دین‌پژوهی: تفاوت میان نسخه‌ها

دین‌پژوهی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۳

۹٬۸۱۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۱۳۳

ویرایش

@@ خط ۱۲۵: / خط ۱۲۵: @@
 #متصوفه به خاطر توجه به [[باطن]] و [[آیات انفسی]] از [[آیات]] [[آفاق]] ی و ظاهر [[آیات قرآن]] [[غافل]] شده، به [[تأویل]] اکتفا کردند و این به جسورشدن [[مردم]] در امر [[تاویل]] انجامید، تا آنجا که آیات را تنها با [[حساب]] حروف و اعداد و... [[تفسیر]] می‌کردند گرچه روایاتی درباره وجود بطن در آیات قرآن در دست است، اما ائمه{{عم}} همراه با [[حفظ]] [[ظاهر آیات]] به تأویل می‌پرداختند. و تأویل نباید به لطمه‌خوردن ظاهر بینجامد<ref>طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۰.</ref>.
 پس قبل از هر چیز باید «تأویل»، روش‌مند و قاعده‌مند گردد و معیار این ضابطه نیز از چارچوب [[دین]] استخراج شود.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۲۵.</ref>
+==رویکرد [[اشاعره]] در [[دین‌پژوهی]]==
+تا اواخر [[قرن سوم]] و اوائل [[قرن]] چهارهم [[معتزله]] [[مکتب کلامی]] بدون معارض در میان [[اهل سنت]] بود، ولی در این [[زمان]] [[ابوالحسن اشعری]] (٢۶٠-٣٣۴ق) که شخصی دانشمند و باهوش بود، [[مذهب کلامی]] جدیدی را تأسیس کرد. پدر او طرفدار [[اهل حدیث]] بود و او نیز در [[کودکی]] با [[عقاید]] ایشان انس یافت، ولی در [[جوانی]] به [[مکتب]] معتزله [[گرایش]] یافته، سال‌ها نزد [[قاضی عبدالجبار معتزلی]] شاگردی کرد و تا حدود [[چهل سالگی]] معتزلی بود و سپس از آنها [[کناره‌گیری]] کرد و به [[حمایت]] از عقاید اهل حدیث پرداخت. برخی، [[مناظرات کلامی]] [[اشعری]] با استادش [[ابوعلی]] [[جبایی]] و [[ناتوانی]] او در [[پاسخ به اشکالات]] اشعری را عامل کناره‌گیری او دانسته‌اند<ref>شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، ج۱، ص۳۲.</ref>. اما دیدگاه‌های دیگری نیز موجود است<ref>ر.ک: ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، ص۱۸۲-۱۸۴.</ref>.
+ابوالحسن اشعری بر خلاف قدمای اهل حدیث مانند [[احمد بن حنبل]]، بحث و [[استدلال]] و به کاربردن [[منطق]] را در [[اصول دین]] جایز شمرد و از [[قرآن]] و [[سنت]] بر این مطلب دلیل آورد و رساله‌ای در این باره نوشت<ref>مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، ص۵۵-۵۶.</ref>.
+روش [[کلامی]] او آمیزه‌ای از [[عقل]] و نقل است؛ به شکلی که در آن، نقل بر عقل مقدم است. او تلاش کرد تا تضادّ [[عقل‌گرایی]] و [[ظاهرگرایی]] را از بین ببرد و برای این کار بیشترین سعی او بر آن بود که اهل حدیث را به استفاده از عقل در [[مباحث اعتقادی]] وادار کند<ref>ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، ص۱۸۷.</ref>.
+ابوالحسن اشعری در [[تعارض]] میان عقل و نقل، نقل را مقدم می‌داشت و در نتیجه، در بحث درباره [[صفات ذات]] و صفات خبریه با [[عقاید معتزله]] [[مخالفت]] کرد. همچنین، او [[حسن و قبح عقلی]] را نیز [[انکار]] کرد و هماهنگ با اهل حدیث هیچ [[واجب عقلی]] را نپذیرفت<ref>ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، ص۱۸۷.</ref>. متأسفانه روش و [[فکر]] او اثر زیادی بر [[عالم]] [[اسلام]] گذارد و اکنون [[عقیده]] او در میان [[اهل سنت]] رایج است<ref>سبحانی، جعفر، المذاهب الإسلامیه، ص۴۷.</ref>.
+البته برخی از [[فلاسفه]] و [[معتزله]] و حتی برخی [[اشعری‌ها]] با [[عقاید]] او [[مخالفت]] کردند و بیش از همه معتزلیان که از [[تغییر]] جهت ناگهانی [[شاگرد]] قدیم [[مکتب]] خود نگران بودند، با او به مخالفت برخاستند. علاوه بر ایشان [[ظاهرگرایان]] و در صدر آنان [[حنبلی‌ها]] با تردید و [[حیرت]] با وی [[رفتار]] کردند که در عین [[کناره‌گیری]] از [[معتزله]] باز هم [[جرأت]] استناد بی‌کم و کاست به [[نصوص دینی]] را ندارد. از سوی دیگر، شاگردان ابومنصور [[ماتریدی]] در [[سمرقند]] [[مکتب اشعری]] را ناقص می‌دانستند<ref>ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، ص۱۹۵.</ref>. ولی مخالفت اشعری‌ها با [[عقل‌گرایی]] همچنان ادامه داشت. در دوران [[غزالی]]- که او هم [[اشعری]] است- [[کلام اشعری]] به [[عرفان]] و تصوف نزدیک شد. و با فعالیت‌های [[فخر رازی]] که با [[افکار]] [[فلاسفه]] آشنا بود، کلام اشعری نیرویی تازه گرفت<ref>مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، ص۶۰.</ref>.
+از مسائلی که [[اهل حدیث]] و معتزله درباره آن [[اختلاف]] دارند و اشعری سعی در حل آن داشت، موضوع [[اختیار انسان]] بود. معتزله [[معتقد]] بودند، [[انسان]] آفریننده [[افعال]] خویش است و در مقابل، اهل حدیث برای محدودنشدن [[قدرت خداوند]] [[اعمال انسان‌ها]] را [[آفریده]] [[خداوند]] دانسته، برای [[بندگان]] هیچ اثری قائل نبودند. ولی [[ابوالحسن اشعری]] برای حل این مشکل [[نظریه]]«کسب» را مطرح کرد؛ یعنی که اگر [[آدمی]] [[اراده]] کاری را داشته باشد، خداوند آن فعل را برای او [[خلق]] می‌کند؛ یعنی خداوند افعال را خلق و آدمی آن را کسب می‌کند. به بیان دیگر، خداوند [[اختیار]] را به صورت کسب در بندگان آفریده و افعال، مخلوق خداوند است؛ بی‌آنکه انسان در این اختیار یا در مقارن‌بودن فعل با اختیار [[قدرت]] مؤثری داشته باشد<ref>معروف الحسنی، هاشم، شیعه در برابر معتزله و اشاعره، ص۱۹۰.</ref>.
+مسئله دیگر، [[رؤیت خداوند]] است. اهل حدیث به ظاهر آیاتی معتقد شدند که بدون [[تأویل]]، توهم رؤیت خداوند را پدید می‌آورد. معتزله این [[نصوص]] را تأویل کردند، ولی ابوالحسن اشعری با اینکه به [[رؤیت]] معتقد است مدعی است که دیدن [[خدا]] مانند دیگر دیدنی‌ها نیست که ناگزیر دارای جهت و مکان باشد و به روبه‌رو شدن نیاز داشته باشد، بلکه [[رؤیت خداوند]] ادراکی است که مقتضی هیچ‌گونه تأثیر و تغییری در ادراک‌شونده نیست<ref>معروف الحسنی، هاشم، شیعه در برابر معتزله و اشاعره، ص۱۹۰.</ref>.
+اما هیچ‌یک از این راه‌حل‌ها نتوانست مشکل اصلی را حل کند، تا آنجا که بسیاری از [[پیروان]] [[اشعری]] در [[فهم]] مقصود [[حقیقی]] نظریه کسب به [[اختلاف]] دچار شدند.
+'''نقد و بررسی''':
+# [[ابوالحسن اشعری]] که در پی حل تضاد [[عقل‌گرایی]] و [[ظاهرگرایی]] بود، تنها در راضی‌کردن [[اهل حدیث]] به [[استدلال]] کامیاب بود، ولی هرگز نتوانست خواسته خود را نظام‌مند کند و [[جمود]] و ظاهرگرایی که [[روح]] [[تفکر]] اهل حدیث است، از او نیز دور نشد. مثلاً او گرچه درباره وجود استدلال می‌کند و [[خداوند]] را [[جسم]] نمی‌داند، به [[رؤیت خدا]] در [[آخرت]] با چشم و عمومیت [[اراده]] او نسبت به تمام امور حتی امور محال ممتنع ذاتی قائل است<ref>سبحانی، جعفر، المذاهب الإسلامیه، ص۴۷-۴۸.</ref>.
+#نظریه کسب اشعری را نه‌تنها مخالفان [[اشاعره]] نقد کردند، برخی از [[محققان]] اشاعره نیز آن را نادرست شمرده و در ردیف نظرات مبهم و معماگونه نقل کرده‌اند. [[احمد امین مصری]] آن را به تعبیر جدیدی از [[نظریه جبر]] دانسته، [[معتقد]] است، هیچ تفاوتی با آن ندارد<ref>ربانی گلپایگانی، علی، اشعریه، مجموعه مقالات فرق تسنن، ص۴۹۵.</ref>. از سویی، [[انکار]] [[حُسن و قبح]] [[افعال]] با [[هدف]] [[اثبات]] [[قدرت خداوند]] و محدودنکردن [[قدرت]] او بود، ولی همان‌طور که [[متکلمان شیعه]] نشان دادند، بیشتر استدلالات ایشان مغالطی است. انکار حُسن و قبح افعالی چون [[راست‌گویی]]، [[ستم]] به [[مظلوم]]، [[احسان]] به [[یتیم]] و... مغالطه‌ای آشکار در برابر [[وجدان]] است<ref>معروف الحسنی، هاشم، شیعه در برابر معتزله و اشاعره، ص۲۶۵.</ref>.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد اشاعره در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد اشاعره در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۳۷.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۱۳۳: / خط ۱۵۰: @@
 # [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش جامعه‌شناختی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش جامعه‌شناختی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 # [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «روش شهودی و عرفانی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
+# [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد اشاعره در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد اشاعره در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 {{پایان منابع}}