عالم ذر: تفاوت میان نسخه‌ها

بحث [[عالم ذر]]، از جمله مسائلی است که در گستره مباحث [[توحید]] و [[فطرت]] توسط [[مفسران]] و [[متکلمان]] طرح و بررسی می‌‌شود. عالم ذر بدان معناست که همه [[انسان‌ها]] در مرحله قبل از حضور در عالم خاکی، در عالم دیگری به [[وجود خدا]] و حتی برخی دیگر از [[اصول اعتقادی]] [[گواهی]] داده‌اند.

 

اصل [[حقیقت]] عالم ذر با توجه به مستندات [[قوی]] و متقن [[قرآنی]] و [[روایی]]، امری [[قطعی]] و غیر قابل و [[انکار]] است؛ به گونه‌ای که تنها [[علامه مجلسی]] نزدیک به هفتاد [[روایت]] را فقط در کتاب الطینة المیثاق دراین‌باره نقل کرده است<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۵، ص۲۲۵ به بعد.</ref>. [[ملاصدرا]] نیز [[روایات]] این موضوع را غیر قابل شمارش دانسته و آن را از [[ضروریات مذهب امامیه]] دانسته است<ref>صدرالدین شیرازی، الحکمة العرشیه، قاعده ۸ از مشرق دوم، ص۲۳.</ref>. اما در [[تفسیر]] و برداشت از عالم ذر، دیدگاه‌های مختلف و حتی متبایتی ارائه شده است که به نظر می‌‌رسد گاه [[اجتماع]] میان آنها ممکن نباشد<ref>دراین‌باره بنگرید به: سبحانی، مفاهیم القرآن، فصل دوم با عنوان الله و عالم الذر. ایشان در این کتاب دیدگاه‌های مهم و مطرح مفسران و اندیشمندان اسلامی را به تفصیل به نقد و بررسی کشانده است.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۳۸.</ref>

 

عالم ذر یعنی [[انسان]] قبل از ورود به این [[دنیا]]، در جهانی دیگر به‌نام عالم ذر، حیاتی مخصوص داشته و در آنجا به وجود خداوند [[اقرار]] کرده است که به نظر می‌رسد با توجه به [[آیات قرآن]]، این [[جهان]] همان "عالم [[فطرت]]" است<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۳۸.</ref>.

 

درباره علت نامگذاری این عالم به عالم ذر چندین دیدگاه مطرح شده؛ برخی معتقدند این نام‌گذاری به دلیل واژه ذریه‌ای است که در آیه به کار رفته است<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۷، ص۶.</ref>. از نظر برخی دیگر به خاطر کثرت و بی‌پایان بودن جمعیت حاضر در این عالم که هنگام بستن پیمان مانند مورچگانی با تعداد کثیر و بی‌شمار در کنار هم حاضر می‌‌شوند، بدان ذر گفته شده است. برخی دیگر نیز کوچکی و ذره بودن [[انسان‌ها]] در [[مقام]] مقایسه با [[خداوند]] را دلیل نام‌گذاری آن دانسته‌اند<ref>سبزواری، ملاهادی، شرح الاسماء، ص۱۹۰.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[عالم ذر (مقاله)|مقاله «عالم ذر»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۹۱.</ref>

 

آیه‌ای که در این خصوص بیشترین استناد به آن صورت می‌‌گیرد، به [[آیه]] [[عالم ذر]] معروف است: {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، زاده‌های آنها را برآورد و از آنان بر خودشان گواهی گرفت که آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، گواهی می‌دهیم» سوره اعراف، آیه ۱۷۲.</ref>.

 

از آیه مذکور این نکته به دست نمی‌آید که [[خداوند]] [[ذریه]] [[آدم]] را از پشت آدم آفرید، بلکه این نکته حاصل می‌‌شود که خداوند ذریه همه [[مردم]] را در پشت همه مردم قرار داد واژه {{متن قرآن|ظُهُورِهِمْ}} غیر از ظهر آدم است. در واقع این آیه در [[مقام]] اشاره به آدم و [[حوا]] نیست؛ زیرا گفته است {{متن قرآن|ظُهُورِهِمْ}}، نه "ظهورهما". ضمن اینکه نسبت به حوا "ظهر" صادق نیست، بلکه نسبت به او "بطن" صادق است؛ زیرا "ظهر" را نسبت به مرد می‌‌گویند.

 

براساس این آیه، [[انسان]] قبل از آنکه در این [[دنیا]] پای بگذارد، در خمیره‌اش [[اقرار]] به وجود خداوند صورت گرفته است. خود آیه گویای آن است که زمانی که مردم هنوز در اصلاب پدران بودند، یعنی در [[عالم ذر]] قرار داشتند، به وجود خدا اقرار کرده‌اند<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۳۹.</ref>.

 

== [[عالم ذر]] در [[روایات اسلامی]] ==

در [[منابع اسلامی]]، روایات متعددی (در حدود ۴۰ [[روایت]]) درباره عالم ذر نقل شده است. اما جز تعداد کمی از آنها بیشترشان [[ضعف]] سندی دارد و بسیاری از آنها نیز ارجاع‌پذیر به یک روایت است و نه چند روایت<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۷، ص۹.</ref>. از نظر محتوایی نیز این روایات به چند گروه تقسیم می‌شوند؛ برخی روایات بر [[درک]] [[قلبی]] [[بندگان]] در عالم ذر دلالت دارد و اینکه اگر چنین درکی نبود، کسی [[خالق]] و رازقش را نمی‌شناخت<ref>صدوق، محمد بن علی، التوحید، ص۳۳۰.</ref>. روایاتی نیز بر یکی بودن عالم میثاق و طینت و بر وجود [[تکلیف]] در عالم ذر نیز دلالت دارد<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۶ و۷.</ref>. برخی دیگر نیز به یکسانی عالم [[میثاق]] و عالم ظلال اشاره دارد<ref>صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، ج۱، ص۸۴-۸۵ و۱۱۸.</ref>. در برخی دیگر خروج [[ذریه]] [[بنی‌آدم]] از پشت [[آدم]] در [[عالم ذر]]؛ بیان شده است و آنها به ذره [[تشبیه]] شده‌اند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۱۳.</ref>. گروهی بر فراموشی محل گرفتن [[میثاق]] دلالت دارند و اینکه روزی همه آن محل را به یاد می‌‌آورند<ref>صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، ج۱، ص۱۱۸.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[عالم ذر (مقاله)|مقاله «عالم ذر»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۹۴.</ref>