خطابه: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

با بررسی [[منابع تاریخی]] و [[حدیثی]]، نکته‌ای به‌دست می‌آید و آن اینکه، تعداد خطبه‌های پیامبر{{صل}} در [[دوره مکی]] بسیار اندک و انگشت‌شمار می‌باشند. دلیل این مطلب را باید [[مقبولیت]] نداشتن ایشان به عنوان [[پیامبر جدید]] دانست که خطبه‌خوانی ایشان را در [[مقام]] [[رهبر سیاسی]] غیر ممکن می‌ساخت و حتی خطبه‌خوانی غیر رسمی ایشان را نیز با محدودیت مواجه می‌کرد. پس از سپری شدن سه سال نخست [[بعثت]] و فعالیت‌های آرام و بدون [[تنش]] [[پیامبر]]{{صل}}، دوران [[دعوت علنی]] و ورود پیامبر{{صل}} به خطوط قرمز، [[اعتقادی]]، سیاسی، [[اقتصادی]] و اجتماعی [[مشرکان]] با خواندن اولین خطبه ایشان بر فراز [[کوه صفا]] آغاز گردید؛ آنجا که برای اعلام خطر عبارت «یا صباحا» را سر داد و در [[اجتماع]] مردم فرمود: «اگر به شما خبر دهم که سوارانی از دامن این [[کوه]] می‌رسند آیا سخن مرا [[باور]] می‌کنید؟... پس من شما را از روبرو بودن با [[عذاب]] [[سختی]] [[بیم]] می‌دهم. ای مردم! همانا [[رهبر]] به [[قوم]] خود [[دروغ]] نمی‌گوید و چنان‌که [[دروغگو]] بودم، [[تکذیب]] می‌شدم. به خدایی که جز او خدایی نیست [[سوگند]] یاد می‌کنم که من فرستاده بر [[حق خدا]] بر شما و همه [[مردم]] هستم. به [[خدا]] سوگند همانگونه که می‌خوابید، می‌میرید و همانگونه که [[بیدار]] می‌شوید برانگیخته می‌گردید و همانطور که عمل می‌کنید مورد [[محاسبه]] قرار می‌گیرید و با [[نیکی]] کردن به دیگران [[پاداش]] می‌گیرید و با [[بدی]] کردن به دیگران، جزای آن را می‌بینید و همانا [[بهشت و جهنم]] [[ابدی]] هستند و شما اولین کسانی هستید که آنها را [[انذار]] کردم»<ref>{{متن حدیث|أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ الْعَدُوَّ مُصَبِّحُكُمْ أَوْ مُمَسِّيكُمْ مَا كُنْتُمْ تُصَدِّقُونَنِي؟... فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ... أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ الرَّائِدَ لَا يَكْذِبُ أَهْلَهُ وَ لَوْ كُنْتُ كَاذِباً لَمَا كَذَبْتُكُمْ. وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ حَقّاً خَاصَّةً وَ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً. وَ اللَّهِ لَتَمُوتُونَ كَمَا تَنَامُونَ وَ لَتُبْعَثُونَ كَمَا تَسْتَيْقِظُونَ وَ لَتُحَاسَبُونَ كَمَا تَعْمَلُونَ وَ لَتُجْزَوْنَ بِالْإِحْسَانِ إِحْسَاناً وَ بِالسُّوءِ سُوءاً وَ إِنَّهَا الْجَنَّةُ أَبَداً وَ النَّارُ أَبَداً وَ إِنَّكُمْ أَوَّلُ مَنْ أُنْذِرْتُمْ}}. بلاذری، انساب الأشراف، ج۱، ص۱۱۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۸، ص۱۶۴.</ref>.

این سخت‌گیری‌ها باعث شده بود که خطبه‌خوانی غیر رسمی [[پیامبر]]{{صل}} در [[ملأ]] عام، بسیار محدود گردد و روش ایشان از خطبه‌های عمومی به [[تعلیم]] انفرادی یا گروهی مبدل شود. عرضه [[اسلام]] بر «[[طفیل بن عمرو دوسی]]» نمونه‌ای از تعلیمات انفرادی پیامبر{{صل}} در [[دوره مکی]] است<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۳۸۳.</ref>. با وجود محدودیت‌های فراوان پیامبر{{صل}}، موضع ایشان در [[مکه]] انفعالی نبود؛ چراکه اساساً مخفی شدن پیامبر{{صل}} و یا فعالیت اندک ایشان با [[سلوک]] و [[رسالت]] ایشان همخوانی نداشت. بر این اساس پیامبر{{صل}} در مکان‌ها و زمان‌های مناسب از روش تعلیم و [[تبلیغ]] گروهی که به [[خطبه]] بی‌شباهت نبود، بهره می‌بردند؛ چنان‌که در [[بازار]] [[عکاظ]] که محل [[اجتماع]] [[مردم]] بود حضور می‌یافت و می‌فرمود: {{متن حدیث|قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا وَ تَنْجَحُوا}}<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۸؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱۱، ص۱۱۹؛ طبری، تاریخ، ج۱، ص۱۵۱.</ref>. ایشان پس از بازگشت از [[طائف]]، اسلام و [[تعالیم]] آن را بر مردم عرضه می‌کرد، در توقفگاه‌های [[قبایل]] می‌ایستاد و آنها را درباره [[ایمان]] به خدای واحد مورد خطلب قرار می‌داد؛ چنان‌که در منزلی از منازل [[بنی‌کلب]] ایستاد و با کلماتی محبت‌آمیز برای آنها صحبت کرد<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۴۲۴.</ref>.

پیامبر{{صل}} پس از حضور در [[مدینه]] و [[تشکیل حکومت اسلامی]]، به عنوان متصدی امر [[حکومت]]، خطابه را رسمیت بخشید. بنای [[مسجد]] [[نبوی]] در [[مدینه]] و [[اجتماع]] [[مردم]] در آن به هنگام نمازهای یومیه و [[جمعه]] که شامل دو [[خطبه]] می‌شد<ref>مسلم، صحیح، ج۳، ص۹.</ref>، [[فرصت]] مناسبی بود تا [[پیامبر]]{{صل}} با بهره‌گیری از روش خطابه، [[تعلیم]] عمومی را آغاز و [[تعالیم]] مورد نظر خود را در مدت زمانی اندک به عموم حاضران منتقل کند. این در حالی بود که [[سیطره]] [[فرهنگ]] شفاهی بر [[جامعه]] آن [[روزگار]] و [[بی‌سوادی]] و کمبود نوشت‌افزار، استفاده از روش گفتاری خطابه را [[ضرورت]] می‌بخشید.

پیامبر{{صل}} به مناسبت‌های مختلف در [[مسجد]] حضور یافته و خطبه‌هایی با موضوعات متفاوت می‌خواند. خطبه‌های ایشان در مدینه، به دلیل استقرار [[حکومت اسلامی]] و فائق آمدن بر [[مشرکان]]، کمتر جنبه [[سیاسی]] داشت. [[برپایی حکومت اسلامی]]، ایراد خطبه‌های [[اخلاقی]]، [[اعتقادی]] و [[فقهی]] را ضرورت می‌بخشید. به علاوه، پیامبر{{صل}} به محض بروز هر مسئله [[اجتماعی]]، اخلاقی یا [[دینی]] که تبیین آن برای مردم ضرورت داشت بر [[منبر]] رفته و با خطاب کردن عموم حاضران به حل مشکل پرداخته و تعلیمات خود را به آنها منتقل می‌ساخت؛ چنان‌که وقتی برخی از [[مسلمانان]] تصمیم گرفتند با [[رهبانیت]] و [[ترک دنیا]] تنها به [[روزه‌داری]]، [[نماز]] و [[عبادت]] بپردازند، پیامبر{{صل}} پس از [[نماز جماعت]] بر منبر رفت و فرمود: «چه شده است که برخی [[زن]]، [[عطر]]، [[خواب]] و لذت‌های [[دنیا]] را بر خود [[حرام]] ساخته‌اند؟ من به شما نمی‌گویم مانند کشیش‌ها و [[راهبان]] باشید؛ در [[دین]] من ترک گوشت، زن و در گوشه [[کنیسه]] نشستن جایز نیست. همانا [[سیاحت]] و رهبانیت [[امت]] من در [[جهاد]] است.»..<ref>{{متن حدیث|مَا بَالُ أَقْوَامٍ حَرَّمُوا النِّسَاءَ وَ الطِّيبَ وَ النَّوْمَ وَ شَهَوَاتِ الدُّنْيَا؟ أَمَا إِنِّي لَسْتُ آمُرُكُمْ أَنْ تَكُونُوا قِسِّيسِينَ وَ رُهْبَاناً، فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي دِينِي تَرْكُ اللَّحْمِ وَ النِّسَاءِ وَ لَا اتِّخَاذُ الصَّوَامِعِ وَ إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي وَ رَهْبَانِيَّتَهُمُ الْجِهَادُ...}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۰، ص۳۲۸.</ref>.

پس از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} تا [[سال ۶۱ هجری]] خطبه‌خوانی جز در دوران کوتاه [[خلافت امام علی]]{{ع}} و [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} جنبه رسمی ندارد و نقش خطابه در [[سیره ائمه]]{{عم}} کم‌رنگ می‌شود؛ زیرا همچنان که پیش‌تر اشاره شد، تنها [[حاکمان]] و اشخاص [[مأذون]] و [[هوادار]] آنها به‌طور رسمی [[حق]] ایراد خطبه داشتند و چون [[اهل‌بیت]]{{عم}} از اساس با [[حاکمان اموی]] مخالف بودند، چندان موقعیتی برای [[خطبه]] خواندن نداشتند. کنار زده شدن [[اهل‌بیت]]{{عم}} از [[حکومت]] سبب شد که غالب خطبه‌های غیر رسمی آنها، [[سیاسی]] و در قالب [[اعتراض]] به از بین رفتن [[حقوق سیاسی]] آنها باشد.

براساس مطالب فوق، پس از [[انتخاب ابوبکر]] به [[جانشینی پیامبر]]{{صل}}، نخستین خطابه اهل‌بیت{{عم}} با موضوع و هدفی سیاسی توسط [[حضرت فاطمه زهرا]]{{س}} ایراد گردید. در پی [[غصب خلافت]] و زمین‌های [[فدک]] از [[اهل‌بیت پیامبر]]{{ع}}، تلاش‌های بی‌وقفه [[حضرت زهرا]]{{س}} برای [[احقاق حقوق]] خود و [[امام علی]]{{ع}} آغاز گردید. ایشان تا چند [[روز]] همراه با [[حسنین]]{{عم}} به [[خانه]] [[مهاجر]] و [[انصار]] می‌رفت و از آنها برای جلوگیری از ایجاد [[انحراف]] در [[اسلام]] [[استمداد]] می‌جست. هنگامی که حضرت با [[بهانه‌جویی]] و کوتاهی آنها مواجه شد، تصمیم گرفت با ایراد خطبه به روشن‌گری سیاسی پرداخته، بر همگان [[اتمام حجت]] کند. بر همین اساس هنگامی که [[ابوبکر]] و [[مردم مدینه]] در [[مسجد]] حضور داشتند وارد مسجد شده و خطبه‌ای غرا ایراد فرمود. ایشان پس از [[حمد]] و ثنای [[خداوند]]، بیان [[صفات الهی]]، [[ارزیابی]] [[قوم]] [[عرب پیش از اسلام]] و ذکر تحولات عظیمی که به واسطه اسلام [[و]] پدر بزرگوارشان در این قوم پدید آمد و بیان [[فلسفه احکام]]، به بر شمردن [[فضایل امام علی]]{{ع}} و خدمات آن حضرت به اسلام به [[مذمت]] مسلمانانی پرداخت که [[حق امام علی]]{{ع}} را نادیده انگاشتند. ایشان در ادامه به موضوع [[غصب فدک]] اشاره و از اقدام ابوبکر به روش [[جاهلیت]] [[انتقاد]] کرد؛ چراکه طبق عرف و [[رسم]] [[اعراب جاهلی]]، تنها مردان [[ارث]] می‌بردند و حقی از آن را برای [[زنان]] قائل نبودند<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۵۶.</ref>. شرایط سیاسی پیش آمده سبب گردید که حضرت زهرا{{س}} به شدت به گروه انصار که از بهترین [[یاوران]] [[پیامبر]]{{صل}} بودند، اعتراض و آنها را مذمت کند. ایشان در بخشی از این خطبه بلند خطاب به [[مردم]] فرمود: «... همانا می‌بینم که به [[تن‌آسایی]] و [[عافیت‌طلبی]] خو کرده‌اید و کسی را که به [[اداره امور]] شایسته‌تر است، دور گردانده و به تن‌آسایی در [[خلوت]] تن داده‌اید و آن [[زمان]] که در امور [[گشایش]] یافتید، از [[سختی]] انجام [[مسئولیت]] به فراخنای [[زندگی]] بی‌دردسر روی آوردید؛ سرانجام آنچه [از [[ایمان]]] داشتید بیرون افکندید و هرچه نوشیدنی آشامیدید بیرون انداختید.»..<ref>{{متن حدیث|أَلَا قَدْ أَرَى أَنْ قَدْ أَخْلَدْتُمْ إِلَى الْخَفْضِ وَ أَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ وَ نَجَوْتُمْ مِنَ الضِّيقِ بِالسَّعَةِ فَمَجَجْتُمْ مَا وَعَيْتُمْ وَ دَسَعْتُمُ الَّذِي تَسَوَّغْتُمْ...}}. ر.ک: ابن طیفور، بلاغات النساء، ص۱۲-۲۰؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۳-۱۴۳؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۱۰-۲۱۵؛ ابن ابی‌الفتح اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۱۰۵-۱۲۰؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۹، ص۲۲۰-۲۳۳.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} پس از گذشت حدود ۲۵ سال از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} به [[خلافت]] رسیده و در مدت کوتاه خلافتشان که تنها ۴ سال و ۹ ماه به طول انجامید، بیشترین تلاش را برای انتقال و یادآوری [[معارف دینی]] به [[مردم]] صرف کرد. ایشان با در [[اختیار]] داشتن همه امکانات [[حکومتی]] از جمله «[[منبر]]» از روش خطابه بهره فراوانی برد؛ به‌طوری‌که [[مسعودی]]، تعداد خطبه‌های رایج [[امام]] در میان مردم عصر خود را ۴۸۰ [[خطبه]] دانسته است<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۴۱۹.</ref> که تنها ۲۴۱ خطبه آنها توسط [[سید رضی]] جمع‌آوری شده‌اند. این شمار زیاد خطبه نشان دهنده اهمیت و نقش مستقیم [[منصب حکومتی]] منبر و خطبه‌خوانی است که امام علی{{ع}} توانست بهترین بهره‌برداری را از آن داشته باشد.

[[خطبه‌های امام علی]]{{ع}} را می‌توان بر حسب موضوع به ۴ دسته [[فرهنگی]] - [[اجتماعی]]، [[سیاسی]]، [[اقتصادی]] و نظامی تقسیم کرد. امام علی{{ع}} در خطبه‌های فرهنگی خود به موضوعاتی چون [[ارزش‌های اخلاقی]]، [[اخلاق اجتماعی]]، [[مسائل اعتقادی]]، [[شناخت]] [[حق و باطل]]، مسائل [[علمی]]، [[جبر و اختیار]]، [[مشکلات]] و [[آسیب‌های اجتماعی]] و... می‌پرداخت<ref>ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، ترجمه دشتی، فهرست موضوعی.</ref>؛ چنان‌که در یکی از خطبه‌های خود بر [[لزوم شناخت امام]] و [[پیروی]] از او فرمود: «... همانا [[امامان]] [[دین]] از طرف [[خدا]]، [[تدبیر]] کنندگان امور [[مردم]] و [[کارگزاران]] [[آگاه]] بندگانند. کسی به [[بهشت]] نمی‌رود، جز آن‌که آنان را شناخته و آنان او را بشناسند و کسی به [[جهنم]] وارد نمی‌شود جز آن‌که منکر آنان باشد.»..<ref>{{متن حدیث|... إِنَّمَا الْأَئِمَّةُ قُوَّامُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ...}}. [[سید رضی]]، [[نهج‌البلاغه]]، [[خطبه ۱۵۲]].</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} در خطبه‌های [[سیاسی]] خود به امور و [[اخلاق سیاسی]]، بیان [[حقوق سیاسی]] [[دولت]] و [[رعیت]] و [[افشاگری]] علیه [[دشمنان]] سیاسی خود تأکید فراوان داشت. در مورد اخیر، در یکی از خطبه‌های خود فرمود: «... آگاه باشید! [[خداوند]] مرا به [[جنگ]] با [[سرکشان]] [[تجاوزگر]]، [[پیمان‌شکنان]] و فسادکاران در [[زمین]] [[فرمان]] داد. با [[ناکثین]] [[پیمان‌شکن]] جنگیدم و با [[قاسطین]] [[تجاوزکار]] [[جهاد]] کردم و [[مارقین]] خارج شده از [[دین]] را [[خوار]] و [[زبون]] ساختم و [[رهبر]] [[خوارج]]، بانگ صاعقه‌ای قلبش را به تپش آورد و سینه‌اش را لرزاند و کارش را ساخت. حال تنها اندکی از سرکشان و [[ستمگران]] باقی مانده‌اند که اگر خداوند مرا باقی گذارد با [[حمله]] دیگری نابودشان خواهم کرد و [[حکومت حق]] را در سراسر [[سرزمین اسلامی]] [[پایدار]] خواهم کرد، جز مناطق پراکنده و دوردست.»..<ref>{{متن حدیث|أَلَا وَ قَدْ أَمَرَنِيَ اللَّهُ بِقِتَالِ أَهْلِ الْبَغْيِ وَ النَّكْثِ وَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. فَأَمَّا النَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَقَدْ جَاهَدْتُ وَ أَمَّا الْمَارِقَةُ فَقَدْ دَوَّخْتُ وَ أَمَّا شَيْطَانُ الرَّدْهَةِ فَقَدْ كُفِيتُهُ بِصَعْقَةٍ سُمِعَتْ لَهَا وَجْبَةُ قَلْبِهِ وَ رَجَّةُ صَدْرِهِ وَ بَقِيَتْ بَقِيَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ وَ لَئِنْ أَذِنَ اللَّهُ فِي الْكَرَّةِ عَلَيْهِمْ لَأُدِيلَنَّ مِنْهُمْ إِلَّا مَا يَتَشَذَّرُ فِي أَطْرَافِ الْبِلَادِ تَشَذُّراً}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲.</ref>.

خطبه‌های [[اقتصادی]] [[امام]] نیز پیرامون مسائل [[عدالت]]، [[اصلاحات]] و [[اخلاق اقتصادی]] بود. ایشان در [[روز]] دوم [[خلافت]] خویش، خطبه‌ای مهم ایراد کرد و فرمود: «به [[خدا]] [[سوگند]] [[بیت‌المال]] تاراج شده را به صاحبان اصلی آن بازمی‌گردانم، گرچه با آن [[ازدواج]] کرده یا کنیزانی خریده باشند؛ زیرا در [[عدالت]] [[گشایش]] برای عموم است و آن کس که عدالت بر او گران آید، [[تحمل]] [[ستم]] بر او سخت‌تر است»<ref>{{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ فَإنَّ فِي الْعَدْلِ سَعَةً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَقُ...}}. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۵.</ref>.

خطبه‌های نظامی [[امام]] نیز شامل [[آموزش‌های نظامی]]، روش‌های [[مبارزه]] با [[دشمن]]، [[تشویق]] به [[جهاد]] و بیان [[ارزش]] و [[هدف]] آن، [[اخلاق نظامی]] و... بود<ref>برای نمونه ر.ک: سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌های ۲۷، ۶۶، ۱۲۳، ۱۸۲.</ref>.

چنان‌که بیان شد، [[خطبه‌های امام علی]]{{ع}} پیرامون مهم‌ترین مسائل و چالش‌های پیش روی [[جامعه]] آن [[روزگار]] بود. دوری ۲۵ ساله [[امام علی]]{{ع}} از [[حکومت]]، سبب فراموش شدن بسیاری از ارزش‌هایی شد که [[پیامبر]]{{صل}} سال‌ها برای نهادینه کردن آنها تلاش کرده بود. امام علی{{ع}} یکباره در [[منصب حکومت]] بر مردمی قرار گرفت که [[سایه]] [[جهل]]، [[بدعت]]، [[دنیاگرایی]]، [[ثروت‌اندوزی]]، [[قدرت‌طلبی]]، اباحه‌گری، [[تفرقه]]، [[کینه]] و رقابت‌های قبیله‌ای بر آنها گسترانیده شده بود؛ از این‌رو از [[فرصت]] حکومت که بهترین مجال [[احیای ارزش‌های دینی]] بود، نهایت بهره‌برداری را کرد و با ایراد خطبه‌هایی [[بلیغ]] و [[فصیح]] برای یادآوری سنت‌های فراموش یا [[تحریف]] شده [[اسلامی]] تلاش گسترده‌ای را آغاز کرد که در فصل بعد به‌طور مفصل به زمینه‌های [[اجتماعی]] [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] [[انتخاب]] محتوای [[خطبه‌ها]] و [[سخنان امام]]، پرداخته خواهد شد.

خطبه‌های اندک [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} جز در دوره کوتاه [[خلافت امام حسن]]{{ع}}، جنبه رسمی نداشت؛ چراکه از سویی از صحنه [[سیاست]] کنار زده شدند و از سوی دیگر به دلیل [[مخالفت]] با جو [[حاکم]]، تحت [[مراقبت]] و کنترل بوده و [[اجازه]] [[خطبه]] خواندن را نداشتند. از امام حسن{{ع}} در دوره خلافتش حدود ۱۰ خطبه در [[منابع تاریخی]] و [[حدیثی]] نقل شده که ذکر شمار دقیق آنها به دلیل نزدیکی عبارات و جملات برخی از [[خطبه‌ها]] و احتمال یکی بودن آنها دشوار می‌باشد<ref>برای مثال قس: کلینی، کافی، ج۱، ص۴۵۷؛ مفید، الارشاد، ج۱، ص۴۵۷؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۶۵؛ مرعشی، شرح احقاق الحق، ج۳۳، ص۵۲۳.</ref>. از میان خطبه‌های مذکور، چند [[خطبه]] پس از [[رحلت امام علی]]{{ع}}، در [[تسلیت]] [[شهادت]] پدربزرگوارشان، بیان [[فضایل]] ایشان و معرفی خود به عنوان [[جانشین]] [[امیرمؤمنان]] است<ref>ر.ک: دینوری، اخبار الطوال، ص۲۱۶؛ یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۱۳؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۴۳؛ ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصبهان، ج۱، ص۴۵-۴۶؛ کلینی، کافی، ج۱، ص۴۵۷.</ref>. از [[امام حسن]]{{ع}} دو خطبه [[اخلاقی]]<ref>دینوری، اخبار الطوال، ج۲، ص۲۳۷؛ ابن عساکر، ترجمه الامام الحسن، ص۱۶۷.</ref> و یک خطبه [[اجتماعی]] نیز ذکر شده است که خطبه اخیر در باره رواج [[بدعت]]، [[تحریف]] و [[جعل]] [[احادیث پیامبر]]{{صل}} در [[جامعه]] و نیز توصیه‌های ایشان در اخذ [[علم]] از منبع آن یعنی [[اهل‌بیت پیامبر]]{{ع}} می‌باشد که در بخشی از آن می‌فرماید: «شایسته نیست کسی که به عظمت [[خداوند]] پی برده، [[تکبر]] بورزد. بزرگی [[عالمان]] به [[عظمت خداوند]]، در [[تواضع]] است.. [[علم حقیقی]] را بیاموزید تا زمانی که [[تقوا]] را نشناسید [[هدایت]] نمی‌شوید و [[قرآن]] را به [[شایستگی]] نخواهید خواند، مگر کسی را که آن را تحریف کرده بشناسید، پس اگر او را شناختید، [[بدعت‌ها]] و [[تکلف]] را خواهید [[شناخت]] و [[دروغ بستن]] بر [[خدا]] و تحریف را خواهید یافت و می‌بینید که چگونه کسی که دچار [[هوی و هوس]] می‌شود، [[گمراه]] می‌گردد، پس [[نادان‌ها]] شما را به [[جهل]] فرو نبرند.»..<ref>{{متن حدیث|فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ يَتَعَاظَمَ، فَإِنَّ رِفْعَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ يَتَوَاضَعُوا... وَ اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً، أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا التُّقَى حَتَّى تَعْرِفُوا صِفَةَ الْهُدَى... وَ لَنْ تَتْلُوا الْكِتَابَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي حَرَّفَهُ فَإِذَا عَرَفْتُمْ ذَلِكَ عَرَفْتُمُ الْبِدَعَ وَ التَّكَلُّفَ وَ رَأَيْتُمُ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ وَ التَّحْرِيفَ وَ رَأَيْتُمْ كَيْفَ يَهْوِي مَنْ يَهْوِي وَ لَا يُجْهِلَنَّكُمُ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ...}}. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۲۲۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۱۰۴.</ref>. دیگر [[خطبه‌های امام]] حسن{{ع}} در دوران خلافتشان به [[تشویق]] و [[دعوت]] [[مردم]] به [[جنگ]] با معاویه اختصاص دارد<ref>ابن اثیر، اسد الغابه، ج۲، ص۱۳؛ ابن عساکر، ترجمه الامام الحسن، ص۱۷۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۴۳.</ref>. بعد از [[کناره‌گیری]] [[امام حسن]]{{ع}} از [[خلافت]] و نیز در دوره [[امامت امام حسین]]{{ع}} که به‌طور کامل از [[حکومت]] [[منزوی]] شدند، حدود ۴ [[خطبه]] از امام حسن{{ع}} و ۵ خطبه از [[امام حسین]]{{ع}} نقل شده است. سه [[خطبه امام حسن]]{{ع}} پس از [[صلح با معاویه]] در [[مدائن]]<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۳، ص۲۷۳.</ref>، [[نخیله]]<ref>حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۷۵.</ref> و [[کوفه]]<ref>یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۲۱۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۴، ص۲۲.</ref> ایراد شده که در آنها [[امام]]{{ع}} به [[مذمت]] [[اهل عراق]] و تبیین دلیل [[صلح]] پرداخته است. آخرین خطبه موجود از ایشان نیز در حضور معاویه خوانده شده که طی آن امام{{ع}} در جمع بزرگان و رؤسای [[شام]] به معرفی خود و [[امام علی]]{{ع}} و برحق بودنشان و نیز معرفی معاویه و [[باطل]] بودنش پرداخت<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۳۵۴-۳۵۶.</ref>.

== منابع ==