دانش کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

دانش کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۰ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۵

۱۳٬۱۱۱ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۰ اوت ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۳۷۲

ویرایش

@@ خط ۹۹: / خط ۹۹: @@
 خلاصه این که علم کلام در هیچ روزگاری موجب ضعف مسلمین و شکست خوردن ایشان نبوده است. بلکه-در هر زمانی که حقیقتا با [[پیروی]] از روش‌های صحیح، این [[علم]] را به کار برده اند-از عوامل [[وحدت]] کلمۀ مسلمین و پیوستن صفوف ایشان و سرافرازی در مقابل دشمنان شده است... و با این حال منکر آن نیستیم که همین علم را برخی وسیلۀ توجیه عقائد [[باطل]] خود کرده‌اند. ولی این به علم کلام اختصاص ندارد. چه بسیار از علوم اسلامی که وسیله‌ای برای پیاده شدن [[اهداف]] مخالفین در رویارویی با حق و [[دین اسلام]]، گردیده است... و این مطلب موجب [[اتهام]] علم کلام نمی‌شود بلکه [[وظیفه]] [[مردم]] است تا بین [[عالمان]] علم کلام تفاوت گذارده و عالم بر حق را [[شناسایی]] کنند و به پیروی از او بپردازند و از طرفی عالم مغرض را شناسایی و از او دوری نمایند...<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص ۶۵.</ref>.
+==[[علم کلام]]==
+یکی از [[علوم]] گسترش یافته در بستر [[ادیان]] است، علم کلام و [[اعتقادات]] است. این [[دانش]] برای تبیین و [[دفاع]] از [[معتقدات دینی]] در ادیان مختلف شکل گرفته و گسترش یافته است.
+===تعریف علم کلام===
+در تعریف‌های صورت گرفته برای علم کلام گاهی تعریف به موضوع علم کلام [[ترجمه]] شده است<ref>جرجانی، سید شریف، التعریفات، ص۸۰؛ لاهیجی، عبد الرزاق، شوارق الالهام، ص۵.</ref> و برخی به اهداف و رسالت‌های آن اشاره دارند<ref>ایجی، عضدالدین، المواقف، ص۷؛ جرجانی، سید شریف، التعریفات، ص۸۰؛ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ص۴۵۸.</ref>؛ برخی نیز [[کلام]] را با توجه به موضوع روش و اهداف این [[علم]] آن را دانشی تعریف کرده‌اند که فرد با آن به استباط، تنظیم و [[تبیین معارف]] و مفاهیم [[دینی]] پرداخته، بر اساس شیوه‌های مختلف [[استدلال]] اعم از [[برهان]]، [[جدل]]، [[خطابه]] و... گزاره‌های [[اعتقادی]] را [[اثبات]] و توجیه می‌کند و به [[اعتراض]] و [[شبهات]] [[مخالفان دین]] پاسخ می‌دهد<ref>گلپایگانی، علی ربانی، درآمدی بر علم کلام، ص۳۵.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۸.</ref>
+===موضوع علم کلام===
+درباره موضوع علم کلام نظریه‌های مختلفی مطرح شده که از آنها دو نظریه زیر درست‌تر است:
+#موضوع علم کلام، [[خداوند]] (اثبات، وجود صفات و [[افعال الهی]]) است؛
+#موضوع علم کلام، [[عقاید دینی]] است.
+اکثر [[محققان]] معاصر موضوع علم کلام را عقاید دینی می‌دانند.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۸.</ref>
+===دلیل نام‌گذاری===
+در این‌باره نظرهای مختلفی مطرح شده است:
+#این علم موجب می‌شود [[قدرت]] [[سخنوری]] (تکلّم) و استدلال‌گری در [[انسان]] افزایش یابد؛
+#در نخستین کتاب‌های [[عقیدتی]]، مباحثی با عنوان‌های «کلام فی الجیر»، «کلام فی اثبات [[الصانع]]» و مانند آن، آغاز می‌شده است؛
+#مهم‌ترین و داغ‌ترین مسئله عقیدتی که در آغاز [[اسلام]] مطرح شد، مسئله [[مخلوق بودن]] و نبودن «[[کلام خدا]]» بود.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹.</ref>
+===[[تاریخ]] پیدایش===
+مباحث علم کلام به چند صورت در [[دین اسلام]] ایجاد و [[رشد]] یافته است؛ گاهی به صورت مطلق مباحث [[کلامی]] و اعتقادی، گاهی به صورت [[فرقه‌های کلامی]] و دینی و در نهایت، گاهی نیز به صورت [[مذاهب کلامی]] با اصول و [[قواعد]] تعریف شده و روش خاص خود.
+مباحث کلامی و اعتقادی با ظهور [[دین اسلام]] و [[نزول آیات]] [[اعتقادی]]، در بین [[مسلمانان]]، ایجاد و روزبه‌روز بر حجم مباحث آن افزوده شد. [[فرقه‌های کلامی]] نیز پس از [[رحلت پیامبر اکرم]]{{صل}} با طرح مباحثی مانند [[امامت]] و [[خلافت]]، [[قضا و قدر]] [[صفات خداوند]] و از اوایل [[قرن دوم هجری]] نیز [[مذاهب کلامی]] به صورت منسجم و دارای اصول واضح و روش معین، ایجاد و گسترش یافتند.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹.</ref>
+===اهداف و رسالت‌های [[کلام]]===
+بر اساس جمع‌بندی از سخنان [[متکلمان]] می‌‌توان [[اهداف]] [[علم کلام]] را چنین برشمرد:
+#رسیدن به [[دین‌داری]] به صورت محققانه
+#[[اثبات]] پیش‌فرض‌ها و موضوع‌های سایر [[علوم دینی]] از طریق علم کلام؛ یعنی تا در علم کلام [[وجود خداوند]] و [[رستاخیز]] و فرستادن [[انبیا]]، ثابت و تا زمانی که بحث‌های مربوط به [[هدفمندی]] و [[تکلیف]] [[انسان]] در این [[علم]] بررسی نشود، بحث درباره سایر [[علوم اسلامی]]؛ نظیر [[تفسیر]]، [[فقه]]، [[حقوق]] و... بی‌موضوع و بی‌معنا خواهد بود.
+#[[هدایت]] [[حق‌جویان]] و نقد سفسطه‌گران؛
+#[[دفاع]] از اصول و [[عقاید دینی]]<ref>گلپایگانی، علی ربانی، درآمدی بر علم کلام، ص۳۷-۴۴.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۱۹.</ref>
+===اسباب پیدایش علم کلام===
+پیدایش و [[رشد]] مباحث [[کلامی]] در میان مسلمانان به دلیل چند عامل درونی و بیرونی بود:
+#طرح [[مباحث اعتقادی]] در [[قرآن کریم]]؛
+#آشنایی مسلمانان با آرای کلامی دیگر [[مذاهب]] و [[ادیان]]: با [[رحلت]] [[رسول گرامی اسلام]]{{صل}} و دیدار و گفت‌وگوی مسلمانان با [[پیروان ادیان]] و مذاهب دیگر در بسیاری از مباحث [[علمی]] میان مسلمانان به مباحث کلامی و اعتقادی پرداخته شد و [[مناظره]] میان پیروان ادیان و [[ترجمه]] آثار [[فلسفی]] و کلامی [[یونانی]] و [[رومی]] بر رشد و گسترش روزافزون علاقه مسلمانان به این مباحث افزود<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب والسنة والعقل، ج۱، ص۵.</ref>.
+#طرح آزادانه مباحث [[اعتقادات]] و افسانه‌های ناظر به مباحث [[دینی]] در [[قرن دوم]]، [[روحانیون]] [[مسیحی]] و [[یهودی]] با [[تظاهر به مسلمانی]]، قصه و افسانه‌های [[دروغین]] [[عهدین]] و کتاب‌های ضاله را که ناظر به مباحث دینی بود در میان مسلمانان نقل می‌‌کردند و ایشان، [[عقاید]] نادرست و بدعت‌آمیز یهودی و [[مسیحی]] را با [[جعل حدیث]] به [[انبیا]] و حتی [[رسول گرامی اسلام]] نسبت می‌‌دادند. این موضوع به طرح مباحثی درباره [[اثبات]] یا نقد این مباحث انجامید<ref>علم‌الهدی، سید مرتضی، امالی، ج۱، ص۱۲۷.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۰.</ref>
+===روش [[علم کلام]]===
+علم کلام تک‌روشی نیست، بلکه به مقتضای رسالت‌های گوناگون آن، که در بالا به آنها اشاره شده، در آن از روش‌های مختلف بهره گرفته می‌شود و [[متکلم]] برای تأمین هدف‌های اول و دوم فقط از راه [[استدلال]] یقین‌آور و برهانی، ولی درباره دو [[رسالت]] اخیر از همه روش‌های استدلالی بهره می‌‌گیرد. در این دو [[هدف]] [[انتخاب]] روش به عهده متکلم است که با در نظر گرفتن تفاوت‌های [[فکری]] و [[روحی]] طرف‌های بحث و نیز شرایط مختلف زمانی و مکانی و نیز سایر شرایط شیوه استدلال مناسب را برگزیند. ازاین‌رو، روش [[کلام]] گاه برهانی است و زمانی جدلی و خطابه‌ای<ref>خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۶.</ref>.
+با توجه به مطالب گفته شده اکنون با [[سهولت]] و دقت بیشتری می‌‌توانیم کلام را تعریف کنیم. بر اساس جمع‌بندی تعاریف علم کلام که از دیدگاه معاصران، علم کلام را می‌‌توان چنین تعریف کرد:
+«علم کلام، دانشی است که به استباط، تنظیم و [[تبیین معارف]] و مفاهیم [[دینی]] پرداخته و بر اساس شیوه‌های مختلف استدلال، اعم از [[برهان]] [[جدل]]، [[خطابه]] و... گزاره‌های [[اعتقادی]] را اثبات و توجیه می‌‌کند و به [[اعتراض]] و [[شبهات]] [[مخالفان دین]] پاسخ می‌‌دهد»<ref>خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۶.</ref>.
+در این تعریف، نه‌تنها به موضوع کلام، به [[غایت]] و روش‌شناسی کلام نیز توجه شده است.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۰.</ref>
+===[[کلام اسلامی]] و غیراسلامی===
+گفته شد که علم کلام، [[دانش]] [[تبین]] و اثبات [[معتقدات دینی]] و [[دفاع]] در برابر نقدهای وارد شده بر آن است؛ بنابراین، واضح است که علم کلام ویژه [[مسلمانان]] نیست و [[پیروان]] سایر [[ادیان]] نیز چنین دانشی را دارند و برای تبیین و دفاع از [[عقائد]] دینی خود، اصول و [[مبانی کلامی]] حاضر خود را تدوین کرده‌اند<ref>ر.ک: سبحانی، جعفر، مدخل مسایل کلام جدید در علم کلام، ص۵.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۱.</ref>
+===[[مکاتب کلامی]]===
+بعد از [[رحلت رسول اکرم]]{{صل}}، اختلاف‌نظرهای [[اعتقادی]]، [[سیاسی]] و نیز برخی عوامل دیگر سبب [[رشد]] و گسترش مباحث [[کلامی]] و پیدایش مکاتب مختلف کلامی در میان آنان شد. مهم‌ترین مکاتب که اثر زیادی در مباحث کلامی داشتند، [[امامیه]]، مرجنه، [[اهل حدیث]]، [[معتزله]] و [[اشاعره]] بودند. هر یک از این گروه‌ها و [[مکاتب فکری]]، اصول و بنیان‌های [[اعتقادی]] خاصی داشتند و البته در میان [[اهل سنت]]، [[مکتب اشعری]] که از نظر روشی مابین [[عقل‌گرایی]] معتزلی و [[جمود بر ظاهر]] اهل حدیث قرار دارد، بیشترین اثرگذاری را داشته است. [[کلام امامیه]] نیز از [[نصوص]] [[شیعی]] و نیز تحلیل‌های [[عقلی]] اثر پذیرفته است و به صورت خاص با ظهور [[خواجه نصیرالدین]] توسی مباحث کلامی به آن، بیشتر مطرح شد.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[علم کلام (مقاله)|مقاله «علم کلام»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۳۲۱.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۱۰۶: / خط ۱۵۴: @@
 # [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱]]
 # [[پرونده:IM009899.jpg|22px]] [[علی شفیعی|شفیعی]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[کلام الهی (مقاله)| مقاله «کلام الهی»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']]
+# [[پرونده:IM010873.jpg|22px]] [[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[تجسم (مقاله)|مقاله «تجسم»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
 {{پایان منابع}}