شهربانو: تفاوت میان نسخه‌ها

طبق نظر مشهور، یکی از [[همسران امام حسین]]{{ع}} شهربانو [[مادر امام سجاد]]{{ع}} است که گزارش‌ها درباره نام و نژاد ایشان متفاوت است. نام او را با [[اختلاف]]، [[حرار]]<ref>احمد بن ابی‌یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۴۷؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷.</ref>، [[غزاله]]<ref>احمد بن ابی‌یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص٢۴٧؛ ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۴؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۱۱، ص۶۲۹؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص٣۴٧. این نام را امام حسین{{ع}} بر او نهاده بود (ابن‌تغری، النجوم الظاهره، ج۱، ص۲۲۹).</ref>، [[سلامه]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۶؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۱، ص۳۶۱؛ ابن‌تغری، النجوم الظاهره، ج۱، ص۲۲۹.</ref>، [[سُلافه]]<ref>احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الأشراف، ج۳، ص۱۴۶؛ ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۴ (با تعبیر «و یقال»)؛ سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۹۱؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۸۹؛ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان، ج٣، ص۲۶۷.</ref>، [[خوله]]<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۸۹.</ref>، [[شاه‌زنان]]<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۳۵-۱۳۷؛ همو، المقنعه، ص۴۷۲؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۷۷؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۸۹؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۸۲؛ شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۲.</ref>، [[جهان‌شاه]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۶-۴۶۷.</ref>، شهربانو<ref>شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۴۱.</ref>، [[شهربانویه]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۶-۴۶٧؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۰۷؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۳۷؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷؛ ابن شهرآشوب، مناقب فی آل ابی‌طالب، ج۴، ص۱۷۵.</ref>، [[جهان‌بانویه]]<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب{{ع}}، ج۴، ص۱۸۹.</ref>، جدا<ref>ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷.</ref>، [[حُلوه]]<ref>ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷.</ref>، [[شاه‌آفرید]]<ref>ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷.</ref>، [[ام‌ولد]] سِندیه<ref>ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۴ (با تعبیر و «یقال»)؛ [[ابن‌فندق]] [[بیهقی]]، [[لباب الأنساب]]، ج۱، ص۳۴۷؛ ابن‌تغری، ال[[نجوم]] الظاهره، ج۱، ص۲۲۹.</ref> و [[کیهان‌بانویه]]<ref>ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷.</ref> ذکر کرده‌اند که این آخرین نام به معنای «بزرگ [[زنان]] [[دنیا]] و [[آخرت]]» است و چون این تعبیر برای [[حضرت فاطمه دختر پیامبر]]{{صل}} به کار می‌رفت اسم [[مادر امام سجاد]] را «[[سیدة البلد]]» گفته‌اند که به [[فارسی]] به معنای شهربانو است<ref>ابن‌فندق بیهقی، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۷.</ref>.

[[ابن‌شهرآشوب]]، وی را [[مادر علی اصغر]] نیز معرفی می‌کند. همچنین گفته شده است که وی مادر [[زینب]] و [[ام کلثوم]]، بوده که در [[کودکی]] از [[دنیا]] رفته‌اند<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امام حسین (کتاب)|گزیده دانشنامه امام حسین]] ص۶۳.</ref>.

## با توجه به تولد [[امام سجاد]] {{ع}} در سال ۳۶ یا ۳۸ فاصله ازدواج حضرت با شهربانو در [[زمان]] [[عمر]] و تولد فرزندش [[امام سجاد]] {{ع}}، در حدود ۱۴ یا ۱۶ سال می‌شود که این نیز بسیار بعید است، گرچه اشکال اساسی بر آن وارد نیست.

# مادر حضرت به [[نقل]] "عیون أخبار الرضا"، در زمان [[عثمان]] به [[مدینه]] آورده شده، وقتی که [[عبدالله بن عامر بن کریز]] [[خراسان]] را [[فتح]] کرد<ref>شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۲، ص۱۲۸.</ref>. به نقل ابن فندق، او توسط [[سعید بن عاص]] در فتح گرگان [[اسیر]] شده است<ref>ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۸.</ref>. این نظر گرچه با تولد [[حضرت سجاد]] {{ع}} در سال ۳۶ مخالف نیست، از نظر [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] بسیار بعید و نادرست به نظر می‌رسد؛ زیرا [[بنی امیه]] که در زمان عثمان [[حاکم]] بودند، [[غنایم]] را خود برمی‌داشتند و عثمان به آنها می‌بخشید. حالا چگونه حاضر می‌شدند [[دختران]] زیباروی [[ایرانی]] را که برگزیدۀ [[اموال]] محسوب می‌شدند و [[حق]] [[خلیفه]] بود، به [[علی]] {{ع}} یا فرزندانش بدهند. در شرح نهج البلاغه راجع به [[سعید بن عاص]]<ref>نهج البلاغه، ص۱۰۴، خ ۷۷.</ref> آمده که وی وقتی [[حاکم کوفه]] بود، هدیه‌ای برای [[امیر مؤمنان]] {{ع}} فرستاد. حضرت فرمود: اینان [[ارث]] [[پیامبر]] {{صل}} را می‌خورند و اندکی به ما می‌دهند. در [[نقلی]] فرمود: به اندازه نیاز [[زنان]] بیوه به ما می‌دهند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۱۷۶: {{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَا يَزَالُ غُلَامٌ مِنْ غِلْمَانِ بَنِي أُمَيَّةَ يَبْعَثُ إِلَيْنَا مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلى‏ رَسُولِهِ بِمِثْلِ قُوتِ الْأَرْمَلَةِ}}.</ref>. چگونه می‌توان گفت اینان [[بهترین]] کنیزکان را به [[فرزند علی]] {{ع}} داده‌اند؛ در حالی که [[صحابه]] و [[علی]] {{ع}} از [[بخشش]] صد هزار [[درهم]] [[عثمان]] به سعید بن عاص [[انتقاد]] می‌کردند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۳۵.</ref>.

# [[شیخ مفید]] در [[ارشاد]] آورده، امیرمؤمنان {{ع}} "جابر بن حریث جعفی" را به یکی از بلاد شرق فرستاد. او دو دختر کسری را که [[اسیر]] کرده بود، نزد ایشان فرستاد. یکی را به [[امام حسین]] {{ع}} داد که [[امام سجاد]] {{ع}} از او متولد شد و دیگری را به [[محمد بن ابی بکر]] که [[قاسم بن محمد]] را به [[دنیا]] آورد که پدر [[ام فروه]] [[مادر امام صادق]] {{ع}} است<ref>شیخ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۳۷.</ref>. این خبر را ابونصر [[بخاری]] از ابو الحسین نسابه [[نقل]] کرده<ref>ابو نصر بخاری، سر سلسلة العلویه، ص۳۱.</ref> و خلاصه آن را ابن فندق از هشام بن محمد کلبی (م۲۰۴ق) و [[محمد بن قاسم]] تمیمی آورده است<ref>ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۴۸.</ref>. در کتاب [[مناقب]] این موضوع از ابن کلبی نقل شده است<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۴۸.</ref>. این نظر [[مشکلات]] دو قول قبلی را ندارد و با حقایق [[تاریخی]] سازگار است<ref>[[علی اکبر ذاکری|اکبر ذاکری، علی]]، [[درآمدی بر سیره معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه (کتاب)|درآمدی بر سیره معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه]]، ص ۲۵۸ ـ ۲۶۱؛ [[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امام حسین (کتاب)|گزیده دانشنامه امام حسین]] ص ۶۳.</ref>.

در برخی منابع [[عامه]] ذکر شده [[امام سجاد]] {{ع}} مادرش را به [[ازدواج]] غلام امام حسین{{ع}} به نام [[زبید]] در آورد<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۲۱۴.</ref>؛ اما در [[منابع شیعه]] ذکر شده مادر حضرت در هنگام تولد امام سجاد {{ع}} درگذشته و آن ازدواج مربوط به کنیزی بوده که او را بزرگ کرده است که به منزله مادر حضرت بوده است<ref>ابن همام اسکافی، منتخب الأنوار، ص۶۷؛ ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۵۱.</ref> نه مادر واقعی ایشان. ابن فندق از [[زینب]] و [[ام کلثوم]] [[دختران]] امام حسین {{ع}} یاد می‌کند که مادرشان شهربانو بود و در کوچکی درگذشتند<ref>ابن فندق، لباب الأنساب، ج۱، ص۳۵۰؛ البته وی عبدالله را هم فرزند شهربانو دانسته؛ درحالی که مادرش را رباب ذکر کرده‌اند و این دو مورد هم قابل بررسی است و در منابع اولیه نیامده است. اگر تولد و مرگ اینان قبل از امام سجاد {{ع}} فرض شود، مشکل فاصله ازدواج امام حسین {{ع}} با شهربانو و تولد حضرت بعد از چند سال حل می‌شود. وی درگذشت مادر امام سجاد {{ع}} را هم در حین تولد حضرت ذکر کرده است.</ref>.