آداب آموزشی: تفاوت میان نسخه‌ها

در بررسی [[سیره تعلیمی اهل‌بیت]]{{عم}} توجه به آداب تعلیمی نیز [[ضرورت]] دارد. [[آداب]]، جمع [[ادب]] و در لغت به معنای [[اخلاق نیک]]<ref>شیخ طریحی، مجمع البحرین، ماده «ادب».</ref> و [[آیین]] و رسوم<ref>دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ماده «ادب».</ref> است. چنان‌که روشن است، این دو معنا کاملاً با هم متفاوتند؛ چراکه معنای اول، ناظر به جنبه درونی [[انسان‌ها]] و معنای دوم، ناظر به جنبه بیرونی و ظاهری افراد می‌باشد. در بررسی آداب تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} معنای اول آداب مورد نظر است و مراد از آن، «کیفیت‌ها و هیئت‌هاییست که بر [[تعلیم]] اهل‌بیت{{عم}} عارض می‌شوند و ظاهر کار آنان را چنان [[آرایش]] می‌دهند که بر یادگیری تأثیر مثبت می‌گذارد و اگر از [[صفات اخلاقی]] هستند. از آن‌رو از آنها بحث می‌کنیم که در ظاهر تعلیم و کیفیت آن تأثیرگذارند، نه از آن جهت که صفاتی [[نفسانی]] هستند»<ref>حسینی زاده، سیره تعلیمی پیامبر{{صل}} و اهل‌بیت{{عم}} (نگرشی بر آموزش)، ص۳۱.</ref>. نگارنده در این بخش بر آن است که پس از بیان و مشخص کردن [[سیره]] اهل‌بیت{{عم}} در رعایت آداب و تعالیم آنها در آداب به مخاطبین زمینه‌های گوناگون مؤثر بر رعایت و توصیه این آداب را بررسی کند.

== سیره اهل‌بیت{{عم}} در رعایت آداب ==

اهل‌بیت{{عم}} در تعلیمات گوناگون خود آداب خاصی را رعایت می‌کردند. از آنجا که این آداب را با در نظر گرفتن شرایط [[اجتماعی]] و [[فرهنگی]] [[جامعه]]، رعایت یا توصیه می‌کردند، [[مواد تعلیمی]] مورد نظر آنها، به‌طور شایسته‌ای به مخاطبان انتقال داده می‌شد که مهم‌ترین این آداب به شرح زیر می‌باشند:

=== آغاز و پایان سخن با نام و یاد خدا ===

شروع سخن با نام پرودگار و پایان بردن آن با [[دعا]] و یاد [[خداوند]]، از اصلی‌ترین آدابی بود که اهل‌بیت{{عم}} در خطبه‌های خود به آن [[التزام]] و پایبندی داشتند. [[رسول خدا]]{{صل}} یکی از خطبه‌های خود را چنین آغاز کرد: {{متن حدیث|إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ أَحْمَدُهُ وَ أَسْتَعِينُهُ...}}<ref>صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد، ج۲، ص۵۲۴.</ref>. [[شهید ثانی]] درباره آن حضرت می‌نویسد: «[[پیامبر]]{{صل}} هرگاه از [[سخن گفتن]] فارغ می‌شد...، می‌گفت: خدایا از خطاها و [[گناهان]] عمدی ما و از خلاف‌های پنهانی ما و از گناهانی که تو از آنها آگاه‌تری درگذر، خدایا! تقدم و تأخر از توست و خدایی جز تو نیست»<ref>{{متن حدیث|أَنَّهُ{{صل}} كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ حَدِيثِهِ... يَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنَا مَا أَخْطَأْنَا وَ مَا تَعَمَّدْنَا وَ مَا أَسْرَرْنَا وَ مَا أَعْلَنَّا وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَ أَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ}}. شهید ثانی، منیة المرید، ص۲۲۰.</ref>.

[[حضرت زهرا]]{{س}} نیز [[خطبه]] [[تاریخی]] خود موسوم به «فدکیه» را با [[حمد]] و [[ثنای الهی]] آغاز کرده و فرمود: «[[سپاس]] [[خداوند]] را که به ما [[نعمت]] داد و [[ستایش]] او را به خاطر همه نعمت‌هایی که از ابتدا بر ما ارزانی داشت.»..<ref>{{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَنْعَمَ وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلَى مَا أَلْهَمَ وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا...}}. طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۲.</ref>. آن حضرت نیز خطبه خود را با [[نام خدا]] و آیه‌ای از [[قرآن]] به پایان رساند<ref>طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۴۱.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز در طول دوره خلافتش، شروع [[خطبه‌ها]] با نام خدا و پایان بردن آنها با [[دعاء]] و استمداد از [[پروردگار]] را به عنوان یک اصل ثابت در [[آداب]] خطبه‌خوانی رعایت می‌کرد. چنان‌که یکی از خطبه‌های خود را چنین آغاز کرد: «سپاس خداوندی را که سخنوران از [[ستودن]] او عاجزند و حسابگران از شمارش نعمت‌های او [[ناتوان]].».. و با خواندن آیه‌ای از قرآن، آن را به پایان برد<ref>{{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ وَ لَا يُحْصِي نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱.</ref>.

[[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} نیز همواره به این اصل پایبند بودند. برای مثال امام حسن{{ع}} نیز در یکی از مهم‌ترین خطبه‌های خود که پس از صلح با معاویه و در حضور او ایراد کرد، سخنان صریح و بی‌پرده خود را پس از نام و یاد خداوند، آغاز کرده و به پایان رساند<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۳۳۱-۳۳۲.</ref> و امام حسین{{ع}} خطبه معروف خود را که دو سال پیش از مرگ معاویه در [[منی]] ایراد فرمود با حمد و [[ثنای الهی]] آغاز کرد<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۱۲۷.</ref>.

[[توحید]] به عنوان اصلی‌ترین رکن [[اسلام]] می‌باشد که تمام امور [[زندگی]] [[انسان‌ها]] بر محور آن [[استوار]] است. [[اهل‌بیت]]{{عم}} در هر دوره درصدد بودند با ذکر [[نام خدا]]، [[حمد]]، ثنا و بیان صفات او، [[روح]] [[معنویت]] و توحید را در [[جامعه]] بدمند و [[دل‌ها]] را متوجه [[خدا]] کنند. معطوف ساختن ذهن جامعه عصر پیامبر{{صل}} که [[عقاید]] [[شر]] ک‌آمیز [[دوره جاهلی]] ت هنوز در آن رسوب داشت به ذکر و نام خدا و نقش کردن آن در اذهان [[مردم]] جامعه‌ای که پس از [[پیامبر]]{{صل}} با عدول از خط [[ولایت]] به تدریج از [[آموزه‌های اسلام]] فاصله گرفته بودند، علت اصلی تأکید اهل‌بیت{{صل}} بر ذکر دائمی نام خدا در کلامشان بود<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۴۶.</ref>.

رفق و مدارا از مهم‌ترین [[آداب تعلیمی]] اهل‌بیت{{عم}} می‌باشد. [[نرمخویی]] در مقابل تندخویی و شدت عمل، امری بود که اهل‌بیت{{عم}} در برخورد با دیگران به آن پای‌بند بودند و [[خداوند]] نیز بندگان خاص خود را بر آن می‌ستاید و می‌فرماید: {{متن قرآن|وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا *... وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا}}<ref>«و بندگان (خداوند) بخشنده آنانند که بر زمین فروتنانه گام برمی‌دارند و هرگاه نادانان با آنان سخن سر کنند پاسخی نرم گویند *... و چون بر یاوه بگذرند بزرگوارانه می‌گذرند» سوره فرقان، آیه ۶۳ و ۷۲.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} درباره اهمیت [[رفق]] فرمود: «اگر رفق مخلوقی قابل مشاهده بود، بهترین مخلوق خداوند محسوب می‌شد»<ref>{{متن حدیث|لَوْ كَانَ الرِّفْقُ خَلْقاً، يُرَى مَا كَانَ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ شَيْ‏ءٌ أَحْسَنَ مِنْهُ}}. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۱۲۰.</ref>. [[انس بن مالک]] نقل می‌کند که روزی با رسول خدا{{صل}} در راه بودند که یک [[اعرابی]] [[لباس]] حضرت را که کناره‌های آن درشت و [[خشن]] بود به شدت کشیده و از رسول خدا{{صل}} تقاضای [[مالی]] کرد؛ به‌طوری‌که گردن آن حضرت، خراشیده شد. با وجود این [[رفتار]] گستاخانه اعرابی، پیامبر{{صل}} با [[خنده]] بر وی نگریست و دستور داد تا مقداری [[پول]] به او بدهند. معاویه بن [[حکم]] سلمی [[روایت]] کرده روزی همراه [[رسول خدا]]{{صل}} و جمعی از [[صحابه]] در حال [[خواندن نماز]] جماعت بودیم که شخصی [[عطسه]] کرد و من در حال [[نماز]] به او گفتم: «یرحمک [[الله]]» در همین [[زمان]] بود که متوجه شدم صحابه با نگاه‌هایشان مرا [[عتاب]] کرده، با [[غضب]] دست‌های خود را بر پاهایشان می‌زنند. پس از نماز رسول خدا{{صل}} بدون هیچ [[کراهت]] و [[ناراحتی]] به سوی من آمد و برایم شرح داد که صحبت کردن در نماز جایز نمی‌باشد و نماز چیزی جز [[تسبیح]]، [[تکبیر]] و [[قرائت قرآن]] نیست. این [[رفتار]] همراه با [[رفق]] و [[دوستی پیامبر]]{{صل}} چنان تأثیری بر آن شخص گذاشت که بر اساس متن روایت چنین گفت: «هیچ معلمی را بهتر از [[شیوه تعلیمی]] [[پیامبر]]، قبل و بعد از ایشان ندیدم»<ref>{{عربی|مَا رَأَيْتُ مُعَلِّماً قَبْلَهُ وَ لَا بَعْدَهُ أَحْسَنَ تَعْلِيماً مِنْهُ}}. ابن اثیر، اسد الغابه، ج۵، ص۶۷.</ref>.

[[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} در برابر [[مشرکان]] و [[اهل کتاب]] معاند نیز تا جایی که می‌توانست با [[رفق و مدارا]] برخورد می‌کرد. آن حضرت در سیزده سال حضور در [[مکه]] با وجود همه توهین‌ها و [[آزار]] و اذیت‌های مشرکان هیچ‌گاه تندخویی و شدت عمل از خود نشان نداد و پس از [[فتح مکه]] نیز، با اعلام عف، عمومی، همه مشرکان را بخشید<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۴۰۳.</ref>.

پیامبر{{صل}} از بدو ورود به [[مدینه]] در برخورد با [[یهودیان]] [[رفتاری]] مسالمت‌آمیز در پیش گرفت. [[عقد]] [[پیمان]] عمومی با [[یهود]]<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۵۰۱.</ref>، پیمان با سه [[قبیله بنی نضیر]]، [[بنی قریظه]] و [[بنی قینقاع]]<ref>طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۱۵۷.</ref> و تلاش برای [[صلح]] با [[خیبریان]]<ref>ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۲، ص۳۶۲.</ref> از جمله برخوردهای کریمانه و مسالمت‌آمیز رسول خدا با یهودیان بود.

رفق و مدارا در برابر [[متعلم]] در [[سیره تعلیمی]] [[حضرت زهرا]] نیز دیده می‌شود. روزی زنی نزد [[فاطمه زهرا]]{{س}} رفت و از آن حضرت خواست تا به سؤال او پاسخ دهد. هنگامی که حضرت سؤال او را پاسخ داد [[زن]] سؤال دوم را مطرح کرد و فاطمه زهرا{{س}} مجدداً پاسخ داد. پرسش‌های زن ادامه یافت تا به ده سؤال رسید و حضرت به همه آنها [[جواب]] داد. آن [[زن]] که از سؤالات پیاپی خود شرمنده شده بود، عذرخواهی کرد؛ اما [[حضرت زهرا]]{{س}} با [[گشاده‌رویی]] از او خواست تا هرگاه سؤالی داشت به ایشان مراجعه کند؛ سپس خطاب به آن زن فرمود: «به من بگو آیا اگر کسی خود را یک [[روز]] [[اجیر]] کرده باشد تا بار سنگینی را در برابر صد هزار دینار به پشت بام ببرد آیا برای او [[مشقت]] دارد؟ من در برابر هر [[پرسش]]، پاداشی بیش از مرواریدهای انباشته میان [[زمین]] و [[عرش]] می‌گیرم، پس سزاوار است که پرسش تو بر من دشوار نیاید»<ref>{{متن حدیث|أَ رَأَيْتِ مَنِ اكْتُرِيَ يَوْماً يَصْعَدُ إِلَى سَطْحٍ بِحِمْلٍ ثَقِيلٍ وَ كِرَاهُ مِائَةُ أَلْفِ دِينَارٍ يَثْقُلُ عَلَيْهِ؟... اكْتُرِيتُ أَنَا لِكُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَكْثَرَ مِنْ مِلْ‏ءِ مَا بَيْنَ الثَّرَى إِلَى الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَى أَنْ لَا يَثْقُلَ عَلَيَّ...}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۳.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} در سراسر دوران پس از رحلت پیامبر{{صل}} [[رفق و مدارا]] با [[دوستان]] و [[دشمنان]] را رعایت می‌کرد. در عین [[غصب]] شدن [[حق]] [[خلافت]] ایشان در برخورد با [[خلفای سه‌گانه]] [[رفتاری]] مداراجویانه در پیش گرفتند. با به خلافت رسیدن آن حضرت و آغاز جنگ‌های داخلی، ایشان با وجود همه [[دشمنی‌ها]] و کارشکنی‌های مخالفان نهایت [[صبر]] و [[مدارا]] با آنان را در پیش گرفت؛ چنان‌که در آستانه [[جنگ صفین]]، هنگامی که یاران امام، علت مدارا و [[بردباری]] فراوان آن حضرت در مقابل سپاه معاویه را جویا شدند [[امام]] پاسخ داد: «به [[خدا]] [[سوگند]] هر روزی که [[جنگ]] را به تأخیر می‌اندازم برای آن است که [[آرزو]] دارم عده‌ای از آنها به ما ملحق شوند و [[هدایت]] گردند و در لابه‌لای تاریکی‌ها [[نور]] مرا نگریسته و به سوی من بشتابند، که این برای من از [[کشتار]] آنان در [[گمراهی]] بهتر است گرچه در این صورت نیز به [[جرم]] گناهانشان گرفتار می‌گردند»<ref>{{متن حدیث|فَوَاللَّهِ مَا دَفَعْتُ الْحَرْبَ يَوْماً إِلَّا وَ أَنَا أَطْمَعُ أَنْ تَلْحَقَ بِي طَائِفَةٌ فَتَهْتَدِيَ بِي وَ تَعْشُوَ إِلَى ضَوْئِي وَ ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَقْتُلَهَا عَلَى ضَلَالِهَا وَ إِنْ كَانَتْ تَبُوءُ بِآثَامِهَا}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۵۵؛ برای نمونه‌های دیگر، ر.ک: خطبه‌های ۴، ۱۳۱، ۱۳۷ و ۱۵۶؛ نامه ۳۰.</ref>. [[رفق]]، مدارا و [[رفتار]] حلیمانه در سراسر [[زندگی]] [[امام حسن]]{{ع}} مشهود است. نمونه بارز این رفتار برخورد دوستانه [[امام]] با مرد شامی است که به محض دیدن امام شروع به [[دشنام]] و [[ناسزا]] دادن به آن حضرت کرد. امام حسن{{ع}} پس از شنیدن حرف‌های او درحالی‌که تبسمی بر لب داشت، فرمود: «ای پیرمرد [[گمان]] دارم در این [[شهر]] غریب هستی و شاید [[اشتباه]] کرده‌ای، پس اگر درصدد جلب رضایت ما هستی از تو [[راضی]] می‌شویم و اگر چیزی از ما بخواهی به تو می‌دهیم و اگر [[راهنمایی]] و [[ارشاد]] خواهی، ارشادت کنیم و اگر برای برداشتن بارت از ما کمک خواهی، بارت را برداریم و اگر گرسنه‌ای [[سیرت]] کنیم و اگر برهنه‌ای تو را بپوشانیم.»..<ref>{{متن حدیث|أَيُّهَا الشَّيْخُ! أَظُنُّكَ غَرِيباً وَ لَعَلَّكَ شُبِّهْتَ فَلَوِ اسْتَعْتَبْتَنَا أَعْتَبْنَاكَ وَ لَوْ سَأَلْتَنَا أَعْطَيْنَاكَ وَ لَوْ اسْتَرْشَدْتَنَا أَرْشَدْنَاكَ وَ لَوْ اسْتَحْمَلْتَنَا حَمَّلْنَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ جَائِعاً أَشْبَعْنَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ عُرْيَاناً كَسَوْنَاكَ...}}. ابن شهرآشوب، المناقب، ج۳، ص۱۸۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۳۴۴.</ref>. آن مرد با دیدن [[گشاده‌رویی]] امام و شنیدن سخنان محبت‌آمیز آن حضرت گریست و گفت: {{متن حدیث|أَشْهَدُ أَنَّكَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالاتِهِ}}.

رعایت [[رفق و مدارا]] از سوی [[اهل‌بیت]]{{عم}} تحت تأثیر شرایط [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] آن [[روزگار]] بود. [[خشونت]] طبیعت [[جزیرةالعرب]] و [[سختی]] [[معیشت]] سبب می‌شد که [[اعراب]] دچار خشونت [[اخلاقی]] گردیده و به صفات ناپسندی چون [[تکبر]]، انقیادناپذیری، [[کینه‌توزی]]، [[تسلط]] نداشتن بر [[احساسات]] و [[عبوس]] بودن و دشنام دادن متصف شوند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت، ص۹۳.</ref>. [[سخن گفتن]] با صدای بلند نیز از دیگر ویژگی‌های [[عرب]] بود که ورود [[وفد]] [[بنی تمیم]] بر [[پیامبر]]{{صل}} و بلند سخن گفتن با حضرت<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۵۶۱-۵۶۲.</ref> نمونه‌ای از وجود این [[خصلت]] در میان اعراب است و [[قرآن کریم]] نیز در آیه‌ای [[مسلمانان]] را از این [[صفات اخلاقی]] [[نهی]] کرده می‌فرماید: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! صدایتان را از صدای پیامبر فراتر نبرید و در گفتار با او بلند سخن مگویید چنان که با یکدیگر بلند سخن می‌گویید؛ مبادا کردارهایتان بی‌آنکه خود دریابید تباه گردد» سوره حجرات، آیه ۲.</ref>. بنابراین [[اهل‌بیت]]{{عم}} با [[رفق و مدارا]] در برابر مخاطبان، آنان را به [[خضوع]] و [[انقیاد]] وادار و بدین وسیله تعالیم مورد نظر خود را منتقل می‌کردند.

[[امام علی]]{{ع}} در شرایط گوناگون قبل و بعد از [[خلافت]]، رفق و مدارا را در بیشتر موارد، بهترین راهکار برخورد با مخالفان می‌دانست. در شرایطی که از یک طرف، خو کردن [[عرب]] به [[نظام سیاسی]] خاصی که در فصل گذشته به آن پرداخته شد، مانعی در [[به خلافت رسیدن امام علی]]{{ع}} محسوب می‌شد و از طرف دیگر پدید آمدن [[بحران]] [[ارتداد]] موجب روگردانی [[جامعه]] از اصل [[ولایت]] گردید، امام علی{{ع}} [[سکوت]] و [[مدارا]] با [[خلفا]] را به عنوان بهترین راه مواجهه با جامعه آن [[روز]] برگزید تا [[آرامش]] حاصله، مایه دوام و [[ثبات]] جامعه نوپای [[اسلامی]] گردد و مسلمانان را از پراکندگی و تشتت [[حفظ]] کند. ایشان در دوران خلافت خود نیز، علی‌رغم کارشکنی‌ها و جنگ‌افروزی‌های مخالفان، تا حد ممکن رفق و مدارا با آنها را رعایت می‌کرد؛ چراکه این شیوه را سازنده‌ترین عنصر در [[اصلاح جامعه]] می‌دانست.

[[امام حسن]]{{ع}} نیز تحت تأثیر شرایط [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] جامعه، مدارا با [[دوستان]] و [[دشمنان]] را تنها راه [[تعلیم]] جامعه یافت. چنان‌که در فصل گذشته بیان شد، فضای ارعاب و [[وحشت]] و [[تبلیغات]] مخرب معاویه و نیز [[عتاب]] و سرزنش‌های پیوسته [[یاران امام حسن]]{{ع}} که آن حضرت را در به خلافت رسیدن معاویه مقصر می‌دانستند، دو عامل اصلی بود که آن حضرت را به [[بردباری]]، مدارا و [[حلم]] کشاند، تا در [[سایه]] رفق و مدارا، [[تعالیم اسلامی]] را به مخاطبان خود منتقل سازد<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت، ص۲۸۴.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۴۸.</ref>

=== آسان‌گیری ===

آسان‌گیری، از مهم‌ترین [[آداب تعلیمی]] اهل‌بیت{{عم}} محسوب می‌شود. اهل‌بیت{{عم}} هیچ‌گاه مخاطبان خود، به ویژه تازه [[مسلمانان]] را به [[تکالیف]] سخت و «مالایطاق» امر نمی‌کردند. روزی شخصی نزد [[پیامبر]]{{صل}} آمد و از آن حضرت خواست تا به دلیل [[ناتوانی]] در بهره بردن و اخذ همه مطالب [[قرآن]]، آنچه را برای او کفایت می‌کند، به او بیاموزد. پیامبر{{صل}} نیز بدون سخت‌گیری به او فرمود: {{متن حدیث|قُلْ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ}}. آن مرد گفت: ای [[رسول خدا]]، آن‌چه به من آموختی مخصوص خداست، درباره خودم چه بگویم؟ پیامبر{{صل}} پاسخ داد: «بگو: خدایا به من رحم کن و روزی ده و [[سلامت]] بدار و [[هدایت]] فرما»<ref>{{متن حدیث|قَالَ لَهُ رَجُلٌ: إِنِّي لا أَسْتَطِيعُ أَنْ آخُذَ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ فَعَلِّمْنِي مَا يُجْزِئُنِي فِي الصَّلَاةِ. فَقَالَ{{صل}}: قُلْ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَ اللَّهُ أكبر وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ. فَقَالَ الرَّجُلُ: هَذا لِلَّهِ فَمَا لِي؟ فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}: قُلْ: اللّهُمَّ ارْحَمْنِي وَ عَافِنِي وَ ارْزُقْنِي}}. حلی، تذکره الفقها، ج۳، ص۱۳۶.</ref>.

روزی به پیامبر خبر رسید که [[معاذ بن جبل]]، در [[نماز جماعت]] سوره‌ای از سوره‌های طولانی را خوانده، [[نماز]] را طولانی کرده است؛ حضرت نزد او رفت و وی را مؤاخذه کرد و به او سفارش فرمود که به دلیل حضور افراد کهنسال، ضعیف و گرفتار [[حق]] ندارد مسلمانان را پشت سر خود [[اسیر]] و [[شکنجه]] کند<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص٣٩٠.</ref>.

از دیگر نمونه‌های آسان‌گیری پیامبر{{صل}} بر تازه مسلمانان می‌توان به ماجرای گم شدن گردنبند [[عایشه]] اشاره کرد که پیامبر گروهی را در پی یافتن آن فرستاد؛ تا اینکه [[وقت]] نماز رسید و آنان به دلیل نبود آب، بدون [[وضو]]، نماز خود را برپا کردند. آنها پس از بازگشت، [[پیامبر]] را از اقدام خود با خبر ساختند؛ در این حال بود که [[آیه تیمم]] نازل شد و پیامبر{{صل}} هیچ‌گاه آنها را به بطلان نمازشان و [[لزوم]] اعاده آن امر نفرمود<ref>حلی، منتهی المطلب، ج۳، ص۷۵.</ref>. دو نمونه مشهور [[آسان‌گیری]] پیامبر{{صل}} به تازه [[مسلمانان]]، [[اجازه]] صحبت در نمازهای [[جماعت]] تا سال‌هایی چند<ref>بخاری، صحیح، ج۵، ص۱۶۲.</ref> و منع تدریجی شرب خمر است، که در این موارد پیامبر{{صل}} هیچ‌گاه بر [[مردم]] فشاری وارد نکرد.

آسان‌گیری که در دوره پیامبر{{صل}} به شکل بارزتری نمایان بود، تأثیر بسزایی در جذب مخاطبان داشت. [[اعراب]] که به [[زندگی]] کاملاً [[آزاد]] و بدون قید و بند خو کرده بودند، در صورتی که یکباره با سخت‌گیری و انعطاف‌ناپذیری پیامبر{{صل}} در [[امور دینی]] مواجه می‌شدند، از [[اسلام]] دلزده شده، به آن تن نمی‌دادند. [[اهل کتاب]] نیز که [[احکام]] و [[شریعت]] [[تحریف]] شده و بسیار دشوارشان، آنان را به [[زحمت]] می‌انداخت، با دیدن [[تساهل]] اسلام جذب آن می‌شدند. به همین دلیل بود که [[اهل‌بیت]]{{عم}} در صدر اسلام، تساهل را در سیره تعلیمی خود به عنوان یک اصل اساسی قرار دادند تا بدین وسیله مخاطبان خود را جذب کرده و بیشترین اثر‌گذاری را بر آنها داشته باشند<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۵۲.</ref>.

=== عدالت بین مخاطبان ===

از دیگر آدابی که اهل‌بیت{{عم}} آن را رعایت می‌کردند، عدالت میان [[اصحاب]] و مخاطبان بود. پیامبر{{صل}} هنگام [[سخن گفتن]] با مخاطبان خود، به طرز یکسان به همه آنها نگاه می‌کرد. [[امام صادق]]{{ع}} در این باره فرمود: پیامبر{{صل}} نگاه خود را بین اصحاب تقسیم می‌کرد و به هر یک از آنان به یک اندازه می‌نگریست»<ref>{{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَقْسِمُ لَحَظَاتِهِ بَيْنَ أَصْحَابِهِ فَيَنْظُرُ إِلَى ذَا وَ يَنْظُرُ إِلَى ذَا بِالسَّوِيَّةِ}}. کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۶۷۱.</ref>. [[رعایت عدالت]] میان اصحاب تا حدی بود که اگر چند نفر سؤالی را مطرح می‌کردند، به کسی که زودتر می‌پرسید پاسخ می‌دادند؛ چنان‌که مردی از [[انصار]] پرسشی را از پیامبر{{صل}} پرسید و در همان هنگام مردی از ثقیف نیز، مسئله‌ای را از آن حضرت سؤال کرد. پیامبر{{صل}} فرمود: «ای [[برادر]] ثقفی، برادر [[انصاری]] از تو زودتر پرسید؛ بنشین تا پاسخ او را بدهم، سپس پاسخ تو را»<ref>{{متن حدیث|يَا أَخَا ثَقِيفٍ! إِنَّ الْأَنْصَارِيَّ قَدْ سَبَقَكَ بِالْمَسْأَلَةِ فَاجْلِسْ كَيْمَا نَبْدَأَ بِحَاجَةِ الْأَنْصَارِيِّ قَبْلَ حَاجَتِكَ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۶۳-۶۴.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} رعایت [[مساوات]] را به [[مالک اشتر]] به عنوان فرماندار، [[رهبر]] و معلمی از جانب [[امام]] برای [[مصریان]]، توصیه کرد و فرمود: «... در نگاه و در اشاره چشم و در [[سلام کردن]] و اشاره کردن، با همگان یکسان باش، تا زورمندان در [[ستم]] تو [[طمع]] نکنند و [[ناتوانان]] از [[عدالت]] تو [[مأیوس]] نشوند»<ref>{{متن حدیث|... وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِيَّةِ حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، نامه ۴۶.</ref>.

[[رعایت عدالت]] میان [[اصحاب]] و شاگردان در آن [[روزگار]] آثار تعلیمی فراوانی داشت. در شرایط آن [[زمان]] که [[قشری‌گری]] [[اجتماعی]] و تفاوت میان [[فقیر]] و [[غنی]] و ارباب و برده وجود داشت و هر یک از [[اعراب]] شمالی و جنوبی خود را [[برتر]] از دیگری می‌دانست، [[بی‌عدالتی]] و رعایت نکردن مساوات می‌توانست سبب بروز تشنجات و ایجاد حساسیت گردد. [[اهل‌بیت]]{{عم}} با در نظر گرفتن شرایط [[جامعه]]، همواره در برخوردهای خود، عدالت و مساوات را مراعات می‌کردند تا همه طبقات و گروه‌های جامعه، برای اهل‌بیت{{عم}} [[ارزش]] و اعتبار قائل شده و به سخنانشان توجه کنند. از [[انس بن مالک]] است که [[پیامبر]] در همین زمینه فرمود: «هر [[تربیت]] کننده‌ای که [[مسئولیت]] [[آموزش]] سه کودک از [[فرزندان]] [[امت اسلامی]] را بر عهده بگیرد و فقیر وغنی آنها را به صورت مساوی آموزش ندهد، در [[قیامت]] با [[خائنان]] [[محشور]] خواهد شد»<ref>{{متن حدیث|أَيُّمَا مُؤَدِّبٍ وَ لَهُ ثَلاثَةُ صَبِيَّةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، فَلَمْ يُعَلِّمْهُمْ بِالسَّوِيَّةِ، فَقِيرَهُمْ مَعَ غَنيِّهِمْ وَ غَنِيَّهُمْ مَعَ فَقِيرِهِمْ، وَ حُشِرَ يَوْمَ القِيَامَةِ مَعَ الْخَائِنِينَ...}}. شریف قریشی، باقر، النظام التربوی فی الاسلام، ص۱۸۱.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۵۳.</ref>

اهل‌بیت{{عم}} همواره به متعلمان و مخاطبان خود احترام می‌گذاشتند. ابورفاعه نقل می‌کند: روزی پیامبر{{صل}} را که در حال خواندن [[خطبه]] بود، از حضور مردی [[آگاه]] ساخت که قصد [[پرسش]] درباره [[دین اسلام]] را داشت. [[رسول خدا]]{{صل}}، خطبه خود را قطع کرده و به سرعت به سوی آن مرد شتافت و پس از پاسخ دادن به پرسش‌های او مجدداً، خطبه خویش را ادامه داد<ref>مقریزی، امتاع الاسماع، ج۷، ص۱۲۶.</ref>. انس بن مالک نیز [[روایت]] می‌کند که رسول خدا{{صل}} قصد [[نوشیدن]] مقداری شیر داشت؛ درحالی‌که یک [[اعرابی]] در جانب راست و [[ابوبکر]] در جانب چپ ایشان نشسته بود. پیامبر{{صل}} با وجود حضور ابوبکر به عنوان یکی از [[صحابه]] با سابقه خود ظرف شیر را ابتدا به اعرابی داده، فرمود: «راست، راست»<ref>{{متن حدیث|الْأَيْمَنَ، فَالْأَيْمَنَ}}. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۵، ص۷۳-۷۴.</ref>. در روایت دیگری از انس نقل شده است که آن حضرت به گونه‌ای بود که اگر شخصی از [[اصحاب]]، آن حضرت را [[ملاقات]] می‌کرد، تا زمانی که آن شخص پیامبر{{صل}} را رها نمی‌کرد، آن حضرت نیز او را ترک نمی‌کرد. همچنین هنگامی که کسی با آن حضرت [[مصافحه]] می‌کرد، تا زمانی که آن شخص دستش را نمی‌کشید، آن حضرت دست خود را رها نمی‌کرد<ref>اصبهانی، اخلاق النبی و آدابه، ج۱، ص۳۲۲ به نقل از: روحی، ابوالفضل، «الگوی تربیتی پیامبر اعظم»، ص۱۷.</ref>. [[روش پیامبر]]{{صل}} این بود که هر کس بر ایشان وارد می‌شد، چنان او را [[احترام]] می‌کرد که حتی گاه عبای خود را به جای فرش، زیر او می‌گستراند<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۶، ص۲۳۵.</ref>.

احترام گذاشتن به [[متعلم]] در آن [[روزگار]] آثار فروانی داشت. در جامعه‌ای که [[برتر]] دانستن اشراف بر طبقه غیر اشراف، به ویژه [[غلامان]] و [[برده‌ها]] امری رایج و عادی بود، احترام گذاشتن به مخاطبان به خصوص فرودستان [[جامعه]]، موجب [[شخصیت]] دادن به آنان و در نتیجه جذب آنها به [[تعالیم اسلامی]] می‌گردید؛ از همین‌رو [[اهل‌بیت]]{{عم}}، احترام به مخاطبان را در برخورد با طبقات مختلف، رعایت می‌کردند<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۵۵.</ref>.

== سیره اهل‌بیت{{عم}} در تعلیم آداب به مخاطبین ==

بخشی از [[سیره تعلیمی اهل‌بیت]]{{عم}} به تعلیم آداب به مخاطبین اختصاص داشت. بر اساس روایتی از [[پیامبر]]{{صل}} آدابی را که اهل‌بیت{{عم}} سعی داشتند به متعلمان تعلیم داده و آنها را ملزم به رعایت آنها کنند، چهار بخش اصلی داشت. از [[امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] شده است که [[رسول خدا]]{{صل}} مراحل [[کسب علم]] را [[سکوت]] و استماع، [[حفظ]] کردن، عمل به آموخته‌ها و نشر آن برشمرد<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۸.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز در روایتی، [[رعایت ادب]] و احترام در مقابل [[معلم]] را توصیه کرده و موارد آن را ذکر کردند<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۳۷.</ref>. بر این اساس می‌توان مهم‌ترین آداب تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} به متعلمین را به پنج دسته زیر تقسیم کرد:

[[پیامبر]]{{صل}} و اهل‌بیت ایشان{{ع}} سکوت و استماع مخاطبین را اولین [[آداب]] تعلمی می‌دانستند. در روایتی از [[خباب بن ارت]] آمده است که پیامبر{{صل}}، هنگام بیان مطلبی به او و چند نفر دیگر که در نزدیکی [[خانه]] حضرت نشسته بودند فرمود: {{متن حدیث|اسْمَعُوا، اسْمَعُوا، اسْمَعُوا: إِنَّهُ سَيَكُونُ بَعْدِي أُمَرَاءُ فَلَا تُصَدِّقُوهُمْ بِكَذِبِهِمْ...}}<ref>ابن حیان، الاحسان فی تقریب صحیح، ج۱، ص۵۱۸-۵۱۹ به نقل از: فضل الهی، النبی الکریم معلما، ص۵۰.</ref>.

رسول خدا{{صل}} هرگاه قصد ایراد [[خطبه]] داشتند، شخصی را [[مأمور]] ساکت کردن حاضران می‌کرد؛ چنان‌که پیش از آغاز خطبه خود در [[عرفات]]، خطاب به [[بلال]] فرمود: {{متن حدیث|يَا بِلَالُ، أَنْصِتْ لِي النَّاسَ...}}<ref>سمعانی، ادب الملاء و الاستملاء، ص۱۱۴.</ref> و در خطبه [[غدیر خم]] نیز خطاب به یکی از [[صحابه]] خود فرمود: {{متن حدیث|اسْتَنْصَتَ النَّاسَ}}<ref>مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱۴، ص۲۶۲؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۵، ص۷۹.</ref>.

این [[روایات]] و نیز آیاتی چون {{متن قرآن|وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«و چون قرآن خوانده شود بدان گوش فرا دهید و خاموش بمانید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره اعراف، آیه ۲۰۴.</ref>، به ادب‌نیاموختگی [[عرب]]، غوغا و هیاهو و پرحرفی آنها اشاره دارد و نشان می‌دهد که [[اعراب]] در حضور اهل‌بیت{{عم}} سکوت را رعایت نکرده و در نتیجه از تعالیم آنان بهره‌ای نمی‌بردند. این شرایط موجب شد که اهل‌بیت{{عم}} مخاطبین را به [[سکوت]] و استماع سخنان خویش [[دعوت]] کرده تا زمینۀ تأثیر‌گذاری تعالیم خود را فراهم کنند. نکته حائز اهمیت آنکه [[حاکمیت]] [[فرهنگ]] شفاهی بر [[جامعه]] صدر اسلام، موجب می‌شد که [[حفظ]] کردن تعالیم، اصلی‌ترین روش ثبت و ضبط اطلاعات در اذهان باشد؛ بر همین اساس، سکوت کامل و استماع برای فهم سخنان [[اهل‌بیت]]{{عم}} [[ضرورت]] بسیاری می‌یافت<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۵۶.</ref>.

=== حفظ ===

حفظ کردن تعلیمات از بهترین آدابی بود که اهل‌بیت{{عم}} در صدر اسلام به آن توصیه فراوانی داشتند. اهل‌بیت{{عم}} بارها در سخنان خود، با بیان عباراتی چون «[[خداوند]] چهره کسی را که سخن مرا بشنود و حفظ کند، خرم گرداند»<ref>{{متن حدیث|نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا}}. صدوق، الامالی، ص۴۳۲.</ref>، مخاطبان را به حفظ و ثبت [[کلام]] خود در اذهان توصیه می‌کردند. از [[ابن عباس]] [[روایت]] شده است که [[پیامبر]]{{صل}} خطاب به او فرمود: {{متن حدیث|يَا غُلَامُ! إِنِّي مُعَلِّمُكَ احْفَظ...}}<ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۱۰۹؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۹، ص۳۰۵.</ref>. [[امام علی]]{{ع}}، جایگاه حفظ را در انتقال صحیح تعالیم خود به مخاطبان، چنان مهم و ارزشمند می‌دانست که گاه سخنان مهم خود را در اجتماعات بزرگ مطرح می‌کرد. تا بدین وسیله افراد بیشتری آن تعالیم را به خاطر سپرده و کمتر با خطر نسیان مواجه شوند؛ چنان‌که روزی شخصی از امام علی{{ع}} درباره [[ایمان]] سؤال کرد و [[امام]] فرمود: «فردا نزد من بیا تا در جمع [[مردم]] پاسخ گویم که اگر تو گفتارم را فراموش کنی دیگری آن را به خاطر سپارد؛ زیرا گفتار چونان شکار رمنده است، یکی آن را به دست می‌آورد و دیگری آن را از دست می‌دهد»<ref>{{متن حدیث|إِذَا كَانَ الْغَدُ فَأْتِنِي حَتَّى أُخْبِرَكَ عَلَى أَسْمَاعِ النَّاسِ فَإِنْ نَسِيتَ مَقَالَتِي حَفِظَهَا عَلَيْكَ غَيْرُكَ فَإِنَّ الْكَلَامَ كَالشَّارِدَةِ يَنْقُفُهَا هَذَا وَ يُخْطِئُهَا هَذَا}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۶.</ref>. [[امام حسن]]{{ع}} نیز، [[فرزندان]] و [[خویشاوندان]] خود را مورد خطاب قرار داده و فرمود: «پس [[علم]] بیاموزید پس هر کس از شما که نمی‌تواند آن را روایت یا [[حفظ]] کند، آن را بنویسد»<ref>{{متن حدیث|فَتَعَلَّمُوا الْعِلْمَ، فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ أَنْ يَرْوِيَهُ أَوْ يَحْفَظَهُ فَلْيَكْتُبْهُ}}. یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۱۵.</ref>.

شرایط [[فرهنگی]] [[جامعه]]، بر تأکیدات [[اهل‌بیت]]{{عم}} درباره حفظ و به خاطر سپردن تعالیم تأثیرگذار بود. چنان‌که در فصول قبل به تفصیل بیان شد، جامعه [[عرب]] صدر اسلام، دارای فرهنگی شفاهی با مردمی غالباً بی‌سواد و فاقد ابزارهای گسترده نوشتاری بود طبیعی است که در چنین شرایطی تنها راه ثبت و انتقال معارف، حافظه افراد بود و اهل‌بیت{{عم}} با در نظر گرفتن این شرایط مخاطبان خود را به حفظ کردن سخنان و تعالیم خویش ترغیب می‌کردند.

 

عامل دیگری که موجب تأکید اهل‌بیت{{عم}} به حفظ [[روایات]] و سایر تعالیم آنان می‌شد، وجود اختلاف روایات [[پیامبر]]{{صل}} در میان [[مردم]] بود. این عامل چه در [[زمان]] [[حیات رسول خدا]] و چه پس از آن به شدت در جامعه نمایان بود؛ به همین دلیل اهل‌بیت{{عم}} مخاطبان خود را به حفظ درست روایات توصیه می‌کردند؛ چنان‌که [[امام علی]]{{ع}} یکی از عوامل اختلاف روایات در نقل حدیث را افرادی معرفی می‌کند که سخنان پیامبر{{صل}} را درست حفظ نکرده‌اند<ref>سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۱۰.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۵۷.</ref>

 

اهل‌بیت{{عم}} همواره از مخاطبان خود می‌خواستند تا به آموخته‌های خود عمل کنند. [[رسول خدا]]{{صل}} در این زمینه فرمود: «هر [[علمی]] باریست جز برای کسی که به آن عمل کند»<ref>{{متن حدیث|كُلُّ عِلْمٍ وَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ إِلَّا مَنْ عَمِلَ بِهِ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۳۸.</ref>. آن حضرت در جای دیگری فرمود: «هر کس که [[علم]] را از [[اهل]] آن اخذ کرده و به آن عمل کند [[رستگار]] می‌شود»<ref>{{متن حدیث|... مَنْ أَخَذَ الْعِلْمَ مِنْ أَهْلِهِ وَ عَمِلَ بِعِلْمِهِ نَجَا...}}. نراقی، محمد مهدی، جامع السعادات، ج۱، ص۱۱۴.</ref>. امام علی{{ع}} نیز همواره به این نکته تأکید داشتند، چنان‌که در جایی فرمود: «علم بدون عمل مدرک [[خداوند]] علیه عالم است»<ref>{{متن حدیث|... وَ العِلْمُ بِغَيْرِ العَمَلِ حُجَّةٌ عَلَى صَاحِبِهِ}}. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۲۸۴.</ref> و در جای دیگری فرمود: «علم و عمل به هم پیوند خورده‌اند. پس هر کس علم پیدا کند، عمل می‌کند و علم، عمل را فرامی‌خواند، اگر آن را [[اجابت]] کرد می‌ماند و اگر اجابت نکرد، از نزد او می‌رود»<ref>{{متن حدیث|الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ الْعِلْمُ يَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۳۶۶؛ برای نمونه‌های دیگر ر.ک: نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۰؛ حکمت ۹۲، ۱۰۷ و ۳۷۲.</ref>.

 

شرایط [[فرهنگی]] [[جامعه]] صدر اسلام در توصیه [[اهل‌بیت]]{{عم}} به این مورد از [[آداب تعلیمی]] دخیل بود. از آنجا که [[فرهنگ جامعه]] [[عرب]] ماهیتی شفاهی داشت، مراجعه به متن مکتوب برای ماندگای تعالیم ناممکن بود؛ در چنین شرایطی، بهترین راه تأثیر‌گذاری و نهادینه شدن [[سنت‌ها]] و رفتارهای جدید [[اسلامی]]، عمل کردن به آموخته‌ها تلقی می‌شد تا بدین وسیله تعالیم جدید در ذهن و ضمیر جامعه نهادینه گردد. برای نمونه می‌توان به تأکیدات فراوان [[پیامبر]]{{صل}} به شرکت [[مسلمانان]] در [[نماز جماعت]] اشاره کرد تا جایی که اگر یکی از [[صحابه]] ایشان در نماز جماعت حاضر نمی‌شد آن حضرت جویای حال او گردیده و دلیل [[غیبت]] او را می‌پرسید<ref>کحلانی، محمد بن اسماعیل، سبل السلام، ج۲، ص۱۸.</ref> تا حضور در نماز جماعت برای مسلمانان ملکه گشته و نهادینه شود<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۶۰.</ref>.

 

نشر علم از نکات مورد تأکید اهل‌بیت{{عم}} است. سخنان بسیاری از اهل‌بیت{{عم}} درباره [[لزوم]] نشر علم و [[تعلیم]] آن به دیگران وجود دارد؛ چنان‌که [[رسول خدا]] در این مورد فرمود: «از جمله [[صدقات]] آن است که فرد [[علمی]] را بیاموزد و آن را به دیگران تعلیم دهد»<ref>{{متن حدیث|مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ يَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ يُعَلِّمَهُ النَّاسَ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۲۴.</ref>. آن حضرت در جایی فرمود: «[[زکات]] علم، تعلیم آن به کسی است که آن را نمی‌داند»<ref>{{متن حدیث|زَكَاةُ الْعِلْمِ تَعْلِيمُهُ مَنْ لَا يَعْلَمُهُ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۲۵.</ref> و در جای دیگری در همین زمینه فرمود: «[[برترین]] [[صدقه]] آن است که [[انسان]] علمی را بیاموزد و آن را به [[برادر]] خود تعلیم دهد»<ref>{{متن حدیث|أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ أَنْ يَعْلَمَ الْمَرْءُ عِلْماً ثُمَّ يُعَلِّمَهُ أَخَاهُ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۲۵.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} می‌فرماید: در [[کتاب علی]]{{ع}} خواندم که فرموده بود: «[[خداوند]] از [[جاهلان]] برای [[کسب علم]]، پیمانی نگرفت مگر زمانی که از [[علما]] برای نشر علم به جاهلان [[عهد]] [[پیمان]] گرفت؛ چراکه [[علم]] قبل از [[جهل]] بود»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۴۱.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نشر علم را موجب [[تهذیب]] آن دانسته و می‌فرمود: «[[انفاق]] موجب کم شدن [[مال]] می‌شود اما انفاق علم سبب ازدیاد آن می‌گردد»<ref>{{متن حدیث|الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَ الْعِلْمُ يَزْكُوا عَلَى الْإِنْفَاقِ}}. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۸، ص۳۴۶.</ref>.

 

در آن [[روزگار]]، رایج‌ترین وسیله و راه انتقال تعالیم [[اهل‌بیت]]{{عم}} نشر آموخته‌ها بود. در [[عصر پیامبر]]{{صل}} [[شهر مدینه]] و در [[عصر ائمه]]{{عم}} شهرهای [[کوفه]] و [[مدینه]]، به عنوان مراکز استقرار اهل‌بیت{{عم}} بودند؛ از این‌رو امکان ارتباط دیداری همه [[مسلمانان]] با اهل‌بیت{{عم}} وجود نداشت به همین دلیل [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} همواره به [[اصحاب]] خود تأکید می‌کردند که آموخته‌های خود را به دیگران منتقل کنند که عبارات فراوانی از اهل‌بیت{{عم}} همچون {{متن حدیث|فَلْيُبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ}} نیز در همین راستا، بیان شده است<ref>طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۶۱.</ref>

 

احترام به معلم از جمله آدابی است که اهل‌بیت{{عم}} آن را به مخاطبین خود [[تعلیم]] می‌دادند. امام علی{{ع}} در جایی فرمود: «با کسی که به تو سخن آموخت به درشتی سخن مگو و با کسی که راه نیکو سخن گفتن را به تو آموخت، لاف [[بلاغت]] مزن»<ref>{{متن حدیث|لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِكَ عَلَى مَنْ أَنْطَقَكَ وَ بَلَاغَةَ قَوْلِكَ عَلَى مَنْ سَدَّدَكَ}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۱.</ref>. آن حضرت در روایتی نسبتاً طولانی، مواردی را که [[متعلم]] موظف است به رسم احترام در مقابل معلم خود رعایت کند نام برده و می‌فرماید: «از جمله [[حقوق]] معلم آن است که از او زیاد سؤال نپرسی، پیراهن او را نگیری، هنگامی که بر او وارد می‌شوی و افرادی را در حضور او می‌یابی بر همه آنها [[سلام]] کن و به او به‌طور ویژه [[درود]] فرست، در مقابل او و نه پشت سر او بنشین و با چشمانت به او [[خیره]] نشو و با دستت به سوی او اشاره مکن و در میان سخنان او زیاد صحبت نکن که فلانی چنین گفت و فلانی چنان گفت و از سخنان طولانی او خسته نشو که همانا مثل عالم مانند نخلی است که [[منتظر]] می‌مانی که چیزی از آن بر تو فرود آید و [[اجر]] و [[پاداش]] عالم بسیار بیشتر از [[روزه‌دار]] [[قیام]] کننده و [[جهادگر]] در راه خداست»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا تُكْثِرَ عَلَيْهِ السُّؤَالَ وَ لَا تَأْخُذَ بِثَوْبِهِ وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَيْهِ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَسَلِّمْ عَلَيْهِمْ جَمِيعاً وَ خُصَّهُ بِالتَّحِيَّةِ دُونَهُمْ وَ اجْلِسْ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لَا تَجْلِسْ خَلْفَهُ وَ لَا تَغْمِزْ بِعَيْنِكَ وَ لَا تُشِرْ بِيَدِكَ وَ لَا تُكْثِرْ مِنَ الْقَوْلِ قَالَ فُلَانٌ وَ قَالَ فُلَانٌ خِلَافاً لِقَوْلِهِ وَ لَا تَضْجَرْ بِطُولِ صُحْبَتِهِ فَإِنَّمَا مَثَلُ الْعَالِمِ مَثَلُ النَّخْلَةِ تَنْتَظِرُهَا حَتَّى يَسْقُطَ عَلَيْكَ مِنْهَا شَيْ‏ءٌ وَ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ}}. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۳۷.</ref>.

 

تأکیدات [[اهل‌بیت]]{{عم}} به [[لزوم]] [[احترام]] به معلم را می‌توان با توجه به شرایط [[فرهنگی]] [[جامعه]] [[عرب]] تحلیل کرد. چنان‌که پیشتر نیز بیان شد [[قوم عرب]] بنا به [[سختی]] محیط [[زندگی]] و [[معیشت]] و [[خلق و خوی]] بدوی‌شان غالباً انسان‌هایی [[ادب]] نیاموخته و پرخاشگر بودند. چهرهای درهم کشیده و عبوس، [[اخلاق]] تند، [[سخن گفتن]] با صدای بلند، [[تکبر]] و... در میان [[اعراب]]، امری عادی و رایج بود. وجود این صفات در افراد سبب [[مقاومت]]، اطاعت‌ناپذیری و عدم حرف شنوی در برابر تعالیم و ارشادات آنان و در نتیجه مانعی جدی در برابر تعلیمات اهل‌بیت{{عم}} به‌شمار می‌رفت. به همین دلیل بود که [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} همواره [[اصحاب]] خود را به رعایت احترام [[معلم]] توصیه می‌کردند تا در [[سایه]] این احترام انتقال مفاهیم مورد نظر آنها به مخاطبان، راحت‌تر صورت پذیرد<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۳۶۲.</ref>.

# [[پرونده:IM010735.jpg|22px]] [[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|'''پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری''']]