طلاق در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==[[طلاق]] در [[جاهلیت]]==

در جاهلیت نیز طلاق با شیوه‌ها و انواعی وجود داشت که یکی از شیوه‌های یادشده همان طلاق رایج در [[شرایع]] [[توحیدی]] بود<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۱۰۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۱۰۲؛ التفسیر الکاشف، ج ۱، ص۳۴۶.</ref> که انحرافاتی در آن پدید آورده بودند؛ مانند اینکه طلاق یادشده شمار خاصی نداشت و مرد می‌توانست تا ۱۰۰۰ بار نیز همسرش را طلاق دهد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۱۰۲؛ التفسیر الوسیط، زحیلی، ج ۱، ص۱۲۵.</ref>؛ به این صورت که شوهر همسرش را طلاق می‌داد و پیش از تمام شدن عده به او [[رجوع]] و این عمل را بارها تکرار می‌کرد، از این رو در [[صدر اسلام]] زنی به سبب طلاق و رجوع مکرر شوهر نزد [[پیامبر]] [[شکایت]] کرد که [[خداوند]] با [[نزول]] آیاتی طلاق با [[حق]] رجوع را تنها در دو طلاق منحصر دانست<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۱۰۳؛ مسالک الافهام، کاظمی، ج ۴، ص۷۶؛ احکام القرآن، ابن عربی، ج ۱، ص۲۵۷ - ۲۵۸.</ref>:{{متن قرآن|ٱلطَّلَـٰقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌۢ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌۢ بِإِحْسَـٰنٍۢ}}<ref>{{متن قرآن|ٱلطَّلَـٰقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌۢ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌۢ بِإِحْسَـٰنٍۢ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُوا۟ مِمَّآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ شَيْـًٔا إِلَّآ أَن يَخَافَآ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا ٱفْتَدَتْ بِهِۦ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ}}«طلاق (رجعی) دوبار است پس از آن یا باید به شایستگی (با زن) زندگی یا (او را) به نیکی رها کرد و شما را روا نیست که از آنچه به آنان داده‌اید چیزی بازگیرید -مگر آنکه هر دو بیم کنند که احکام خداوند را بجا نیاورند- و اگر بیم داشتید که آن دو حدود خداوند را بجا نیاورند، در آنچه زن برای آزادی خود می‌دهد (و شوهر می‌ستاند) گناهی بر آن دو نیست؛ اینها احکام خداوند است از آنها تجاوز نکنید و آنان که از حدود خداوند تجاوز کنند ستمگرند» سوره بقره، آیه ۲۲۹.</ref> و ضمن [[نهی]] مردان از نگه داشتن [[زنان]] به قصد اضرار، این عمل را [[ظلم]] و استهزای [[آیات الهی]] شمرد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۱۱۷؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۱۵۶؛ الدر المنثور، ج ۱، ص۲۸۶.</ref>:{{متن قرآن|وَإِذَا طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ...وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًۭا لِّتَعْتَدُوا۟ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُۥ وَلَا تَتَّخِذُوٓا۟ ءَايَـٰتِ ٱللَّهِ هُزُوًۭا}}<ref>{{متن قرآن|وَإِذَا طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍۢ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًۭا لِّتَعْتَدُوا۟ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُۥ وَلَا تَتَّخِذُوٓا۟ ءَايَـٰتِ ٱللَّهِ هُزُوًۭا وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَآ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ ٱلْكِتَـٰبِ وَٱلْحِكْمَةِ يَعِظُكُم بِهِۦ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ}}«و چون زنان را طلاق دادید و به سرآمد عدّه خود نزدیک شدند، یا با شایستگی آنها را نگه دارید و یا به نیکی رها کنید و آنان را برای زیان رساندن نگه ندارید که (به آنها) ستم کنید و هر کس چنین کند، به خود ستم کرده است و آیات خداوند را به ریشخند نگیرید و نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید و (نیز) آنچه را از کتاب و حکمت برایتان فرستاده است که بدان اندرزتان می‌دهد؛ و از خداوند پروا کنید و بدانید که خداوند به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۳۱.</ref>. در [[شأن نزول آیه]] نقل شده است که در [[روزگار جاهلی]] شوهران [[زنان]] را [[طلاق]] می‌دادند. سپس با این توجیه که قصد آنان [[بازی]] و [[شوخی]] بوده به آنان [[رجوع]] می‌کردند<ref>التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۱۱۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۱۵۶.</ref>. [[قرآن کریم]] در آیه‌ای دیگر [[مسلمانان]] را از [[سختگیری]] بر زنان به قصد پس‌گرفتن برخی [[اموال]] داده شده به آنان [[نهی]] کرده است<ref>جامع البیان، ج ۴، ص۴۰۸ - ۴۰۹؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۵۰؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۰، ص۱۱.</ref>:{{متن قرآن|وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا۟ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ}}<ref>{{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا۟ ٱلنِّسَآءَ كَرْهًۭا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا۟ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّآ أَن يَأْتِينَ بِفَـٰحِشَةٍۢ مُّبَيِّنَةٍۢ وَعَاشِرُوهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًۭٔا وَيَجْعَلَ ٱللَّهُ فِيهِ خَيْرًۭا كَثِيرًۭا}}«ای [[مؤمنان]]! بر شما [[حلال]] نیست که از [[زنان]] بر خلاف میل آنان (با نگه داشتن در [[نکاح]] خود) [[میراث]] [[برید]] و برای آنکه (با [[طلاق]] [[خلع]]) برخی از آنچه بدیشان داده‌اید باز برید، با آنان [[سختگیری]] نکنید مگر آنکه به [[زشتکاری]] آشکاری دست یازیده باشند و با آنان شایسته [[رفتار]] کنید و اگر ایشان را نمی‌پسندید (بدانید) بسا چیزی را [[ناپسند]] می‌دارید و [[خداوند]] در آن خیری بسیار نهاده است» [[سوره]] نسا، [[آیه]] ۱۹.</ref> طبق نقلی، آیه به یکی از [[عادات]] [[قبیله قریش]] در [[دوران جاهلی]] اشاره دارد که زنان خود را مشروط به داشتن [[اجازه]] در [[ازدواج]] مجدد آنان طلاق می‌دادند و طبق این شرط، هنگام ازدواج مجدد [[همسران]]، از آنان اموالی می‌خواستند<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص۴۷؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص۲۱۱؛ الدر المنثور، ج ۲، ص۱۳۲.</ref>. افزون بر این، در این دوران گاه مردانی که قصد ازدواج مجدد داشتند، زنان خود را به ارتکاب [[کارهای ناشایست]] متهم می‌کردند تا مَهْر آنان را تملک کنند<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۰، ص۱۳؛ تقریب القرآن الی الاذهان، ج ۱، ص۴۵۶.</ref>:{{متن قرآن|وَإِنْ أَرَدتُّمُ ٱسْتِبْدَالَ زَوْجٍۢ مَّكَانَ زَوْجٍۢ...فَلَا تَأْخُذُوا۟ مِنْهُ شَيْـًٔا أَتَأْخُذُونَهُۥ بُهْتَـٰنًۭا وَإِثْمًۭا مُّبِينًۭا}}<ref>«و اگر بر آن بودید که همسری جایگزین همسری (که دارید) کنید، و به یکی از ایشان دارایی فراوانی داده بوده‌اید، چیزی از آن را باز مگیرید، آیا با دروغ بافتن و گناهی آشکار آن را باز می‌ستانید!» سوره نسا، آیه ۲۰.</ref>. همچنین گاه زنان برای تسریع در ازدواج یا [[الحاق]] فرزند خود به شوهر جدید، [[حیض]] یا بارداری خود را [[کتمان]] می‌کردند<ref>جامع البیان، ج ۲، ص۶۰۹؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۹۹؛ التفسیر الوسیط، زحیلی، ج ۱، ص۱۲۳.</ref> که [[قرآن]] آنان را از این کار نیز [[نهی]] کرده است:{{متن قرآن|وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِىٓ أَرْحَامِهِنَّ}}<ref>«و زنان طلاق داده باید تا سه پاکی (از حیض) خویشتن، انتظار کشند و اگر ایمان به خداوند و روز بازپسین دارند پنهان داشتن آنچه خداوند در زهدانشان آفریده است برای آنان روا نیست و اگر شوهرانشان سر آشتی دارند به باز آوردن آنان در این حال سزاوارترند و زنان را بر مردان، حقّ شایسته‌ای است چنان که مردان را بر زنان؛ و مردان را بر آنان، به پایه‌ای برتری است و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره بقره، آیه ۲۲۸.</ref> در روایتی نقل شده است که بر اساس [[عادت]] یادشده، مردی از [[قبیله اشجع]] پس از [[طلاق]] دادن همسرش، از [[ازدواج]] مجدد او و [[الحاق]] فرزندش به شوهر جدید اظهار [[نگرانی]] کرد که [[آیه]] یادشده نازل شد و [[زنان]] را از این عمل [[نهی]] کرد<ref>تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۱۱۸ - ۱۱۹.</ref>. از جمله طلاق‌های دیگر رایج در این عصر، طلاق ظِهار بود. در این‌گونه طلاق، شوهر با [[تشبیه]] [[همسر]] به مادر یا یکی از [[محارم]] نَسَبی یا سببی و با تعابیری همچون{{عربی|ظَهْرُکِ کَظَهْرِ أُمی أو أُخْتِی}} آمیزش با او را بر خود [[حرام]] می‌کرد. براین اساس در [[صدر اسلام]] همسر یکی از [[مسلمانان]] که با [[پیروی]] از [[قانون]] یادشده از سوی شوهرش ظهار شده بود، نزد پیامبراز این عمل [[شکایت]] کرد که [[آیات]] آغازین [[سوره مجادله]] فرود آمدند و ضمن [[نفی]] شباهت یادشده، این عمل را منکَر و [[قول زور]] شمردند<ref>جامع البیان، ج ۲۸، ص۹ - ۱۰؛ کنز العرفان، ج ۲، ص۲۸۸؛ المیزان، ج ۱۹، ص۱۷۸.</ref>: {{متن قرآن|قَدْ سَمِعَ ٱللَّهُ قَوْلَ ٱلَّتِى تُجَـٰدِلُكَ فِى زَوْجِهَا وَتَشْتَكِىٓ إِلَى ٱللَّهِ وَٱللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَآ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌۢ بَصِيرٌ * ٱلَّذِينَ يُظَـٰهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَآئِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَـٰتِهِمْ إِنْ أُمَّهَـٰتُهُمْ إِلَّا ٱلَّـٰٓـِٔى وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنكَرًۭا مِّنَ ٱلْقَوْلِ وَزُورًۭا وَإِنَّ ٱللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌۭ}}<ref>«خداوند، سخن زنی را که با تو درباره همسرش چالش داشت و به خداوند شکوه می‌کرد شنیده است و خداوند گفت و گوی شما را می‌شنود که خداوند، شنوایی بیناست * کسانی از شما که زنان خود را ظهار می‌کنند، آن زنان، مادران آنان نیستند، مادرانشان جز کسانی که آنان را زاده‌اند نمی‌باشند و اینان بی‌گمان سخنی ناپسند و نادرست می‌گویند و باری، خداوند به یقین در گذرنده‌ای آمرزنده است» سوره مجادله، آیه ۱-۲.</ref>. به نظر برخی، ظهار محکم‌ترین و شدیدترین گونه [[طلاق]] در [[جاهلیت]] بود که پس از وقوع آن، [[زن]] برای همیشه بر [[مرد]] [[حرام]] می‌شد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۹، ص۲۶۲؛ الدر المنثور، ج ۶، ص۱۸۱.</ref>. (=> ظهار) [[طلاق]] دیگر رایج در این عصر، طلاق ایلاء بود<ref>روض الجنان، ج ۳، ص۲۵۵؛ عمدة القاری، ج ۲۰، ص۲۸۱؛ کشاف القناع، ج ۵، ص۴۰۹ - ۴۱۰.</ref> که بر پایه آن شوهرانی که به همسرانشان علاقه‌ای نداشتند و از سوی دیگر نمی‌خواستند همسرانشان با دیگری [[ازدواج]] کنند، [[سوگند]] یاد می‌کردند که برای یک یا دو سال یا همیشه با آنان آمیزش نکنند. این [[سنت]] در آغاز [[ظهور اسلام]] نیز رواج داشت که [[خداوند]] با [[نزول آیات]] ۲۲۶ و ۲۲۷ [[سوره بقره]] مدت سوگند یادشده را محدود به ۴ ماه و سپس ایلاء کنندگان را [[مکلف]] کرد تا به [[زندگی]] باز گردند یا [[همسر]] خود را طلاق دهند<ref>اسباب النزول، واحدی، ص۴۹؛ روض الجنان، ج ۳، ص۲۵۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۸۵.</ref>:{{متن قرآن|لِّلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِن نِّسَآئِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍۢ فَإِن فَآءُو فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ * وَإِنْ عَزَمُوا۟ ٱلطَّلَـٰقَ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ}}<ref>«کسانی که سوگند می‌خورند با همسران خود آمیزش نکنند، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است * و اگر آهنگ طلاق کردند بی‌گمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۶-۲۲۷.</ref>. افزون بر این، در [[جاهلیت]] فرزندخوانده، فرزند [[حقیقی]] به شمار می‌رفت، از این رو در صورت ازدواج فرزندخوانده با زنی و طلاق دادن وی، آنان ازدواج با مطلَّقه او را [[حرام]] می‌شمردند. براین اساس، [[اسلام]] برای [[ابطال]] این سنت [[باطل]] [[جاهلی]] به [[پیامبر اکرم]] [[فرمان]] داد تا با مطلَّقه فرزندخوانده خود ازدواج کند<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص۱۶۴؛ موسوعة التاریخ الاسلامی، ج ۲، ص۵۴۷.</ref>:{{متن قرآن|فَلَمَّا قَضَىٰ زَيْدٌۭ مِّنْهَا وَطَرًۭا زَوَّجْنَـٰكَهَا لِكَىْ لَا يَكُونَ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌۭ فِىٓ أَزْوَٰجِ أَدْعِيَآئِهِمْ إِذَا قَضَوْا۟ مِنْهُنَّ وَطَرًۭا وَكَانَ أَمْرُ ٱللَّهِ مَفْعُولًۭا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که به کسی که خداوند و خود تو بدو نعمت رسانده بودید گفتی که: همسرت را برای خویش نگه دار (و طلاق مده) و از خداوند پروا کن و چیزی را که خداوند آشکار کننده آن بود در دل نگه می‌داشتی و از مردم می‌ترسیدی در حالی که خداوند سزاوارتر بود که از او بترسی و چون زید نیازی از او برآورد او را به همسری تو درآوردیم تا مؤمنان را در ازدواج با همسران (طلاق داده) پسرخواندگانشان چون نیازی را از آنان برآورده باشند تنگنایی نباشد و فرمان خداوند انجام‌یافتنی است» سوره احزاب، آیه ۳۷.</ref>. همچنین بر خلاف عموم [[زنان]] که در [[جاهلیت]] از [[حقوق]] خود [[محروم]] بودند، زنان خانواده‌های اشراف امتیازاتی ویژه‌ داشتند؛ مانند [[حق]] واگذاری [[اختیار]] [[طلاق]] به زنان در صورت [[ناخرسندی]] از شوهر یا [[بدرفتاری]] شوهران با آنان<ref>احکام الاسرة فی الجاهلیة و الاسلام، ص۱۳۰.</ref>. براین اساس، نقل شده که [[ماویه]] [[همسر]] حاتم طائی از شوهرش طلاق گرفت و با مردی دیگر [[ازدواج]] کرد<ref>الاغانی، ج ۱۷، ص۲۴۷؛ احکام الاسره فی الجاهلیة و الاسلام، ص۱۳۱.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[طلاق (مقاله)|مقاله «طلاق»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۵۰۶.</ref>

== منابع ==