صراط مستقیم در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخهها
←چرا همۀ صراطهای ربانی مستقیم هستند؟
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
== اقسام [[صراط]] در [[عرفان اسلامی]] == | == اقسام [[صراط]] در [[عرفان اسلامی]] == | ||
گروهی با استناد به آیۀ {{متن قرآن|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«من به خداوند- پروردگار خویش و پروردگار شما- توکل کردهام؛ هیچ جنبندهای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد؛ به راستی پروردگار من بر راهی راست است» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و نیز قول {{عربی|" الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق"}} معتقدند چون همه در [[صراط مستقیم]] قرار دارند، نسبت همه در رسیدن به [[خدا]] نسبت یکسانی است و هیچ کس بر دیگری مزیت ندارد. به عنوان مثال، میان انبیا، اولیا، [[علما]]، [[عارفان]] و ملائکۀ | گروهی با استناد به آیۀ {{متن قرآن|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«من به خداوند- پروردگار خویش و پروردگار شما- توکل کردهام؛ هیچ جنبندهای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد؛ به راستی پروردگار من بر راهی راست است» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و نیز قول {{عربی|" الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق"}} معتقدند چون همه در [[صراط مستقیم]] قرار دارند، نسبت همه در رسیدن به [[خدا]] نسبت یکسانی است و هیچ کس بر دیگری مزیت ندارد. به عنوان مثال، میان انبیا، اولیا، [[علما]]، [[عارفان]] و ملائکۀ مقربین و دیگران تفاوتی وجود ندارد، [[علم]]، عمل و [[قیام]] به [[تکلیف]] نیز ارزشی ندارد و خیر، [[شر]] و تقسیم انسانها به [[موحد]] و [[کافر]]، بیمعنا است و فایدهای در انزال کتب و آمدن [[رسل]] نیست؛ جامی با [[منحرف]] خواندن این گروه از افراد، صراط مستقیم را به سلوکی و وجودی تقسیم میکند: | ||
# '''صراط مستقیم وجودی''': در این صراط [[قرب خدا]] به [[بنده]]، از حیث وجود و احاطۀ او بر [[بندگان]] مطرح میشود و این طریقی [[ازلی]] و [[ابدی]] است که هیچ [[تغییر]] و تبدیلی در آن راه ندارد، چون {{متن قرآن|لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ}}<ref>«هیچ دگرگونی در کلمات خداوند نیست» سوره یونس، آیه ۶۴.</ref> و این موضوع نه محدود به [[زمان]] و مکان است و نه هیچ موجودی با موجود دیگر، در این زمینه تفاوت دارد؛ حتی سنگ، | # '''صراط مستقیم وجودی''': در این صراط [[قرب خدا]] به [[بنده]]، از حیث وجود و احاطۀ او بر [[بندگان]] مطرح میشود و این طریقی [[ازلی]] و [[ابدی]] است که هیچ [[تغییر]] و تبدیلی در آن راه ندارد، چون {{متن قرآن|لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ}}<ref>«هیچ دگرگونی در کلمات خداوند نیست» سوره یونس، آیه ۶۴.</ref> و این موضوع نه محدود به [[زمان]] و مکان است و نه هیچ موجودی با موجود دیگر، در این زمینه تفاوت دارد؛ حتی سنگ، گیاه، حیوان، [[انسان]] و [[فرشته]] با هم مساویاند. | ||
# '''صراط مستقیم سلوکی''': در این صراط کسی میتواند به [[مقام قرب الهی]] برسد که [[مجاهدت]] سخت و [[ریاضت]] صعب را با راهنمایی شیخ کامل و مرشد | # '''صراط مستقیم سلوکی''': در این صراط کسی میتواند به [[مقام قرب الهی]] برسد که [[مجاهدت]] سخت و [[ریاضت]] صعب را با راهنمایی شیخ کامل و مرشد واصل، متحمل شده باشد، مثل [[پیامبر اکرم]]{{صل}} که به [[مقام]] {{متن قرآن|فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}<ref>«به اندازه دو کمان یا نزدیکتر رسید» سوره نجم، آیه ۹.</ref> نایل شد و جز او کسی قادر به دست یافتن به آن مقام نیست؛ پس، اگر [[خداوند متعال]] میفرماید {{متن قرآن|وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ}}<ref>«ما از رگ گردن به او نزدیکتریم» سوره ق، آیه ۱۶.</ref>. از جهت [[قرب خدا]] به [[بنده]] و مربوط به [[صراط مستقیم]] وجودی است و به طور [[یقین]] برای رسیدن به قرب [[الهی]] کافی نیست و اگر کافی بود [[پیامبر اکرم]] محتاج به سلوک و طلب [[قرب]] نبود<ref>[[محمد ابراهیم مالمیر|مالمیر، محمد ابراهیم]] و [[مریم ترکاشوند|ترکاشوند، مریم]]، [[تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او (مقاله)|تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او]]، ص۱۲۷ ـ ۱۲۸.</ref>. | ||
== چرا همۀ صراطهای ربانی مستقیم هستند؟ == | == چرا همۀ صراطهای ربانی مستقیم هستند؟ == | ||
باید دانست که چون "[[الله]]" دارای [[احدیت]] اسمی است، دارای احدیت طریقی و احدیت [[صراط]] نیز هست و متقابلا سایر " | باید دانست که چون "[[الله]]" دارای [[احدیت]] اسمی است، دارای احدیت طریقی و احدیت [[صراط]] نیز هست و متقابلا سایر "اسماء" یا "ربها" نیز هر کدام دارای صراط مختص به خود هستند؛ لذا همانگونه که "الله" [[رب]] الارباب و مجمع بروز همۀ اسما است و در سایر اسما جریان دارد، صراط اسم "الله" نیز شاه راه سایر صراطهاست و در دیگر اسما، جاری است. جامی در این زمینه، بر این باور است که هر طریقی به حسب اسمی از [[اسماءالله]] میتواند باشد و هر اسمی مظهری دارد و آن مظهر، تابع و مربوب آن اسم است<ref>نقد النصوص فی شرح الفصوص ص١٨۴.</ref>. این راهی است که سراسر هستی در آن ضرورتا سیر میکنند و همۀ راهها با تمام تعدد، [[اختلاف]] و تفاوتی که دارند در آنجا به هم میپیوندند. در [[حقیقت]]، این همان راهی است که خطوطش را دست قادر از ازل ترسیم کرده و هیچ گونه [[تغییر]] و تبدیلی در آن راه ندارد و هیچ موجودی را هرچه باشد از آن گریز نیست<ref>تفسیر الافصی ص١۷۱.</ref>. | ||
حال باید پاسخی برای این [[پرسش]] یافت که آیا میتوان صراطهای متعدد حاصل از تعدد ربها را مستقیم دانست یا نه؟ ابن عربی چنانکه پیشتر آوردیم مینویسد: {{عربی|فكل ماش فعلى صراط الرب المستقيم}}<ref>فصوص الحکم ج ۱ ص١۶۰.</ref> بنابراین، به نظر میرسد که ابن عربی اعتقاد به مستقیم بودن صراط ربها و روندگان راه آنها دارد. در [[کلام]] سایر [[مفسران]] و عارفان بزرگ نیز که [[معتقد]] به مستقیم بودن همۀ این صراطها هستند، دلایلی ذکر شده است که در اینجا به بیان برخی از آنها میپردازیم: | حال باید پاسخی برای این [[پرسش]] یافت که آیا میتوان صراطهای متعدد حاصل از تعدد ربها را مستقیم دانست یا نه؟ ابن عربی چنانکه پیشتر آوردیم مینویسد: {{عربی|فكل ماش فعلى صراط الرب المستقيم}}<ref>فصوص الحکم ج ۱ ص١۶۰.</ref> بنابراین، به نظر میرسد که ابن عربی اعتقاد به مستقیم بودن صراط ربها و روندگان راه آنها دارد. در [[کلام]] سایر [[مفسران]] و عارفان بزرگ نیز که [[معتقد]] به مستقیم بودن همۀ این صراطها هستند، دلایلی ذکر شده است که در اینجا به بیان برخی از آنها میپردازیم: | ||
# '''نواصی [[بندگان]] در دست ربهاست:''' [[ابن عربی]] در | # '''نواصی [[بندگان]] در دست ربهاست:''' [[ابن عربی]] در فتوحات آنجا که از دلیل خود بر مکاشفۀ [[هود]]{{ع}}سخن میگوید، آورده است: "و دلیلی علی کشفه لها قوله: ما من دابه إلا هو آخذ بناصیتها إن ربی علی [[صراط مستقیم]]" و "أی بشاره للخلق أعظم من هذه؟ <ref>الشجره النعمانیه. شرح: صدرالدین القونـوی، بیـروت، دارالکتـب العلمیه ص١۱۰.</ref> خوارزمی در توضیح [[بشارت]] مورد اشارۀ [[ابن عربی]] نوشته است: کدام بشارت، [[خلق]] را عظیمتر از این تواند بود که نواصی همه به دست [[رب]] بود و همه بر صراط مستقیم باشند<ref>شـرح فصـوص الحکـم. چـاپ دوم، [[تهران]]، انتشارات [[مولی]] ص۳۸۵.</ref> یعنی، چون ناصیۀ [[بندگان]] به دست رب است و رب بر صراط مستقیم است، پس هر روندهای بر صراط مستقیم است. کنایه گرفتن ناصیه، مفید معنی تمام تصرف و [[قدرت]] از طرف گیرنده و تمام عجز، [[ضعف]] و [[تسلیم]] از طرف گرفته شده است<ref>شرح فصوص الحکم. بیروت، دار الکتب العلمیه ص۱۳۴.</ref>.<ref>شرح فصوص الحکم. تصحیح: جلیل مسگرنژاد ص۲۳۴.</ref>.<ref>شـرح فصـوص الحکـم. چـاپ دوم، تهران، انتشارات مولی ص۵۰۸.</ref> | ||
# '''همه راهها به [[خدا]] ختم میشوند:''' دلیل دوم را از [[کلام]] جامی، میتوان چنین بیان کرد، چون همۀ راهها به [[خداوند بزرگ]] ختم میشود پس همۀ راهها مستقیم هستند. {{عربی|"كل الطرق، صراط مستقيم، باعتبار انها موصله اليه تعالى استقامه مطلقه"}}<ref>نـقد النصوص فی شرح الفصوص. مقدمه و تصحیح: ویلیام چیتیک ص۱۸۵.</ref> وی در همان جا اشاره میکند که | # '''همه راهها به [[خدا]] ختم میشوند:''' دلیل دوم را از [[کلام]] جامی، میتوان چنین بیان کرد، چون همۀ راهها به [[خداوند بزرگ]] ختم میشود پس همۀ راهها مستقیم هستند. {{عربی|"كل الطرق، صراط مستقيم، باعتبار انها موصله اليه تعالى استقامه مطلقه"}}<ref>نـقد النصوص فی شرح الفصوص. مقدمه و تصحیح: ویلیام چیتیک ص۱۸۵.</ref> وی در همان جا اشاره میکند که غایت طرق متعدد همۀ آنان، [[الله]] است. | ||
# '''خدا محرک موجودات است:''' خوارزمی نیز [[معتقد]] است که در عالم، کسی که به نفس خود | # '''خدا محرک موجودات است:''' خوارزمی نیز [[معتقد]] است که در عالم، کسی که به نفس خود حرکت کند وجود ندارد، بلکه حرکت هر متحرکی، به واسطۀ غیر اوست. پس حرکت هر متحرکی به [[تبعیت]] قیومی است که بر صراط مستقیم است؛ لذا چون، محرک خداوندی است که بر صراط مستقیم است و متحرک، بندهای که خدا محرک اوست، پس، حرکت نیز در مسیری جز صراط مستقیم ربانی نیست. | ||
# '''خدا منشأ وجودی موجودات است:''' دلیل دیگری که توجیهی برای مستقیم بودن [[صراط]] ربانی موجودات است، هستی یافتن موجودات از وجود حق تعالی است و لذا، هیچ ذرهای بیذات او نمیتواند موجود باشد. چون او دارای [[صراط مستقیم]] است، پس هر موجودی، بر صراط مستقیم قرار دارد؛ زیرا که هستی هر موجود از هستی او [[فیض]] میگیرد<ref>شرح فصوص الحکم. چاپ دوم، تهران، انتشارات مولیص ٣۶٠.</ref> | # '''خدا منشأ وجودی موجودات است:''' دلیل دیگری که توجیهی برای مستقیم بودن [[صراط]] ربانی موجودات است، هستی یافتن موجودات از وجود حق تعالی است و لذا، هیچ ذرهای بیذات او نمیتواند موجود باشد. چون او دارای [[صراط مستقیم]] است، پس هر موجودی، بر صراط مستقیم قرار دارد؛ زیرا که هستی هر موجود از هستی او [[فیض]] میگیرد<ref>شرح فصوص الحکم. چاپ دوم، تهران، انتشارات مولیص ٣۶٠.</ref> | ||
# '''صراطهای ربانی | # '''صراطهای ربانی مظهر اسم [[خدا]] هستند:''' از آنجا که هر طریقی به حسب اسمی از [[اسماء الله]] تواند بود و هر اسمی را مظهری است و آن مظهر تابع و مربوب او، پس، هر صراطی مظهر اسمی از اسماء خداست و آن اسم، رب آن صراطها محسوب میشود و تعیین آن [[صراط]] نیز از سوی [[خداوند متعال]] است. چنانکه خوارزمی به آن اشاره کرده و میگوید: "هر ربی را صراطی است خاص که از حضرت الهیت از برای او متعین است".<ref>شرح فصوص الحکم. چـاپ دوم، تهران، انتشارات مولیص ٣۶۱.</ref>؛ پس این صراط معین از سوی خدا، صراطی جز [[صراط مستقیم]] نمیتواند باشد. | ||
ذکر این نکته ضروری است که در [[قرآن کریم]]، صراط مستقیم به دو شکل به کار رفته است: | ذکر این نکته ضروری است که در [[قرآن کریم]]، صراط مستقیم به دو شکل به کار رفته است: | ||
# '''الصراط المستقیم''': که همان صراطی است که مظهر و مجلای اسم "[[الله]]" است که یک صراط بیشتر نیست و متکثر نمیشود، و در عالم مظهریت صراط انسان کامل | # '''الصراط المستقیم''': که همان صراطی است که مظهر و مجلای اسم "[[الله]]" است که یک صراط بیشتر نیست و متکثر نمیشود، و در عالم مظهریت صراط انسان کامل محمدی را شامل است و اختصاص به مظهر تام [[اسم الله]] در هر [[زمان]] دارد؛ یعنی ذوات مقدسه [[چهارده معصوم]] در زمانهای مختلف. براین اساس، در جمع بین شریعت و تأویلات عرفانی، در تأویلی مبتنی بر جری و انطباق از [[رسول اکرم]]{{صل}} نقل شده است: {{متن حدیث|"أنا الصراط المستقيم الذي أمرتكم باتباعه، ثم على من بعدي، ثم ولدي من صلبه أئمة يهدون إلى الحق»}}<ref>تفسیر الاصفی. قم، مرکز النشـر التـابع لمـکتب الاعـلام الاسلامی ج ١، ص٣۵٣.</ref>؛ {{متن حدیث|"معاشر الناس، أنا الصراط المستقيم الذي أمركم أن تسألوا الهدى إليه، ثم على بعدي"}}<ref>الیقـین. تحقیـق: انصـاری، قم، مؤسسۀ دار الکتاب، ص٣۵۵.</ref> و [[امام علی]]{{ع}} میفرماید: {{متن حدیث|أَنَا الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيم}}<ref>ینابیع الموده لذوی القربی. تحقیق: سیدعلی جمال أشرف الحسینی، دار الأسوه للطباعه والنشر ج ٣، ص٢٠٧.</ref> و امام صادق{{ع}} میفرماید: {{متن حدیث|نَحْنُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ}}<ref>تفسیر نـورالثقلین. تـصحیح: سـیدهاشم رسـولی محلاتی ج ١، ص٢١.</ref> | ||
# '''صراط مستقیم''': با نشانۀ نکره، که مظهر و مجلای دیگر اسمهای [[خداوند]] است به اندازٔە تمام خلایق و [[نفوس]]، زیاد میشود. | # '''صراط مستقیم''': با نشانۀ نکره، که مظهر و مجلای دیگر اسمهای [[خداوند]] است به اندازٔە تمام خلایق و [[نفوس]]، زیاد میشود. | ||
بد نیست بدانیم که در سی و چهار موردی که ترکیب [[صراط مستقیم در قرآن]] به کار رفته، تنها دو مورد آن با "ال" تعریف همراه بوده و به صورت"الصراط المستقیم" به کار رفته است و در سایر موارد، تنوین و صورت نکره دارد. این اضافه کردن اسم [[رب]] به | بد نیست بدانیم که در سی و چهار موردی که ترکیب [[صراط مستقیم در قرآن]] به کار رفته، تنها دو مورد آن با "ال" تعریف همراه بوده و به صورت"الصراط المستقیم" به کار رفته است و در سایر موارد، تنوین و صورت نکره دارد. این اضافه کردن اسم [[رب]] به متکلم و نکره ساختن [[صراط]] اشاره به آن است، که هر ربی صراطی خاص دارد که از جانب حضرت الهیت برای او متعین شده است [٢٠؛ ص٣۶١]. | ||
اما صراط مستقیمی که جامع جمیع طرق باشد، مخصوص به [[اسم الله]] است، و [[حضرت محمد]]{{صل}} که | اما صراط مستقیمی که جامع جمیع طرق باشد، مخصوص به [[اسم الله]] است، و [[حضرت محمد]]{{صل}} که مظهر این اسم و مختص به سلوک این طریق است؛ لذا، در سورٔە فاتحه که به ایشان اختصاص دارد، صراط به صورت معرفۀ به [[عهد]] یا ماهیت ذکر شده است که: {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref>«[[راه راست]] را به ما بنمای» [[سوره فاتحه]]، [[آیه]] ۶.</ref><ref>شرح فصوص الحکم. چـاپ دوم ص٣۶١.</ref> با این توضیحات روشن میشود که [[صراط مستقیم]] وجودی به نیم دایرٔە [[سیر]] نزولی موجودات در دایرۀ هستی مربوط میشود که در آن همۀ موجودات بنا بر ظرفیتها و استعدادهای تکوینی خود در صراط مستقیم وجودی حرکت میکنند و مصداق آیۀ: {{متن قرآن|إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ}}<ref>«همان کسان که چون بدیشان مصیبتی رسد میگویند: «انّا للّه و انّا الیه راجعون» (ما از آن خداوندیم و به سوی او باز میگردیم)» سوره بقره، آیه ۱۵۶.</ref> در این حرکت، تجلی مییابد. با توجه به این که، در این مرحله موجودات در به دست آوردن آنچه دارند، نقشی نداشتهاند هیچ برتری و مزیتی نسبت به هم نخواهند داشت. اما مهمترین بخش هستی و [[هدف آفرینش]]، در نیم دایرٔە صعودی و به طور خاص در وجود [[انسان]] نهفته است. در این نیم دایره تشریع معنا پیدا میکند<ref>[[محمد ابراهیم مالمیر|مالمیر، محمد ابراهیم]] و [[مریم ترکاشوند|ترکاشوند، مریم]]، [[تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او (مقاله)|تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او]]، ص۱۲۸ ـ ۱۳۱.</ref>. | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:110029.jpg|22px]] [[محمد ابراهیم مالمیر|مالمیر، محمد ابراهیم]] و [[مریم ترکاشوند|ترکاشوند، مریم]]، [[تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او (مقاله)|'''تأملی بر صراط مستقیم''']] | # [[پرونده:110029.jpg|22px]] [[محمد ابراهیم مالمیر|مالمیر، محمد ابراهیم]] و [[مریم ترکاشوند|ترکاشوند، مریم]]، [[تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او (مقاله)|'''تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریههای عرفانی او''']] | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||