج۳، ص۳۶۹؛ البدایة والنهایه، ج۵، ص۱۹۵؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۴۱؛ [[المغازی]]، ج۳، ص۱۱۱۱؛ [[دلائل النبوه]]، ج۵، ص۴۳۶.</ref> و ما [[ترجمه]] آن را از [[روایت]] مرحوم [[کلینی]] رازی در [[کتاب شریف کافی]] نقل میکنیم: | |||
«[[رسول خدا]]{{صل}} در [[حجة الوداع]]، پس از انجام [[مناسک حج]]،]در جمع [[مسلمانان]]] فرمود: | |||
ای [[مردم]]! آنچه را میگویم بشنوید و بدان بیندیشید؛ زیرا نمیدانم، شاید از این پس شما را در اینجا نتوانم دید. | |||
سپس]به حاضران] فرمود: عزیزترین [[روز]] چه روزی است؟ | |||
گفتند: امروز. | |||
فرمود: گرامیترین ماه کدام است؟ | |||
گفتند: این ماه. | |||
فرمود: [[حرمت]] کدام [[سرزمین]] از همه جا بیشتر است؟ | |||
گفتند: این سرزمین. | |||
فرمود:]ای [[مردم]]،] [[جان]] و [[اموال]] شما چون حرمت این روز و این ماه و این سرزمین تا روزی که به محضر [[پروردگار]] حاضر شوید و از اعمالتان بپرسد، حرمت دارد. | |||
هان]ای مردم،] آیا [[[پیام]] را چنان که باید[رساندم؟ | |||
گفتند: آری. | |||
فرمود: پروردگارا! [[شاهد]] باش. | |||
[سپس فرمود:] بدانید هر که نزدش امانتی است، باید آن را به صاحبش بازگرداند؛ زیرا [ریختن[[[خون]] هیچ [[مسلمانی]] روا نیست و مالش جز با [[رضایت]] خاطر او [[حلال]] نمیباشد. به خویشتن [[ستم]] روا مدارید و پس از من، به وادیِ [[کفر]] بازنگردید»<ref>کافی، ج۷، ص۲۷۴ – ۲۷۵. این خبر در منابع اهل سنت به روایتی متفاوت آمده است: از جمله ر.ک: سنن ابن ماجه، ج۲، ص۱۰۱۶، ح۳۰۵۷؛ مستدرک حاکم، ج۱، ص۶۴۷؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۴، ص۴۵۸، ح۴۴۶۸.</ref>. | |||
در این [[خطبه]] که در [[حجة الوداع]] و در [[سرزمین منی]] و در زمانی کمتر از سه ماه پیش از [[رحلت]] آن حضرت ایراد شده است، نکاتی به چشم میخورد که از منظر [[فنون]] [[آموزشی]] محل [[تأمل]] است، از جمله: | |||
#جمله آغازین خطبه: «آنچه را میگویم بشنوید و بدان بیندیشید»، در آمادهسازیِ [[ذهن]] و اندیشهٔ حاضران، برای گوش سپردن به [[پیام]] آن حضرت بس مؤثر بوده است. | |||
#چنانکه پیداست، [[پیامبر]]{{صل}} در آغاز و پایان این خطبه، به قریبالوقوع بودنِ رحلت خویش اشارهای تلویحی دارد. در ابتدا فرمود: «شاید از این پس شما را در اینجا نتوانم دید» و در جملهٔ پایانی فرمود: «پس از من، به وادیِ کفر بازنگردید» و روشن است که این [[سیاق]] [[کلام]] و لحن بیان، حساسیت و التهاب حاضران را برای [[استماع]] بیانات حضرت برمیانگیزد و در ایشان که ارادت و عشقی وصفناپذیر به پیامبر دارند، تأثیری عمیق بر جای مینهد. | |||
#پرسشهای هدفمند و [[منظم]] پیامبر و پاسخهای یکصدا و همآهنگ مردم، مبنی بر آنکه حرمت امروز و این ماه و این [[سرزمین]]، از [[حرمت]] همهٔ روزها و ماهها و [[سرزمینها]] افزون است، زمینهساز طرح و [[استنتاج]] نکتههایی قرار گرفت که مورد نظر [[رسول خدا]] بود. | |||
#با تمهید این مقدمات، حضرت، مقصود خویش را بیان فرمود و [[حرمت]] [[جان]] و [[مال]] [[مسلمانان]] را با حرمت آنچه یاد شد، تا [[روز رستاخیز]] همانند و برابر نهاد و این [[حقیقت]] را به خوبی در عمق [[ذهن]] و [[دل]] مخاطبان نشاند. | |||
#در تقارن میان «حرمت جان و مال [[مردم]]» و «ورود به محضر [[پروردگار]] و حسابرسی به [[اعمال]]» ظرافتی نهفته است که از نگاه نافذ خواننده پنهان نیست. | |||
#در اوج [[کلام]] و پس از بیان اصل [[پیام]]، [[پرسش]] [[پیامبر]] از مردم که {{متن حدیث|أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ؟}}، آیا]پیام را چنانکه باید[رساندم؟»، انتباه و دقت مجدد ایشان را به اهمیت فوقالعاده مطلب برمیانگیزد و حساسیت خود را بدان، مورد تأکید قرار میدهد. | |||
#با اعلام [[تأیید]] حاضران که «آری،]پیام را رساندی]» [[رسول خدا]]{{صل}} در برابر دیدهٔ همگان به درگاه [[خداوند]] [[منان]] عرضه میدارد: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ اشْهَدْ}}؛ «خداوندا [[گواه]] باش». و بدین ترتیب، مردم سنگینی بار [[مسئولیت]] اجرای این پیام را بر شانههای خویش بیشتر [[احساس]] میکنند. | |||
#سرانجام، در واپسین کلام، [[انذار]] و [[هشدار]] [[پیامبر خدا]] از خطرِ درافتادن [[امت]] به وادیِ [[کفر]] و [[ضلال]]، حاوی اشارتی کنایی از دغدغه و نگرانیِ آن حضرت از توفان حوادث و جزر و مد وقایعی است که پس از [[رحلت]] ایشان، امت را در معرض [[سقوط]] به [[وادی]] [[انحراف]] و [[گمراهی]] قرار میدهد<ref>گفتنی است که تشویش و [[نگرانی]] رسول خدا{{صل}} از حوادث ناگوار پس از رحلت خویش و انذار و هشدار به مسلمانان از انحراف و بازگشت به [[فرهنگ]] [[منحط]] و شرکآمیز [[جاهلیت]]، صرفاً در [[خطبه]] [[سرزمین منی]] و [[حجة الوداع]]، اظهار نشده است، بلکه مردم، پیشتر نیز همین دغدغه و نگرانی را در کلام حضرت بهگونهای صریحتر و مؤکدتر، [[شاهد]] بودهاند. | |||
خبرهای ۶۵۸۲ تا ۶۵۸۷ در [[صحیح بخاری]] (صفحه ۱۱۶۸، کتاب الرقاق، باب ۵۳) در این باره قابل توجه است. | |||
حضرت میفرماید: | |||
{{متن حدیث|يَرِدُ عَلَيَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَهْطٌ مِنْ أَصْحَابِي فَيُحَلَّئُونَ عَنِ الْحَوْضِ فَأَقُولُ: يَا رَبِّ أَصْحَابِي، فَيَقُولُ: إِنَّكَ لَا عِلْمَ لَكَ بِمَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ، إِنَّهُمْ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبارِهِمْ الْقَهْقَرَى}}؛ در [[روز قیامت]] شماری از اصحابم بر من وارد شوند، اما ایشان را از [[حوض کوثر]] بازخواهند داشت. من خواهم گفت پروردگارا! اینان [[اصحاب]] مناند. | |||
[[خداوند]] فرماید: تو نمیدانی که]این [[قوم]]] پس از تو چهها کردند. آنان به گذشتههای خویش بازگشتند! (خبر ۶۵۸۵).</ref>.<ref>[[احمد کریمیان|کریمیان، احمد]]، [[نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا (کتاب)|نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا]]، ص ۶۴.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||