صحیفه‌نگاری: تفاوت میان نسخه‌ها

صحیفه‌نگاری (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۰

۱۲٬۹۲۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۱۲۹

ویرایش

@@ خط ۱۴: / خط ۱۴: @@
 [[امام صادق]]{{ع}} نیز کتابی در [[توحید]] دارد که آن را املا کرده و [[مفضل بن عمر]] نگاشته است. از [[امام هادی]]{{ع}} نیز رساله‌هایی در موضوعات گوناگون در پاسخ به پرسش‌های اصحاب برجای مانده است که از جمله آنها، رساله آن حضرت در ردّ [[جبر و تفویض]] و [[اثبات]] [[عدل]] و جمع بین‌الامرین است<ref>ر.ک: تحف العقول، ص۴۸۱.</ref>. از [[امام حسن عسکری]]{{ع}} نیز [[تفسیری]] برجای مانده که به «[[تفسیر]] [[عسکری]]» معروف است و با [[املای امام]] و خط «حسن بن خالد برقی» و در یکصدوبیست رساله، تدوین شده است<ref>[[سید علی حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید علی]]، [[نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی (کتاب)|نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی]]، ص ۱۳۶.</ref>.
+==صحیفه‌نگاری==
+صحیفه‌نگاری نیز از [[روش‌های تعلیمی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} به‌شمار می‌آید که برای گسترش [[فرهنگ]] و [[معارف دینی]] استفاده می‌شد. در این بخش، صحیفه‌نگاری به عنوان آخرین روش [[تعلیمی]] اهل‌بیت{{عم}} که جنبه ابتکاری داشت، ابتدا از لحاظ مفهومی بررسی می‌شود و سپس موضوع و زمینه‌های آن بیان خواهد شد.
+===مفهوم‌شناسی===
+[[صحیفه]] که جمع آن [[صحف]] و صحائف است، در لغت به چیزی گفته می‌شود که در آن بنویسند<ref>راغب اصفهانی، مفردات، ماده «صحف»؛ ابن منظور، لسان العرب، ماده «صحف».</ref>. برخی نیز آن را «کتاب» معنا کرده‌اند<ref>ابن منظور، لسان العرب، ماده «صحف»، زبیدی، تاج العروس، ماده «صحف»؛ فیروزآبادی، القاموس المحیط، ماده «صحف».</ref>. واژه «صحف» در [[قرآن]] نیز به‌کار رفته است. مراد قرآن از صحف در [[آیه]]: {{متن قرآن|إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى}}<ref>«این (حقیقت) بی‌گمان در صحیفه‌های (آسمانی) پیشین (نیز آمده) است * صحیفه‌های ابراهیم و موسی» سوره اعلی، آیه ۱۸-۱۹.</ref>، کتب نازل‌شده بر [[حضرت ابراهیم]] و [[موسی]]{{ع}} است و مراد از آن در آیه {{متن قرآن|وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ}}<ref>«و آنگاه که کارنامه‌ها را بگشایند» سوره تکویر، آیه ۱۰.</ref>، [[نامه اعمال]] است<ref>طوسی، التبیان، ج۱۰، ص۳۳۳ و ۲۸۳.</ref>. در [[عصر جاهلیت]] نیز واژه صحف را برای کتاب‌هایی استفاده می‌کردند که به ثبت [[معاملات]] و حساب‌های [[تجارت]] اختصاص داشت<ref>جواد علی، المفصل، ج۵، ص۵۲۳.</ref>. بنابراین به نظر می‌رسد که مفهوم اصلی و اولیه صحیفه همان کتاب است؛ هرچند که بر اساس شواهد [[تاریخی]] و [[حدیثی]] این واژه در اوایل [[دوره اسلامی]] به رساله‌های کوچک چند صفحه‌ای که به یک موضوع خاص اختصاص داشت نیز اطلاق می‌گردید. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} پس از [[هجرت به مدینه]] دستور به تهیه و تنظیم نوشته‌ای دادند که در آن [[حقوق]] [[مهاجرین]]، [[انصار]] و [[یهودیان]] [[شهر]] مشخص شده بود. در این متن که کتب تاریخی آن را ذکر کرده‌اند، عبارت «[[اهل]] هذه الصحیفه»، پنج مرتبه تکرار شده است<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۵۰۱.</ref>؛ همچنین است صحیفه [[جابر بن عبدالله انصاری]] که حاوی مطالب مکتوب در [[لوح حضرت زهرا]]{{س}} بوده و متن دو صفحه‌ای آن در [[کتب حدیثی]] آمده است<ref>طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۸۵.</ref>.
+گفتنی است [[صحیفه]] در اوایل [[دوره اسلامی]] به رساله‌های [[حدیثی]] اختصاص نداشت. هرچند در اصطلاح بیشترین [[شهرت]] صحیفه به موضوع [[حدیث]] است؛ اما باید دانست که این واژه [[عَلَم]] برای حدیث نیست و درباره [[قرآن]] نیز به‌کار می‌رفت؛ چنان‌که وقتی [[عمر بن خطاب]] از [[اسلام آوردن]] خواهرش اطلاع یافت و شتابان به [[منزل]] او رفت، پس از درگیری با خواهرش صحیفه‌ای را که از روی آن مشغول [[آموختن]] قرآن از [[خباب بن ارت]] بود [[طلب]] کرد<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۳۴۳.</ref>. بنابراین صحیفه در آغاز اسمی عام برای همه نوشته‌ها محسوب می‌شد، اما صحیفه‌نگاری در این [[پژوهش]]، به موضوعات حدیثی اختصاص دارد.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۹۷.</ref>
+===روش===
+منع شدن [[پیامبر]]{{صل}} از [[کتابت]] موجب شد که صحیفه‌نگاری [[اهل‌بیت]]{{عم}} از [[حضرت زهرا]]{{س}} و [[امام علی]]{{ع}} آغاز شود، هرچند در دوره پیامبر{{صل}} صحیفه‌هایی توسط برخی [[صحابه]] ایشان نگاشته شد. صحیفه [[عبدالله بن عمرو عاص]] - مشهور به الصحیفه الصادقه - از جمله آثار مکتوب در [[عصر نبوی]] به شمار می‌رود که به احادیثی از پیامبر{{صل}} اختصاص داشت<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۳۱، ص۲۶۲.</ref>. تشویق‌ها و توصیه‌های فراوان پیامبر{{صل}} به کتابت برای کم‌رنگ کردن [[فرهنگ]] شفاهی و مکتوب شدن [[سنت]] [[اسلامی]]، سبب گسترش صحیفه‌نگاری در حوزه حدیث و [[تفسیر قرآن]] گردید و [[اهل‌بیت پیامبر]]{{عم}} که بیش از هرکس به [[ضرورت]] این کار واقف بودند، [[پرچمدار]] این [[حرکت]] شدند. این حرکت در دوره مورد نظر بسیار کند بود؛ چراکه فرهنگ شفاهی بر همه جوانب [[زندگی]] [[اعراب]] [[سایه]] افکنده بود و تنها خواصی چون اهل‌بیت پیامبر{{عم}} و برخی صحابه ایشان به این کار پرداختند. بر اساس [[منابع حدیثی]]، صحیفه‌هایی به حضرت زهرا{{س}} منسوب است. اولین اثر مکتوب ایشان صحیفه‌ای [[اخلاقی]] است که حاوی نکاتی چون [[احترام به حقوق]] [[همسایه]] می‌باشد. در بخشی از این صحیفه چنین آمده است: «کسی که همسایه‌اش از بدی‌های او در [[امان]] نباشد، از [[مؤمنان]] نیست و هر کس که به [[خدا]] و [[روز قیامت]] [[ایمان]] داشته باشد، [[همسایه]] خود را [[آزار]] نمی‌دهد و هر کس که به [[خدا]] و [[روز قیامت]] [[ایمان]] داشته باشد، سخن [[نیکو]] می‌گوید و یا [[سکوت]] می‌کند.»..<ref>{{متن حدیث|لَيْسَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَمْ يَأْمَنْ جَارُهُ بَوَائِقَهُ، وَ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يُؤْذِي جَارَهُ، وَ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْراً أَوْ يَسْكُتْ...}}. طبری، دلائل الامامه، ص۶۵-۶۶.</ref>. [[وصیت‌نامه]] ایشان را نیز می‌توان صحیفه‌ای مستقل به‌شمار آورد که از دو بخش تشکیل می‌شد. بخش اول به نحوه [[تصرف]] در باغ‌های هفتگانه آن حضرت اختصاص داشت و بخش دوم به نحوه [[کفن و دفن]] ایشان و برخورد [[ظالمانه]] برخی از [[صحابه]] مربوط بود<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، ج۹، ص۱۴۴-۱۴۵.</ref>. این آثار نشان‌دهنده اهتمام [[حضرت زهرا]]{{س}} به مکتوب کردن [[میراث]] [[اسلامی]] برای نسل‌های [[آینده]] است<ref>آثار مکتوب دیگری نیز به حضرت زهرا{{س}} اختصاص داشته است که شامل مصحف فاطمه{{س}} و لوح آن حضرت بوده است، اما به جهت وحیانی بودن آنها، حدیثی نبودنشان، در این بخش مورد اشاره قرار نگرفته‌اند.</ref>. نکته‌ای که در باب صحیفه‌های آن حضرت وجود دارد و مورد بحث متخصصان و [[پژوهشگران]] قرار گرفته، احتمال یکی بودن برخی از آثار [[فاطمه زهرا]]{{س}} است که برخی آن را [[تأیید]] و برخی رد کرده‌اند<ref>برای اطلاعات بیشتر، ر.ک: عاملی، حقیقه مصحف فاطمه، ص۲۰-۵۰؛ مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، ص۲۰-۳۷.</ref>.
+[[امام علی]]{{ع}} نیز چند [[صحیفه]] و کتاب به دست خویش نوشته بود. از جمله این آثار [[مصحف]] ایشان است که علاوه بر [[آیات قرآن]]، [[تفسیر]] و [[شأن نزول]] آنها را نیز بدان افزوده است. در این مصحف، [[آیات]] بر اساس [[ترتیب نزول]]، تقدیم [[منسوخ]] بر [[ناسخ]] و تفکیک [[محکم و متشابه]] تنظیم شده بود<ref>عاملی، الانتصار، ج۳، ص۲۳۱؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۱۲۶.</ref>. «[[کتاب علی]]» یا «صحیفه [[الفرائض]]» نیز از جمله کتاب‌های امام علی{{ع}} است. این اثر، به [[املای پیامبر]]{{صل}} و [[کتابت امام]] علی{{ع}} است که تمام [[معارف]]، [[احکام]] [[واجبات]] مسائل و [[سنت پیامبر]] در آن گرد آمده است<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۱۶۳.</ref>. کتاب «[[جامعه]]» از مکتوبات مشهور [[امام علی]]{{ع}} است که به گفته [[امام صادق]]{{ع}} صحیفه‌ای به طول ۷۰ ذراع و به [[املای پیامبر]]{{صل}} بر علی{{ع}} و حاوی [[احکام]] [[حلال و حرام]]، حتی [[دیه]] یک خراش کوچک بوده است<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۳۹.</ref>. صحیفه‌ای مرسوم به «[[جفر]]» نیز به آن حضرت تعلق داشت که همچون دایره‌المعارفی [[غنی]]، تمام اطلاعات ضروری مربوط به [[آینده]] و گذشتگان و [[علوم]] مورد نیاز [[بشر]] در آن گردآوری شده بود<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۳۹.</ref>. «کتاب الدیات» نام [[صحیفه]] دیگری است که به امام علی{{ع}} منسوب می‌باشد و به موضوعاتی چون دیه نفس و اعضای بدن اختصاص داشت که [[امام]] آن را برای [[کارگزاران]] خود فرستاده بود<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۷۵.</ref>. درباره احتمال یکی بودن برخی از این آثار نیز اقوالی وجود دارد که پرداختن به آنها خارج از بحث این [[پژوهش]] است<ref>برای اطلاعات بیشتر، ر.ک: مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، ص۳۹-۴۲؛ معارف، مجید، تاریخ حدیث شیعه، ص۳۶-۳۸؛ امینی، عبدالله، مصحف فاطمی، ص۷۴-۷۶.</ref>. نکته پایانی اینکه [[منابع تاریخی]] و [[حدیثی]] هیچ اشاره‌ای به وجود صحیفه‌ای منسوب به [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} نکرده‌اند.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۹۸.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:21390.jpg|22px]] [[سید علی حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید علی]]، [[نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی (کتاب)|'''نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی''']]
+# [[پرونده:IM010735.jpg|22px]] [[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|'''پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری''']]
 {{پایان منابع}}