پرش به محتوا

صدق در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

۳۴٬۷۸۶ بایت اضافه‌شده ،  ‏۲۲ ژوئن ۲۰۲۵
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۱۰۳: خط ۱۰۳:
===صدق از [[صفات پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}}===
===صدق از [[صفات پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}}===
[[قرآن کریم]] در یادکرد از پیامبر اکرم یکی از صفات وی را صدق و راستگویی بیان می‌کند. [[مؤمنان]] نیز در هنگامه [[رویارویی]] با [[سپاه]] [[دشمن]] در [[جنگ احزاب]]، صدق خدا و [[رسول]] او و تحقق [[وعده]] آنها را [[تصدیق]] کردند: {{متن قرآن|وَلَمَّا رَءَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلْأَحْزَابَ قَالُوا۟ هَـٰذَا مَا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَصَدَقَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُ...}}<ref>«و چون مؤمنان دسته‌ها (ی مشرک) را دیدند گفتند: این همان است که خداوند و فرستاده او به ما وعده داده‌اند و خداوند و فرستاده او راست گفتند و جز بر ایمان و فرمانبرداری آنان نیفزود» سوره احزاب، آیه ۲۲.</ref>؛ همچنین [[خداوند]] بر [[راستگویی]] [[پیامبر اکرم]] نسبت به [[نزول وحی]] تأکید دارد: {{متن قرآن|وَٱلنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ * مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَىٰ * وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلْهَوَىٰٓ * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْىٌۭ يُوحَىٰ}}<ref>«سوگند به ستاره چون فرو افتد؛ * که همنشین شما گمراه و بیراه نیست * و از سر هوا و هوس سخن نمی‌گوید * آن (قرآن) جز وحیی نیست که بر او وحی می‌شود» سوره نجم، آیه ۱-۴.</ref>. بر اساس نقل [[مورخان]]، حتی مخالفان سرسخت [[پیامبر]] به [[صدق]] و [[راستی]] او در دعوتش [[باور]] داشتند، چنان که از [[ابوجهل]] پس از مصافحه‌اش با [[رسول خدا]] پرسیدند چرا با پیامبر [[مصافحه]] کردی؟ و او پاسخ داد که به [[خدا]] [[سوگند]] می‌دانم که او پیامبر و صادق است<ref>الصافی، ج ‌۲، ص۱۱۶.</ref>. بر پایه نقلی دیگر، ابوجهل به پیامبر گفت ما تو را [[تکذیب]] نمی‌‎ کنیم، بلکه رهاورد تو را تکذیب می‌کنیم. [[آیه]] ۳۳ [[سوره انعام]] درباره این رخداد نازل شد<ref>تفسیر ابن أبی حاتم، ج ‌۴، ص۱۲۸۲؛ الدر المنثور، ج ‌۳، ص۹.</ref>؛ نیز نقل شده است که در [[روز]] [[جنگ بدر]]، [[اخنس بن شریق]] به ابوجهل گفت: اکنون که کسی سخن ما را نمی‌شنود، بگو محمد راستگوست یا [[دروغگو]]؟ ابوجهل گفت: به خدا سوگند او راست می‌گوید و هرگز [[دروغ]] نگفته است؛ ولی چنانچه ما او را [[تصدیق]] کنیم، باید از وی [[پیروی]] کنیم و ما هرگز از [[بنی‌عبد‌مناف]] پیروی نکرده‌ایم؛ بدین سبب آیه ۳۳ سوره انعام درباره آنها نازل و یادآور شد که ما می‌دانیم گفته‌های [[مشرکان]] تو را [[اندوهگین]] می‌کند و این سخنان در [[حقیقت]] تکذیب تو نیست، بلکه آنها [[آیات خدا]] را [[انکار]] می‌کنند: {{متن قرآن|قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُۥ لَيَحْزُنُكَ ٱلَّذِى يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَـٰكِنَّ ٱلظَّـٰلِمِينَ بِـَٔايَـٰتِ ٱللَّهِ يَجْحَدُونَ}}<ref>«ما خوب می‌دانیم که آنچه می‌گویند تو را اندوهناک می‌گرداند؛ (امّا) به راستی آنان تو را دروغزن نمی‌شمارند بلکه این ستمگران آیات خداوند را انکار می‌کنند» سوره انعام، آیه ۳۳.</ref> <ref>مجمع البیان، ج ‌۴، ص۴۵۵.</ref>. بر پایه نقلی دیگر، این [[آیه]] درباره حارث بن عامر بن [[نوفل]] بن [[عبد مناف]] نازل شد. وی در دیدار با [[کافران]]، [[رسول خدا]] را ساحر، [[شاعر]] و [[مجنون]] می‌خواند و هنگام [[تنهایی]] با [[خانواده]] خویش به [[صدق]] [[پیامبر]] اعتراف می‌کرد<ref>كشف الأسرار، ج ‌۳، ص۳۳۹.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[صدق (مقاله)|مقاله «صدق»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۷۴.</ref>
[[قرآن کریم]] در یادکرد از پیامبر اکرم یکی از صفات وی را صدق و راستگویی بیان می‌کند. [[مؤمنان]] نیز در هنگامه [[رویارویی]] با [[سپاه]] [[دشمن]] در [[جنگ احزاب]]، صدق خدا و [[رسول]] او و تحقق [[وعده]] آنها را [[تصدیق]] کردند: {{متن قرآن|وَلَمَّا رَءَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلْأَحْزَابَ قَالُوا۟ هَـٰذَا مَا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَصَدَقَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُ...}}<ref>«و چون مؤمنان دسته‌ها (ی مشرک) را دیدند گفتند: این همان است که خداوند و فرستاده او به ما وعده داده‌اند و خداوند و فرستاده او راست گفتند و جز بر ایمان و فرمانبرداری آنان نیفزود» سوره احزاب، آیه ۲۲.</ref>؛ همچنین [[خداوند]] بر [[راستگویی]] [[پیامبر اکرم]] نسبت به [[نزول وحی]] تأکید دارد: {{متن قرآن|وَٱلنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ * مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَىٰ * وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلْهَوَىٰٓ * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْىٌۭ يُوحَىٰ}}<ref>«سوگند به ستاره چون فرو افتد؛ * که همنشین شما گمراه و بیراه نیست * و از سر هوا و هوس سخن نمی‌گوید * آن (قرآن) جز وحیی نیست که بر او وحی می‌شود» سوره نجم، آیه ۱-۴.</ref>. بر اساس نقل [[مورخان]]، حتی مخالفان سرسخت [[پیامبر]] به [[صدق]] و [[راستی]] او در دعوتش [[باور]] داشتند، چنان که از [[ابوجهل]] پس از مصافحه‌اش با [[رسول خدا]] پرسیدند چرا با پیامبر [[مصافحه]] کردی؟ و او پاسخ داد که به [[خدا]] [[سوگند]] می‌دانم که او پیامبر و صادق است<ref>الصافی، ج ‌۲، ص۱۱۶.</ref>. بر پایه نقلی دیگر، ابوجهل به پیامبر گفت ما تو را [[تکذیب]] نمی‌‎ کنیم، بلکه رهاورد تو را تکذیب می‌کنیم. [[آیه]] ۳۳ [[سوره انعام]] درباره این رخداد نازل شد<ref>تفسیر ابن أبی حاتم، ج ‌۴، ص۱۲۸۲؛ الدر المنثور، ج ‌۳، ص۹.</ref>؛ نیز نقل شده است که در [[روز]] [[جنگ بدر]]، [[اخنس بن شریق]] به ابوجهل گفت: اکنون که کسی سخن ما را نمی‌شنود، بگو محمد راستگوست یا [[دروغگو]]؟ ابوجهل گفت: به خدا سوگند او راست می‌گوید و هرگز [[دروغ]] نگفته است؛ ولی چنانچه ما او را [[تصدیق]] کنیم، باید از وی [[پیروی]] کنیم و ما هرگز از [[بنی‌عبد‌مناف]] پیروی نکرده‌ایم؛ بدین سبب آیه ۳۳ سوره انعام درباره آنها نازل و یادآور شد که ما می‌دانیم گفته‌های [[مشرکان]] تو را [[اندوهگین]] می‌کند و این سخنان در [[حقیقت]] تکذیب تو نیست، بلکه آنها [[آیات خدا]] را [[انکار]] می‌کنند: {{متن قرآن|قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُۥ لَيَحْزُنُكَ ٱلَّذِى يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَـٰكِنَّ ٱلظَّـٰلِمِينَ بِـَٔايَـٰتِ ٱللَّهِ يَجْحَدُونَ}}<ref>«ما خوب می‌دانیم که آنچه می‌گویند تو را اندوهناک می‌گرداند؛ (امّا) به راستی آنان تو را دروغزن نمی‌شمارند بلکه این ستمگران آیات خداوند را انکار می‌کنند» سوره انعام، آیه ۳۳.</ref> <ref>مجمع البیان، ج ‌۴، ص۴۵۵.</ref>. بر پایه نقلی دیگر، این [[آیه]] درباره حارث بن عامر بن [[نوفل]] بن [[عبد مناف]] نازل شد. وی در دیدار با [[کافران]]، [[رسول خدا]] را ساحر، [[شاعر]] و [[مجنون]] می‌خواند و هنگام [[تنهایی]] با [[خانواده]] خویش به [[صدق]] [[پیامبر]] اعتراف می‌کرد<ref>كشف الأسرار، ج ‌۳، ص۳۳۹.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[صدق (مقاله)|مقاله «صدق»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۷۴.</ref>
==[[همراهی با صادقان]]==
در میان [[آموزه‌های دینی]] اهمیت [[صدق]] به‌گونه‌ای است که [[خداوند]] به [[مؤمنان]] [[فرمان]] ‎ می‌دهد [[تقوا]] پیشه کنند و با [[راستگویان]] باشند: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَكُونُوا۟ مَعَ ٱلصَّـٰدِقِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و با راستگویان باشید!» سوره توبه، آیه ۱۱۹.</ref>. فرمان به [[همراهی با صادقین]] به‌گونه مطلق و بدون شرط نشان می‌دهد که مقصود از صدق در آن، محدود به معنای لغوی و خاص صدق نیست. خداوند به مؤمنان سفارش می‌کند تقوا پیشه کرده، از [[صادقان]] در گفتار و کردارشان [[پیروی]] کنند و این، بسی [[برتر]] از آن است که گفته شود شما نیز مانند [[صادقین]] به وصف صدق متصف باشید<ref>المیزان، ج ۹، ص۴۰۲.</ref>. بر اساس روایتی این [[آیه]]، درباره [[علی بن ابی طالب]]<ref>تفسیر فرات کوفی، ص۱۷۴؛ الدر المنثور، ج ‌۳، ص۲۹۰.</ref> نازل شد و بر پایه نقلی دیگر از [[امام محمد باقر]] مقصود از صادقین در {{متن قرآن|كُونُوا۟ مَعَ ٱلصَّـٰدِقِينَ}} [[امام علی]] و [[اصحاب]] اوست<ref>تفسیر فرات کوفی، ص۱۷۳؛ مجمع البیان، ج ‌۵، ص۱۲۲.</ref>. [[رسول خدا]] در پاسخ به [[پرسش]] [[سلمان]] درباره معنای این آیه فرمود به همه مؤمنان فرمان داده شده تا با راستگویان باشند و مراد از «الصَّادِقِینَ» علی و [[جانشینان]] من پس از او تا [[روز قیامت]] است<ref>نور الثقلین، ج ‌۲، ص۲۸۱.</ref>. بر پایه نقلی دیگر، مقصود [[آل‌محمد]]<ref>مجمع البیان، ج ‌۵، ص۱۲۲.</ref> و بر پایه روایتی مقصود از صادقین [[ائمه]] و [[تصدیق]] کنندگان [[وجوب اطاعت از ائمه]] است<ref>الصافی، ج ‌۲، ص۳۸۸.</ref> یا آنکه معنای آن عام است و مقصود از آن تصدیق کننده [[حق]] است<ref>نور الثقلین، ج ‌۲، ص۲۸۱.</ref>؛ نیز بر اساس نقلی، آیه به معنای [[همراهی]] با [[انبیا]] و [[صدّیقان]] در [[بهشت]] است که با [[اعمال صالح]] در [[دنیا]] حاصل می‌شود<ref>مجمع البیان، ج ‌۵، ص۱۲۲.</ref>؛ نیز گفته شده صادقین در این آیه کسانی هستند که خداوند در آیه ۲۳ [[سوره احزاب]] از آنان یاد کرده است: {{متن قرآن|مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌۭ صَدَقُوا۟ مَا عَـٰهَدُوا۟ ٱللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُۥ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا۟ تَبْدِيلًۭا}}<ref>«از [[مؤمنان]]، کسانی هستند که به پیمانی که با [[خداوند]] بستند [[وفا]] کردند؛ برخی از آنان [[پیمان]] خویش را به جای آوردند و برخی [[چشم به راه]] دارند و به هیچ روی (پیمان خود را) دگرگون نکردند» [[سوره احزاب]]، [[آیه]] ۲۳.</ref>. مقصود از {{متن قرآن|مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُۥ}} [[حمزة بن عبدالمطلب]] و [[جعفربن ابی‌طالب]] و مراد از {{متن قرآن|مِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ}} [[علی بن ابی‌طالب]] است<ref>التبیان، ج ‌۵، ص۳۱۸.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[صدق (مقاله)|مقاله «صدق»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۷۴.</ref>
==آثار و پیامد‌های [[صدق]]==
[[راستگویان]] به [[پاس]] صداقتشان در [[آخرت]] از [[پاداش‌های الهی]] بهره‌مند خواهند شد: {{متن قرآن|قَالَ ٱللَّهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ ٱلصَّـٰدِقِينَ صِدْقُهُمْ}}<ref>سوره مائده، آیه ۱۱۹.</ref> به گفته [[مفسران]]، مراد از {{متن قرآن|يَوْمُ يَنفَعُ}} در این آیه، بی‌هیچ اختلافی [[روز قیامت]] است<ref>التفسیر الکبیر، ج ‌۱۲، ص۴۶۸.</ref>؛ نیز بر اساس آیه ۸ سوره احزاب در [[قیامت]] راستگویان از [[پاداش]] صدق خویش بهره‌مند می‌شوند و [[کافران]] به عذابی سخت گرفتار خواهند شد: {{متن قرآن|لِّيَسْـَٔلَ ٱلصَّـٰدِقِينَ عَن صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكَـٰفِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًۭا}}<ref>«تا (به فرجام، خداوند) از راستی راستگویان بپرسد و برای کافران عذابی دردناک آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۸.</ref>. به فرموده [[امام صادق]] از انگیزه و [[هدف]] [[راستگویی]] [[انسان‌ها]] پرسیده می‌‌‎ شود و در برابر آن پاداش داده می‌‌‎ شوند<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص۵۳۱؛ جوامع الجامع، ج ‌۳، ص۳۰۲.</ref>. درباره [[پرسش]] از صدق راستگویان همچنین گفته شده است مقصود از «[[صادقین]]» [[انبیاء]]، و مقصود از پرسش از صدق راستگویان در قیامت، پرسش از [[پیامبران]] است که امت‌هایشان چه کردند<ref>روح المعانى، ج ۱۱، ص۱۵۳ -۱۵۴.</ref>. [[قرآن کریم]] برخورداری راستگویان از پاداش‌های [[آخرتی]] را [[برتر]] از سرمایه‌های مادی [[دنیا]] می‌داند<ref>{{متن قرآن|زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلْبَنِينَ وَٱلْقَنَـٰطِيرِ ٱلْمُقَنطَرَةِ مِنَ ٱلذَّهَبِ وَٱلْفِضَّةِ وَٱلْخَيْلِ ٱلْمُسَوَّمَةِ وَٱلْأَنْعَـٰمِ وَٱلْحَرْثِ ذَٰلِكَ مَتَـٰعُ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسْنُ ٱلْمَـَٔابِ}}«دوستداری خواستنی‌ها از زنان و فرزندان و دارایی‌های فراوان انباشته از زر و سیم و اسب‌های نشاندار و چارپایان و کشتزاران، برای مردم آراستگی یافته است؛ اینها سرمایه زندگی نزدیک‌تر (در این جهان) است و خداوند است که نکوفرجامی، (تنها) نزد او است» سوره عمران، آیه ۱۴.</ref>؛ نیز در [[آیات]] ۲۳ - ۲۴ [[سوره احزاب]] تصریح می‌کند که [[خدا]] [[راستگویان]] (مؤمنانی که با خدا [[پیمان]] بسته و به آن [[وفا]] کردند) را به سبب [[راستی]] گفتارشان [[پاداش]] می‌دهد. بر اساس [[آیات قرآن]]، آثار و پیامدهای [[صدق]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] عبارت‌اند از:
#'''[[اصلاح اعمال]]''': صدق و راستی افزون بر آنکه خود نیکوست، زمینه ‎ ساز [[اصلاح]] دیگر [[اعمال آدمی]] نیز می‌شود. [[خداوند]] به [[مؤمنان]] [[فرمان]] می‌دهد [[تقوا]] پیشه کرده و سخن [[حق]] بگویند؛ زیرا تقوا و [[صدق در گفتار]] موجب اصلاح دیگر [[اعمال]] می‌‌‎ شود: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَقُولُوا۟ قَوْلًۭا سَدِيدًۭا * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَـٰلَكُمْ}}<ref>سوره احزاب، آیه ۷۰-۷۱.</ref>. مراد از «قول سدید» در این [[آیه]] [[سخن راست]] است<ref>مجمع البیان، ج ‌۸، ص۵۸۴؛ تفسیر قرطبی، ج ‌۱۴، ص۲۵۳.</ref>؛ بدین معنا که خدا از مؤمنان می‌خواهد درباره [[پیامبر]] و مؤمنان سخن حق و راست بگویند<ref>جامع‌البیان، ج ۲۲، ص۳۸.</ref>. از دیگر معانی آن، سخنی است که ظاهر آن با باطنش یکی باشد<ref>تفسیر قرطبی، ج ‌۱۴، ص۲۵۳؛ المیزان، ج ‌۱۶، ص۳۴۷.</ref>. این آیه «اصلاح اعمال» را نتیجه «قول سدید» دانسته است؛ زیرا وقتی [[نفس آدمی]] به راستی و به گفتار سدید [[عادت]] کرد، [[دروغ]] و سخن [[لغو]] نمی‌گوید و در چنین شرایطی اعمال آدمی [[صالح]] می‌شوند<ref>المیزان، ج ‌۱۶، ص۳۴۷.</ref>.
#'''[[آمرزش گناهان]]''': از دیگر [[آثار صدق]]، برخورداری از [[آمرزش الهی]] است: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَقُولُوا۟ قَوْلًۭا سَدِيدًۭا *...وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ}}<ref>سوره احزاب، آیه ۷۰-۷۱.</ref>. آیه {{متن قرآن|إِنَّ ٱلْحَسَنَـٰتِ يُذْهِبْنَ ٱلسَّيِّـَٔاتِ}}<ref>سوره هود، آیه ۱۱۴.</ref> نیز مؤید همین مطلب است. بر پایه روایتی، [[رسول خدا]] هرگز بر [[منبر]] ننشست، جز اینکه [[آیه]] ۱۱۴ [[سوره هود]] را [[تلاوت]] کرد<ref>الدر المنثور، ج ‌۵، ص۲۲۴.</ref>.
#'''برخورداری از [[نعمت]]''': [[خداوند]] در یادکرد از برخورداران از [[نعمت‌های الهی]]، پس از [[پیامبران]]، از [[راستگویان]] یاد می‌کند: {{متن قرآن|وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا}}<ref>«و آنان که از خداوند و [[پیامبر]] [[فرمان]] برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و [[شهیدان]] و [[شایستگان]] خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» [[سوره]] نسا، آیه ۶۹.</ref>. یادکرد نام «[[صدیقین]]» در ردیف نام پیامبران و [[شهدا]] بیانگر جایگاه آنان است. گرچه برای صدیقین در این آیه مصادیقی خاص، مانند علی<ref>البرهان، ج ‌۲، ص۱۲۵.</ref> و دیگران<ref>الكشاف، ج ‌۱، ص۵۳۰.</ref> بیان شده‌اند، معنای آیه عام و مراد از «صدیقین» در آن، [[اهل]] [[صدق در گفتار]] و عمل است<ref>جوامع الجامع، ج ‌۱، ص۲۶۸.</ref>. گفته شده از این رو [[خدا]] پس از یادکرد از [[انبیا]]، از راستگویان یاد کرده که آنان پس از پیامبران [[برترین]] مردم‌اند<ref>كشف الأسرار، ج ‌۲، ص۵۷۳.</ref>.
#'''[[خشنودی خدا]]''': بهره‌مندی از خشنودی خدا در [[قیامت]] از پاداش‌های‌راستگویان [[موحّد]] در دنیاست<ref>تفسیر ابن كثیر، ج ‌۳، ص۲۱۱؛ البحر المدید، ج ‌۲، ص۹۴.</ref>: {{متن قرآن|قَالَ ٱللَّهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ ٱلصَّـٰدِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّـٰتٌۭ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًۭا رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ}}<ref>«خداوند فرمود: این روزی است که راستگویی راستگویان به آنان سود خواهد داد، آنان بوستان‌هایی خواهند داشت که از بن آنها جویبارها روان است، هماره در آنها جاودانند، خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند؛ این است رستگاری سترگ» سوره مائده، آیه ۱۱۹.</ref>. در این آیه خشنودی خدا نه تنها به [[صدق]] راستگویان<ref>زاد المسیر، ج ‌۱، ص۶۰۶؛ البحر المحیط، ج ‌۴، ص۴۲۳.</ref>، به خود آنان تعلق گرفته است و [[خشنودی خدا]] نشان می‌دهد که غرض از خلقت‌آنان حاصل شده است، چنان‌که در [[آیه]]{{متن قرآن|وَمَا خَلَقْتُ ٱلْجِنَّ وَٱلْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}}<ref>«و پریان و آدمیان را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند» سوره ذاریات، آیه ۵۶.</ref> غرض [[آفرینش انسان]]، [[عبودیت]] او بیان شده است<ref>تفسیر ابن أبی حاتم، ج ‌۱۰، ص۳۳۱۳؛ المیزان، ج ۶، ص۲۵۲.</ref>. در [[آیات]] ۱۵ – ۱۷ [[سوره آل‌عمران]] نیز به خشنودی خدا از [[راستگویان]] تصریح شده است: {{متن قرآن|لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّـٰتٌۭ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَٰجٌۭ مُّطَهَّرَةٌۭ وَرِضْوَٰنٌۭ مِّنَ ٱللَّهِ... * ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ... * ٱلصَّـٰبِرِينَ وَٱلصَّـٰدِقِينَ...}}.
#'''[[خشنودی]] راستگویان از [[خدا]]''': [[خداوند]] [[بندگان]] راستگوی خویش را در [[آخرت]] چنان از ثواب‌ها و [[نعمت‌های بهشتی]] بهره‌مند می‌کند که آنها از خدا [[خشنود]] می‌شوند و این پاداش‌ [[الهی]] همان [[سعادت]] و [[رستگاری]] بزرگ است: {{متن قرآن|قَالَ ٱللَّهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ ٱلصَّـٰدِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّـٰتٌۭ...رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ}}<ref>«خداوند فرمود: این روزی است که راستگویی راستگویان به آنان سود خواهد داد، آنان بوستان‌هایی خواهند داشت که از بن آنها جویبارها روان است، هماره در آنها جاودانند، خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند؛ این است رستگاری سترگ» سوره مائده، آیه ۱۱۹.</ref>
#'''[[بهشت]]''': بهشت جاویدان در [[قیامت]] بهره راستگویان است: {{متن قرآن|قَالَ ٱللَّهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ ٱلصَّـٰدِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّـٰتٌۭ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًۭا}}<ref>«خداوند فرمود: این روزی است که راستگویی راستگویان به آنان سود خواهد داد، آنان بوستان‌هایی خواهند داشت که از بن آنها جویبارها روان است، هماره در آنها جاودانند، خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند؛ این است رستگاری سترگ» سوره مائده، آیه ۱۱۹.</ref> مردان و [[زنان]] [[راستگو]] در [[دنیا]] نیز [[اجر]] بزرگی دارند: {{متن قرآن|...وَٱلصَّـٰدِقِينَ وَٱلصَّـٰدِقَـٰتِ... أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم... وَأَجْرًا عَظِيمًۭا}}<ref>سوره احزاب، آیه ۳۵.</ref>. برخی گفته‌اند مراد از [[اجر]] عظیم، [[بهشت]] در [[آخرت]] است<ref>تفسیر سمرقندی، ج ‌۳، ص۶۱؛ تفسیر ابن كثیر، ج ‌۶، ص۳۷۵.</ref>. در [[روایات]]، [[صدق]] نیکی‌ای شناسانده شده است که [[انسان]] را به بهشت [[هدایت]] می‌کند<ref>صحیح مسلم، ج ۸، ص۲۹؛ کنزالعمّال، ج ۳، ص۳۴۵.</ref>.
#'''[[آمرزش]]''': مردان و [[زنان]] [[راستگو]] در [[قیامت]] از [[آمرزش الهی]] بهره ‎ مند‌خواهند شد: {{متن قرآن|...وَٱلصَّـٰدِقِينَ وَٱلصَّـٰدِقَـٰتِ... أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةًۭ}}<ref>سوره احزاب، آیه ۳۵.</ref>. مراد از «صدق» در این [[آیه]]، نیّت‌ها، اقوال و [[افعال]]<ref>البحر المدید، ج ‌۴، ص۴۳۰.</ref> و مطابقت آنها با واقع است<ref>المیزان، ج ‌۱۶، ص۳۱۴.</ref>.
#'''برخورداری از [[همسران]] [[پاکیزه]]''': از دیگر پاداش‌های صدق در آخرت بهره‌مند شدن [[راستگویان]] از همسران پاکیزه [[بهشتی]] است: {{متن قرآن|وَأَزْوَٰجٌۭ مُّطَهَّرَةٌۭ... * ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ... * ٱلصَّـٰبِرِينَ وَٱلصَّـٰدِقِينَ...}}<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۵-۱۷.</ref>؛ همسرانی که از همه [[صفات نکوهیده]] و [[عیب]] و نقص‌های [[خلقت]] پیراسته‌اند و [[خُلق و خوی]] آنان با [[طبیعت انسان]] هماهنگ است<ref>مواهب الرحمان، ج ‌۵، ص۱۱۷.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[صدق (مقاله)|مقاله «صدق»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۷۵.</ref>
==نشانه‌های صدق در [[ایمان]]==
صدق [[مؤمنان راستین]] با نشانه‌هایی شناخته می‌شود:
#'''[[ایمان به خدا]] و [[پیامبر]]{{صل}}''': در برابر ادّعای ایمان از سوی [[اعراب]] [[بادیه‌نشین]]، [[خداوند]] ایمان پیراسته از هرگونه [[شک و تردید]] به [[خدا]] و پیامبرش را از نشانه ‎‌های [[صداقت]] [[مؤمنان]] بیان می‌کند: {{متن قرآن|إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا۟ وَجَـٰهَدُوا۟ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ}}<ref>«تنها مؤمنانند که به خداوند و پیامبرش ایمان آورده‌اند سپس تردید نورزیده‌اند و با دارایی‌ها و جان‌هایشان در راه خداوند جهاد کرده‌اند، آنانند که راستگویند» سوره حجرات، آیه ۱۵.</ref>. مقصود این است که ایمان‌ آنان مانند ایمان برخی اعراب تنها زبانی نیست<ref>تفسیر ابن كثیر، ج ‌۷، ص۳۶۴.</ref>؛ نیز در [[آیات]] ۱۷۷ [[سوره بقره]] و ۱۸ [[سوره آل‌عمران]]، [[صداقت]] و [[راستگویی]] [[مؤمنان]]، به [[ایمان]] آنان به [[خدا]] مشروط شده است.
#'''[[ایمان به آخرت]]''': از دیگر نشانه ‎‌های [[راستگویان]]، ایمان به آخرت است: {{متن قرآن|...وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ وَٱلْكِتَـٰبِ... أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟}}<ref>«نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>.
#'''[[ایمان به انبیا]]''': ایمان به تمامی [[انبیا]]، [[نشانه]] راستگویی در [[ادعای ایمان]] است: {{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ...}}<ref>«و کسانی که به [[خداوند]] و پیامبرانش ایمان آورده‌اند، نزد [[پروردگار]] خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست [[پاداش]] و فروغشان؛ و آن کسان که [[کافر]] شدند و آیات ما را [[دروغ]] شمردند دوزخی‌اند» [[سوره حدید]]، [[آیه]] ۱۹.</ref>؛ {{متن قرآن|ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ وَٱلْكِتَـٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>. آیه اخیر تعریضی بر [[باور]] [[یهود]] و نصاراست که هر یک به‌گونه‌ای به همه انبیا باور ندارد<ref>التحریر و التنویر، ج ‌۲۷، ص۳۵۸.</ref>.
#'''[[یاری رساندن]] به خدا و [[پیامبر]]{{صل}}''': از نشانه‌های راستگویی در ادعای ایمان، یاری رساندن به خدا و پیامبر است: {{متن قرآن|لِلْفُقَرَآءِ ٱلْمُهَـٰجِرِينَ ٱلَّذِينَ أُخْرِجُوا۟ مِن دِيَـٰرِهِمْ وَأَمْوَٰلِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًۭا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنًۭا وَيَنصُرُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ}}<ref>«(بخشی از این غنیمت‌ها) برای مستمندان مهاجری است که از خانه‌ها و دارایی‌های خود، رانده شده‌اند در حالی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را می‌جویند و خداوند و پیامبرش را یاری می‌کنند؛ آنانند که راستگویند» سوره حشر، آیه ۸.</ref>.
#'''[[اخلاص]] در عمل''': از نشانه‌های [[صداقت]] در [[ایمان]]، اخلاص در عمل است: {{متن قرآن|لِلْفُقَرَآءِ ٱلْمُهَـٰجِرِينَ ٱلَّذِينَ أُخْرِجُوا۟ مِن دِيَـٰرِهِمْ وَأَمْوَٰلِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًۭا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنًۭا...أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ}}<ref>«(بخشی از این غنیمت‌ها) برای مستمندان مهاجری است که از خانه‌ها و دارایی‌های خود، رانده شده‌اند در حالی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را می‌جویند و خداوند و پیامبرش را یاری می‌کنند؛ آنانند که راستگویند» سوره حشر، آیه ۸.</ref> کسانی که هجرتشان برای [[خشنودی خدا]] بوده‌راستگویان واقعی‌اند<ref>تفسیر لاهیجی، ج ‌۴، ص۴۳۴.</ref>.
#'''[[جهاد با مال]] و [[جان]]''': [[ایثار]] [[مال]] و جان و [[جهاد در راه خدا]]، همگام با [[ایمان ثابت]]، [[نشانه]] [[راستگویی]] [[مؤمنان]] در [[ادعای ایمان]] است: {{متن قرآن|إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا۟ وَجَـٰهَدُوا۟ بِأَمْوَٰلِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ}}<ref>«تنها مؤمنانند که به [[خداوند]] و پیامبرش ایمان آورده‌اند سپس تردید نورزیده‌اند و با [[دارایی‌ها]] و جان‌هایشان در راه خداوند [[جهاد]] کرده‌اند، آنانند که راستگویند» [[سوره حجرات]]، [[آیه]] ۱۵.</ref>. یادکرد از جهاد پس از [[ایمان به خدا]] و [[پیامبر]]، برای [[تشویق]] مؤمنان به جهاد، و بیان [[برتری]] مؤمنان [[جهادگر]] بر دیگر مؤمنان است<ref>التحریر و التنویر، ج ‌۲۶، ص۲۲۳.</ref> و نشان می‌دهد که ایمان تنها به گفتار نیست<ref>تفسیر ابن كثیر، ج ‌۷، ص۳۶۴.</ref>. بر پایه نقل [[مفسران]]، هنگام [[نزول]] این آیه، مدّعیان ایمان نزد [[رسول خدا]] رفتند و [[سوگند]] یاد کردند که در ایمان آوردنشان صداقت دارند<ref>مجمع البیان، ج ‌۹، ص۲۰۸؛ الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، ج ‌۳، ص۲۳۱.</ref>. بر اساس آیه ۱۷۷ [[سوره بقره]] از نشانه ‎‌های صداقت در ایمان، [[انفاق مال]] به [[خویشاوندان]]، [[یتیمان]]، بینوایان، در راه‌مانده، گدایان و در راه [[آزادی بردگان]] است: {{متن قرآن|...وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ وَٱلْكِتَـٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ وَءَاتَى ٱلْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَـٰمَىٰ وَٱلْمَسَـٰكِينَ وَٱبْنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِى ٱلرِّقَابِ..}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>.
#'''[[اقامه نماز]] و [[پرداخت زکات]]''': بر پا داشتن [[نماز]] و پرداخت زکات از نشانه‌های [[صداقت]] در [[ایمان]] است: {{متن قرآن|وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ... وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ... أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>.
#'''پذیرش [[داوری]] [[پیامبر]]{{صل}}''': پذیرش داوری [[پیامبر اکرم]] در رفع خصومت‌ها، نشان [[راستگویی]] در [[ادعای ایمان]] است: {{متن قرآن|وَيَقُولُونَ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلرَّسُولِ... * إِذَا دُعُوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا۟ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا...}}<ref>سوره نور، آیه ۴۷ و ۵۱.</ref>.
#'''[[وفا به عهد]] و [[پیمان]]''': صداقت در [[وفا]] به عهدی که [[مؤمنان]] با [[خدا]] بسته و بر پایه آن برای [[شهادت در راه خدا]] آماده‌اند، نشانه [[صدق]] در ایمان آنان است: {{متن قرآن|مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌۭ صَدَقُوا۟ مَا عَـٰهَدُوا۟ ٱللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُۥ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا۟ تَبْدِيلًۭا}}<ref>«از مؤمنان، کسانی هستند که به پیمانی که با [[خداوند]] بستند وفا کردند؛ برخی از آنان پیمان خویش را به جای آوردند و برخی [[چشم به راه]] دارند و به هیچ روی (پیمان خود را) دگرگون نکردند» [[سوره احزاب]]، [[آیه]] ۲۳.</ref>. به گفته [[مفسران]]، این آیه درباره کسانی فرود آمد که در جنگ‌هایی چون [[بدر]] و [[اُحد]] شرکت داشتند، ولی [[شهید]] نشدند؛ مانند [[حمزه سید الشهدا]]<ref>جامع البیان، ج ‌۲۱، ص۹۲- ۹۳؛ التبیان، ج ‌۸، ص۳۲۹.</ref>؛ لیکن مفهوم آیه عام است و به این [[شأن نزول]] منحصر نمی‌‎ شود و آیه ۱۷۷ [[سوره بقره]] [[گواه]] آن است: {{متن قرآن|وَٱلْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ... اُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>.
#'''[[شکر نعمت]] [[اسلام]]''': [[منّت]] نگذاشتن برای [[قبول اسلام]] و [[شکرگزاری]] به درگاه [[خداوند]]، به سبب [[نعمت]] اسلام، از نشانه‌های [[راستگویی]] [[مؤمنان]] است: {{متن قرآن|يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا۟ قُل لَّا تَمُنُّوا۟ عَلَىَّ إِسْلَـٰمَكُم بَلِ ٱللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَىٰكُمْ لِلْإِيمَـٰنِ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ}}<ref>«بر تو منّت می‌نهند که اسلام آورده‌اند؛ بگو: برای اسلامتان بر من منّت ننهید، بلکه این خداوند است که بر شما منّت می‌نهد که شما را به ایمان رهنمون شده است، اگر راست می‌گویید» سوره حجرات، آیه ۱۷.</ref>.
#'''[[صبر]]''': [[شکیبایی]] در [[بینوایی]] و [[تنگدستی]] و [[تحمل]] [[رنج]] به هنگام [[کارزار]] نیز از نشانه‌های راستگویی مؤمنان در ایمانشان است: {{متن قرآن|وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ... وَٱلصَّـٰبِرِينَ فِى ٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلْبَأْسِ أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟}}<ref>سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>.
#'''[[خشنودی خدا]]''': کسب خشنودی خدا از دیگر نشانه‌های [[راستگویان]] است: {{متن قرآن|لِلْفُقَرَآءِ ٱلْمُهَـٰجِرِينَ ٱلَّذِينَ أُخْرِجُوا۟ مِن دِيَـٰرِهِمْ وَأَمْوَٰلِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًۭا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنًۭا وَيَنصُرُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّـٰدِقُونَ}}<ref>«(بخشی از این غنیمت‌ها) برای مستمندان مهاجری است که از خانه‌ها و دارایی‌های خود، رانده شده‌اند در حالی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را می‌جویند و خداوند و پیامبرش را یاری می‌کنند؛ آنانند که راستگویند» سوره حشر، آیه ۸.</ref>.
#'''در خواست [[آمرزش]] و [[نجات]] از [[دوزخ]]''': از نشانه‌های [[صادقان]]، درخواست آمرزش از [[خدا]]: {{متن قرآن|ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ إِنَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ * وَٱلصَّـٰدِقِينَ}}<ref>«آنان که می‌گویند: پروردگارا! به [[راستی]] ما [[ایمان]] آورده‌ایم پس، از [[گناهان]] ما درگذر و ما را از [[عذاب دوزخ]] نگاه دار!» [[سوره]] [[عمران]]، [[آیه]] ۱۶-۱۷.</ref> و درخواست [[رهایی]] از [[آتش دوزخ]] است: {{متن قرآن|ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ إِنَّنَآ ءَامَنَّا... عَذَابَ ٱلنَّارِ * وَٱلصَّـٰدِقِينَ}}<ref>«آنان که می‌گویند: پروردگارا! به راستی ما ایمان آورده‌ایم پس، از گناهان ما درگذر و ما را از عذاب دوزخ نگاه دار!» سوره عمران، آیه ۱۶.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[صدق (مقاله)|مقاله «صدق»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۷۷.</ref>


== منابع ==
== منابع ==
۸۰٬۳۷۲

ویرایش