دین‌پژوهی: تفاوت میان نسخه‌ها

دین‌پژوهی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۹

۱۳٬۰۹۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۱۳۳

ویرایش

@@ خط ۹۸: / خط ۹۸: @@
 #جامعه‌شناس، اموری را پیش‌فرض گرفته که [[اثبات]] آنها آسان نیست؛ مانند، [[انحصار]] روش [[تبیین دین]] در روش [[تجربی]]، آن هم با تبیین [[جامعه‌شناختی]] و بشری‌دانستن [[دین]]<ref>محمدرضایی، محمد، نگاهی به دین‌پژوهی، قبسات، ش ۲۷، ص۵۲، ۱۳۸۲.</ref>.
 #بر اساس [[تفکر]] لنین، دین هر فرد برخاسته از عوامل بنیادین [[اقتصادی]] است و هرکس باید بر اساس همان [[طبقه اجتماعی]] [[فکر]] کند؛ در حالی که در [[جوامع]]، موارد نقض و خلاف این ادعا بسیار دیده می‌شود<ref>محمدرضایی، محمد، نگاهی به دین‌پژوهی، قبسات، ش ۲۷، ص۵۳، ۱۳۸۲.</ref>. همچنین، این دیدگاه که افراد محکوم [[قوانین]] [[جامعه]] خویش هستند نیز در موارد بسیار نقض شده است و چه‌بسا افرادی برای [[تغییر]] ارزش‌های [[حاکم]] بر جامعه خود اقدام کرده و موفق شده‌اند<ref>محمدرضایی، محمد، نگاهی به دین‌پژوهی، قبسات، ش ۲۷، ص۵۳، ۱۳۸۲.</ref>.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش جامعه‌شناختی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش جامعه‌شناختی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۲۳.</ref>
+==روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی==
+[[عارفان]]، هم در بیان اصل [[هدف]] پیدایش [[دین]] و هم در دین‌پژوهی درون‌دینی روش خاص خود را دارند و در روش ایشان در دین‌پژوهی برون‌دینی [[ضرورت]] وجود دین با [[اهداف]] عرفانی تبیین می‌شود؛ برای مثال، [[سید حیدر آملی]]، از عارفان [[شیعی]] درباره علت [[نیاز بشر به دین]] این موارد را بیان می‌کند:
+# [[احکام]] و [[قواعد]] [[الهی]] برای رساندن هر [[انسانی]] به کمال معین خود - البته بر اساس استعدادها و قابلیت‌های هرکس - و خروج وی از [[چاه]] [[نقص]] و [[جهل]] است<ref>آملی، سید حیدر، اسرار الشیعه، ص۴۵، به نقل از خسروپناه، عبدالحسین، «عارفان و انتظار بشر از دین»، قسبات، ش ۲۴.</ref>.
+# [[انبیاء]] [[پزشکان]] نفس و معالجان [[قلب]] هستند که [[اطاعت]] از آنها به دلیل داشتن [[علوم]] و [[معارف]] [[حقیقی]] و [[علم]] به [[کمالات]] و آفات و امراض و همچنین شیوه [[درمان]] [[واجب]] است<ref>آملی، سید حیدر، اسرار الشیعه، ص۲۳-۳۶-۳۷.</ref>.
+# [[حکمت]] [[اصول دین]] و [[فروع دین]] دو [[قوه]] علم و عمل و وضع اصول برای [[تطهیر]] [[باطن]] و تکمیل [[عقاید]] [[انسان‌ها]] و وضع [[فروع]] برای تطهیر ظاهر و تکمیل [[اعمال]] ایشان است؛ همچنین، راه [[رهایی]] از [[نجاست]] [[شرک جلی]] و خفی، [[طهارت]] باطن از [[کفر]]، [[اعتقاد]] [[حق]] به [[توحید]] و [[عدل]] و... و راه طهارت ظاهر از نجاست، عمل به فروعی مانند [[نماز]] و [[روزه]] است<ref>آملی، سید حیدر، اسرار الشیعه، ص۶۶-۶۷.</ref>.
+# دین، دو بعد [[علمی]] و عملی دارد که بعد علمی آن، همان [[تربیت عرفانی]]، [[ارشاد]] انسان‌ها و [[هدایت]] ایشان از راه [[تصرف]] در ظاهر و باطن آنهاست<ref>آملی، سید حیدر، اسرار الشیعه، ص۹۳-۹۴.</ref>.
+همچنین، وی راه رسیدن به [[محبت]] و [[معرفت]] را که هر دو از قله‌های [[عرفان]] هستند، [[پیروی]] از دین می‌داند. عارفان کسب [[مقام ولایت]] [[خاصه]] را نتیجه [[سیر و سلوک]] [[شرعی]] و پیروی از [[شریعت]] و از این‌رو وجود دین را ضروری می‌شمارند. همچنین ایشان در [[تکوین]] [[بشر]] [[و]] [[عرفان عملی]] نیز ضرورت وجود [[انسان کامل]] را یادآور می‌شوند و معتقدند، [[سالک]] در [[سیر]] خود حتماً به [[راهنما]] نیاز دارد که [[انسان کامل]]، دارای بالاترین مرتبه این [[راهنمایان]] است<ref>آملی، سید حیدر، اسرار الشیعه، ص۹۳-۹۴.</ref>.
+گاهی نیز [[عارفان]] [[منشأ دین]] را چنین تبیین می‌کنند:
+[[غایت]] وجود [[انسان]]، لقای [[خداوند]] است که با [[سیر و سلوک]] به سوی [[خدای متعال]] حاصل می‌شود. این [[سیر]] چهار مرتبه دارد:
+# سیر از [[خلق]] به [[حق]] و از کثرت به [[وحدت]] (قوس صعود)؛
+# سیر از حق به حق؛ [[مشاهده]] اسمای حسنای [[خدا]] و صفات علیای او؛
+# سیر از حق به خلق با حق ([[قوس نزول]])؛
+# سیر از خلق به خلق با حق و [[ابلاغ پیام]] خدای ظاهر به مظاهر امکانی [[وحی]]. این [[سفر]] ویژه به [[انبیای الهی]] است که بعد از یافتن و [[شهود]] این [[حقایق]] با [[مصاحبت]] حق به سوی حلق بازمی‌گردند تا آنها را با عالم وحدت آشنا کنند و [[هدف]] ایشان بازگرداندن پراکندگی و کثرت به وحدت [[حقیقی]] است<ref>جوادی آملی، عبدالله، دین‌شناسی، ص۴۴-۴۶.</ref>.
+تمام این تبیین‌ها بر اساس اصول و مبانی [[عرفانی]] است و عارفان غیر از رویکردهای خاص خود در [[دین‌پژوهی]] برون‌دینی در دین‌پژوهی درون‌دینی هم روش خاصی برای [[فهم دین]] و با وجود تمام [[اختلافات]] خود در این اصل اشتراک نظر دارند که راه رسیدن به [[حقیقت]]، نقل و [[عقل]] نیست، بلکه شهود [[قلبی]] است و آنچه به معنای کلمه «حقیقی» است، همان چیزی است که با [[علم حضوری]] و بدون واسطه [[علوم]] و اصطلاحات متعارف به دست آمده است. پس، [[تزکیه نفس]] و سیر و سلوک موجب نابودی حجاب‌هایی می‌شود که مانع [[فهم]] حقیقت هستند. محوربودن [[کشف و شهود]] در این روش سبب ترجیح [[ریاضت]] عملی نسبت به ریاضت [[فکری]] و [[عقلی]] در نظر عارفان شده است؛ تا آنجا که پای استدلالیان چوبین و بی‌تمکین معرفی می‌شود<ref>عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۹۲-۹۸؛ خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، ص۳۱۷-۳۱۸.</ref>.
+اگر فرد در [[فلسفه]] در استدلالات خود تنها به مبادی و [[اصول عقلی]] تکیه می‌کند؛ در [[عرفان]]، مبادی و اصول کشفی را مایه [[استدلال]] قرار می‌دهد. [[فیلسوف]] قصد [[فهم]] [[جهان]] و هستی را دارد، ولی مقصد [[عارف]] اتصال به کنه و [[حقیقت]] هستی یعنی حقیقت هستی [[خداوند]] است. همچنین، ابزار کار فلیسوف؛ [[منطق]] و [[استدلال عقلی]]، و ابزار کار [[عارف]]؛ [[دل]]، [[مجاهده]]، [[تصفیه]] و [[حرکت]] در [[باطن]] است<ref>مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، ج۲، ص۹۰-۹۱.</ref>.
+نکته مهم این است که اگر رویکرد [[عرفانی]] در کنار رویکرد اخباری و [[ظاهرگرایی]] و در زمره مخالفان روش [[عقلانی]] قرار داده شده است، هرگز بدین معنا نیست که [[مخالفت]] این رویکرد با [[عقل]] شبیه مخالفت دو رویکرد پیش‌گفته با روش [[عقلی]] است؛ چراکه در آن از بی‌اعتباری عقل سخن گفته، ولی در رویکرد عرفانی درباره محدودیت عقل بحث می‌شود. [[هنر]] [[محیی‌الدین]] [[عربی]] این بود که توانست [[عرفان]] را با عقل تبیین کند و پس از وی، [[صدرالمتألهین]] با عقل از [[شهودات]] عرفانی [[دفاع]] کرد. پس، باید دید منظور ایشان از ملامت عقلت چیست؟
+به نظر می‌رسد، مقصود [[عرفا]] ضدّیت با روش عقلی نبوده است بلکه اشاره به این نکته عمیق بوده است که گاهی عارف در [[کشف]] و شهودش حقایقی را [[درک]] می‌کند که چه‌بسا عقل در نگاه اول، از [[تفسیر]] آنها [[ناتوان]] است؛ یعنی عقل آنها را فرا عقل و نه ضد عقل می‌یابد؛ ولی همین عقل اگر مؤید به [[نور الهی]] و مقدمات در اختیارش گذارده شود، کم‌کم آن [[معارف]] را [[تصدیق]] می‌کند.
+با این بیان می‌توانیم سخن عرفا درباره [[تمجید]] و [[مذمت]] عقل را با هم جمع کنیم. محیی‌الدین عربی در این باره می‌گوید: برای [[شناخت خداوند]] دو راه وجود دارد: نخست، راه [[کشف و شهود]] که بدون [[شک]] و [[شبهه]] است. راه دوم، راه [[برهان]] و [[استدلال]] است که به دلیل وجود [[شبهات]] هم دشوارتر و هم [[اطمینان]] و [[ارزش]] آن کمتر است<ref>عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۳۱۹.</ref>.
+تفاوت روش [[عارفان]] در تفسیر بسیاری از [[آیات]] و [[روایات]] جلوه می‌کند و [[پایبندی]] ایشان به مبانی [[عرفان نظری]] و مشاهدات موجب می‌شود [[متون دینی]] را به گونه‌ای سازگار با آن روش تبیین کنند و در پاسخ مخالفان این قبیل «[[تأویل]]» پاسخ دهند: هر کدام از متون دینی ظاهر و [[باطنی]] دارد که ظاهر آن، همان است که عرف آن را می‌فهمد و چنین تأویل‌هایی در [[حقیقت]] بیان [[باطن]] آنهاست؛ پس، نه‌تنها مخالفتی با [[دین]] ندارد، [[عارف]] در آن به لایه‌های عمیق‌تر [[معارف دینی]] پی می‌برد.
+'''نقد و بررسی''':
+#اینکه گفته می‌شود، مشاهدات [[عارف]] به [[دلیل علم]] حضوری‌بودن، خطابردار نیست، امری صحیح و مسلم است، ولی باید توجه داشت که گاهی عارف با پیش‌فرض‌ها و نگرش‌های خاص خود به [[مشاهده]] [[حقایق]] و [[کشف]] می‌پردازد و احتمال دارد پیش‌فرض‌ها و [[حب]] و [[بغض‌ها]] و معلومات او در چگونگی مشاهده او اثر گذاشته مشاهده او ایمن از [[خطا]] نباشد. همچنین، ممکن است عارف در [[شهود]] به خطا دچار نشود، ولی هنگام تبدیل شهود به گزاره‌های [[علم حصولی]] و بیان آنها -به دلیل مسبوق‌بودن به [[افکار]] خاص به خطا شود؛ از این‌رو [[مکاشفات]] به مکاشفات رحمانی و [[شیطانی]] تقسیم می‌شود و تنها مکاشفه‌ای که بدون هیچ تردیدی مصون از خطاست، [[کشف و شهود]] [[معصومین]]{{عم}} است و عارف همواره باید کشف [[ناخالص]] خود را بر اساس کشف [[خالص]] [[ائمه]]{{عم}} [[ارزیابی]] کند. پس، رابطه [[حکمت متعالیه]] و [[فلسفه الهی]] و [[عرفان]] [[حکم]] رابطه [[منطق]] و [[فلسفه]] است؛ بنابراین، عارف می‌تواند از آن نیز برای تشخیص کشف خالص از شهود ناخالص بهره گیرد<ref>جوادی آملی، عبدالله، معرفت‌شناسی در قرآن، ص۱۱۳-۱۱۵.</ref>.
+#متصوفه به خاطر توجه به [[باطن]] و [[آیات انفسی]] از [[آیات]] [[آفاق]] ی و ظاهر [[آیات قرآن]] [[غافل]] شده، به [[تأویل]] اکتفا کردند و این به جسورشدن [[مردم]] در امر [[تاویل]] انجامید، تا آنجا که آیات را تنها با [[حساب]] حروف و اعداد و... [[تفسیر]] می‌کردند گرچه روایاتی درباره وجود بطن در آیات قرآن در دست است، اما ائمه{{عم}} همراه با [[حفظ]] [[ظاهر آیات]] به تأویل می‌پرداختند. و تأویل نباید به لطمه‌خوردن ظاهر بینجامد<ref>طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۰.</ref>.
+پس قبل از هر چیز باید «تأویل»، روش‌مند و قاعده‌مند گردد و معیار این ضابطه نیز از چارچوب [[دین]] استخراج شود.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۲۵.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۱۰۵: / خط ۱۳۲: @@
 # [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش پوزیتویستی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش پوزیتویستی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 # [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش جامعه‌شناختی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش جامعه‌شناختی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
+# [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 {{پایان منابع}}