همسران امام رضا: تفاوت میان نسخهها
←مقدمه
(←مقدمه) |
(←مقدمه) |
||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
=== حضرت خیزران === | === حضرت خیزران === | ||
[[مادر امام جواد]]{{ع}} نامهای «[[سبیکه نوبیه]]»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۲۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۳؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱.</ref>، «سکینه»<ref>سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۳۵۹.</ref> یا «[[سکینه مریسیه]]»<ref>علی بن حسین اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۴۳. به نظر میآید واژه «سکینه» تصحیف «سبیکه» باشد؛ چراکه ابنصباغ پس از نقل سبیکه نوبیه افزوده که برخی سبیکه مریسیه هم گفتهاند (الفصول المهمه فی معرفة الأئمه، ج۲، ص۱۰۳۸) و آمدن مریسیه در پی سبیکه در گزارش وی نشانه آن است که سبیکه مریسیه صحیح است، نه سکینه مریسیه.</ref>، «[[ریحانه]]»<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱؛ علی بن حسین اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۴۵.</ref>، «[[خیزران]]»<ref>شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۰۶-۳۰۷، ح۱؛ همو، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۴۱، ح۱، {{متن حدیث|أُمُّهُ جَارِيَةٌ اسْمُهَا خَيْزُرَانُ}} (شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۴).</ref>، «[[درّه مریسیّه]]» مکنا به امالحسن<ref>حسن بن موسی نوبختی، فرق الشیعه، ص۹۱؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۹۱؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱.</ref> و ذر<ref>سعد بن عبدالله اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص۹۹.</ref> را برای وی ثبت کردهاند. این بانو از منطقه نوبه [[آفریقا]]<ref>نوبه در کشور سودان جای دارد (ابنمنظور، لسان العرب، ج۱، واژه «نوب»).</ref> و از [[خاندان]] [[ماریه قبطیه]]<ref>علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۴۵.</ref> [[همسر رسول خدا]]{{صل}} بود که [[امام رضا]]{{ع}} او را خیزران نامید<ref>سعد بن عبدالله اشعری، المقالات و الفرق، ص۹۹؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۳؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱؛ شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۴.</ref> و در نوازش پسرش [[امام جواد]]{{ع}} پس از تولد او، درباره مادرش فرمود: «آن مادری که او را زایید، [[پاکیزه]] و باقداست است و طاهره و مطهره [[آفریده]] شده است»<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۰، ص۱۵ ({{متن حدیث|... قَدَّسَتْ أُمُّ وَلَدَتْهُ فَلَقَدْ خُلِقَتْ طَاهِرَةً مُطَهَّرَةً}}).</ref>. | [[مادر امام جواد]]{{ع}} نامهای «[[سبیکه نوبیه]]»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۲۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۳؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱.</ref>، «سکینه»<ref>سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۳۵۹.</ref> یا «[[سکینه مریسیه]]»<ref>علی بن حسین اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۴۳. به نظر میآید واژه «سکینه» تصحیف «سبیکه» باشد؛ چراکه ابنصباغ پس از نقل سبیکه نوبیه افزوده که برخی سبیکه مریسیه هم گفتهاند (الفصول المهمه فی معرفة الأئمه، ج۲، ص۱۰۳۸) و آمدن مریسیه در پی سبیکه در گزارش وی نشانه آن است که سبیکه مریسیه صحیح است، نه سکینه مریسیه.</ref>، «[[ریحانه]]»<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱؛ علی بن حسین اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۴۵.</ref>، «[[خیزران]]»<ref>شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۰۶-۳۰۷، ح۱؛ همو، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۴۱، ح۱، {{متن حدیث|أُمُّهُ جَارِيَةٌ اسْمُهَا خَيْزُرَانُ}} (شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۴).</ref>، «[[درّه مریسیّه]]» مکنا به امالحسن<ref>حسن بن موسی نوبختی، فرق الشیعه، ص۹۱؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۹۱؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱.</ref> و ذر<ref>سعد بن عبدالله اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص۹۹.</ref> را برای وی ثبت کردهاند. این بانو از منطقه نوبه [[آفریقا]]<ref>نوبه در کشور سودان جای دارد (ابنمنظور، لسان العرب، ج۱، واژه «نوب»).</ref> و از [[خاندان]] [[ماریه قبطیه]]<ref>علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۴۵.</ref> [[همسر رسول خدا]]{{صل}} بود که [[امام رضا]]{{ع}} او را خیزران نامید<ref>سعد بن عبدالله اشعری، المقالات و الفرق، ص۹۹؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۳؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۴۱۱؛ شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۴.</ref> و در نوازش پسرش [[امام جواد]]{{ع}} پس از تولد او، درباره مادرش فرمود: «آن مادری که او را زایید، [[پاکیزه]] و باقداست است و طاهره و مطهره [[آفریده]] شده است»<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۰، ص۱۵ ({{متن حدیث|... قَدَّسَتْ أُمُّ وَلَدَتْهُ فَلَقَدْ خُلِقَتْ طَاهِرَةً مُطَهَّرَةً}}).</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۹۸.</ref> | ||
=== ام حبیب === | === ام حبیب === | ||
امحبیب یکی از همسران امام رضا{{ع}} بود که عمده منابع گزارشگر این [[ازدواج]] آن را دختر [[مأمون]]<ref>ر.ک: شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۱۴۷؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب{{ع}}، ج۴، ص۳۶۷؛ سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج۲، ص۲۳؛ ابنطولون، الأئمة الاثنا عشر، ص۹۷؛ قاضی نورالله تستری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج۱۲، ص۳۸۶.</ref> دانستهاند. [[خصیبی]]<ref>حسین بن حمدان خصیبی، الهدایة الکبری، ص۲۸۰.</ref> و [[مسعودی]]<ref>علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۱۲.</ref> او را خواهر مأمون میدانند. برخی پژوهشگران نیز به این دلیل که مأمون در این [[تاریخ]] سی سال داشت و دختر او کوچک بود و با [[امام]] تفاوت سنی بسیاری حدود چهل سال داشت، نقل خصیبی و مسعودی را ترجیح دادهاند<ref>حسین جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص۹۶.</ref>؛ ولی برخی دیگر به نشانههایی از قبیل نفوذ آسانتر به خانه امام{{ع}} و [[مراقبت]] بیشتر مأمون از امور ایشان این تفاوت سنی امام با دختر مأمون را پذیرفته و امحبیب را دختر مأمون دانستهاند<ref>باقر شریفقرشی، حیاة الامام الرضا{{ع}}، ج۲، ص۳۰۸؛ سید جعفر مرتضی عاملی، الحیاة السیاسیة للامام الرضا{{ع}}، ص۲۰۹.</ref>. البته موضوع نفوذ در هر دو صورت امکانپذیر بود. منابع تاریخی از چگونگی تعامل [[امام رضا]]{{ع}} با امحبیب پس از ازدواج یادی نکردهاند و امام هم به فاصله کمی از این ازدواج در [[طوس]] به دستور مأمون<ref>احمد بن ابییعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۵۳؛ ابنحبان، کتاب الثقات، ج۸، ص۴۵۷؛ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۶۷؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۰.</ref> [[مسموم]] شد و به [[شهادت]] رسید. | امحبیب یکی از همسران امام رضا{{ع}} بود که عمده منابع گزارشگر این [[ازدواج]] آن را دختر [[مأمون]]<ref>ر.ک: شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۱۴۷؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب{{ع}}، ج۴، ص۳۶۷؛ سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج۲، ص۲۳؛ ابنطولون، الأئمة الاثنا عشر، ص۹۷؛ قاضی نورالله تستری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج۱۲، ص۳۸۶.</ref> دانستهاند. [[خصیبی]]<ref>حسین بن حمدان خصیبی، الهدایة الکبری، ص۲۸۰.</ref> و [[مسعودی]]<ref>علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۱۲.</ref> او را خواهر مأمون میدانند. برخی پژوهشگران نیز به این دلیل که مأمون در این [[تاریخ]] سی سال داشت و دختر او کوچک بود و با [[امام]] تفاوت سنی بسیاری حدود چهل سال داشت، نقل خصیبی و مسعودی را ترجیح دادهاند<ref>حسین جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص۹۶.</ref>؛ ولی برخی دیگر به نشانههایی از قبیل نفوذ آسانتر به خانه امام{{ع}} و [[مراقبت]] بیشتر مأمون از امور ایشان این تفاوت سنی امام با دختر مأمون را پذیرفته و امحبیب را دختر مأمون دانستهاند<ref>باقر شریفقرشی، حیاة الامام الرضا{{ع}}، ج۲، ص۳۰۸؛ سید جعفر مرتضی عاملی، الحیاة السیاسیة للامام الرضا{{ع}}، ص۲۰۹.</ref>. البته موضوع نفوذ در هر دو صورت امکانپذیر بود. منابع تاریخی از چگونگی تعامل [[امام رضا]]{{ع}} با امحبیب پس از ازدواج یادی نکردهاند و امام هم به فاصله کمی از این ازدواج در [[طوس]] به دستور مأمون<ref>احمد بن ابییعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۵۳؛ ابنحبان، کتاب الثقات، ج۸، ص۴۵۷؛ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۶۷؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۰.</ref> [[مسموم]] شد و به [[شهادت]] رسید. | ||
عمده منابع این ازدواج را به پیشنهاد مأمون دانستهاند<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۷، ص۱۴۵، حوادث سال ۲۰۲ق؛ علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۳۵؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۸۶؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب{{ع}}، ج۴، ص۳۹۷؛ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۳۵۱؛ ابنخلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۶۹، ش۴۲۳.</ref>؛ ولی [[مسعودی]] که در این نقل تنهاست، آن را به پیشنهاد [[امام]] و پذیرش [[مأمون]] دانسته است<ref>علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۱۲.</ref>. اگر پیشنهاد مأمون بوده، باید دید انگیزه او برای آن چه بوده است. شاید بتوان تفسیرهای متفاوتی برای آن مطرح کرد: اول، [[هدف]] مأمون نفوذ به [[خانه امام رضا]]{{ع}} برای آگاهییابی از برنامه و کارها و تحرکات ایشان بود<ref>باقر شریف قرشی، حیاة الامام الرضا{{ع}}، ج۲، ص۳۰۸.</ref>. دوم، انگیزه مأمون نزدیک شدن به امام بود تا روابط آنان از این راه تقویت شود<ref>باقر شریفقرشی، حیاة الامام الرضا{{ع}}، ج۲، ص۳۰۸.</ref>. وانگهی چون قرار بود امام مدتی در [[خراسان]] اقامت کند، شرایط عادی میطلبید همسری نیز داشته باشد و چه بهتر که آن [[همسر]] دختر یا خواهر مأمون باشد تا مأمون به انتساب سببی با [[امام رضا]]{{ع}} مفتخر گردد. شاید بتوان گفت با لحاظ موقعیت و [[مقبولیت]] [[علمی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] امام نزد عموم [[مردم]] هر دو احتمال درست است. | عمده منابع این ازدواج را به پیشنهاد مأمون دانستهاند<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۷، ص۱۴۵، حوادث سال ۲۰۲ق؛ علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۳۵؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۸۶؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب{{ع}}، ج۴، ص۳۹۷؛ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۳۵۱؛ ابنخلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۲۶۹، ش۴۲۳.</ref>؛ ولی [[مسعودی]] که در این نقل تنهاست، آن را به پیشنهاد [[امام]] و پذیرش [[مأمون]] دانسته است<ref>علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۲۱۲.</ref>. اگر پیشنهاد مأمون بوده، باید دید انگیزه او برای آن چه بوده است. شاید بتوان تفسیرهای متفاوتی برای آن مطرح کرد: اول، [[هدف]] مأمون نفوذ به [[خانه امام رضا]]{{ع}} برای آگاهییابی از برنامه و کارها و تحرکات ایشان بود<ref>باقر شریف قرشی، حیاة الامام الرضا{{ع}}، ج۲، ص۳۰۸.</ref>. دوم، انگیزه مأمون نزدیک شدن به امام بود تا روابط آنان از این راه تقویت شود<ref>باقر شریفقرشی، حیاة الامام الرضا{{ع}}، ج۲، ص۳۰۸.</ref>. وانگهی چون قرار بود امام مدتی در [[خراسان]] اقامت کند، شرایط عادی میطلبید همسری نیز داشته باشد و چه بهتر که آن [[همسر]] دختر یا خواهر مأمون باشد تا مأمون به انتساب سببی با [[امام رضا]]{{ع}} مفتخر گردد. شاید بتوان گفت با لحاظ موقعیت و [[مقبولیت]] [[علمی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] امام نزد عموم [[مردم]] هر دو احتمال درست است<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۹۹ ـ ۲۰۱.</ref>. | ||
=== عذر === | === عذر === | ||
مادربزرگ پدری صولی یکی از [[کنیزکان]] امام رضا{{ع}} بود که «عذر» نام داشت و مأمون او را به امام بخشیده و امام نیز بدون بهرهمندی از او، وی را به نیای صولی، [[عبدالله بن عباس]] بخشیده بود. ابوبکر صولی که از نوادگان دانشمند این کنیز شمرده میشود وی را با هوشترین [[زن]] دورانش دانسته و از او روایاتی نقل کرده است<ref>شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا{{ع}}، ج۲، ص۷۹، ح۳ ({{متن حدیث|... وَ اسْمُهَا عُذْرٌ قَالَتْ:... فَوَهَبَنِي الْمَأْمُونُ لِلرِّضَا{{ع}}...}}).</ref>. | مادربزرگ پدری صولی یکی از [[کنیزکان]] امام رضا{{ع}} بود که «عذر» نام داشت و مأمون او را به امام بخشیده و امام نیز بدون بهرهمندی از او، وی را به نیای صولی، [[عبدالله بن عباس]] بخشیده بود. ابوبکر صولی که از نوادگان دانشمند این کنیز شمرده میشود وی را با هوشترین [[زن]] دورانش دانسته و از او روایاتی نقل کرده است<ref>شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا{{ع}}، ج۲، ص۷۹، ح۳ ({{متن حدیث|... وَ اسْمُهَا عُذْرٌ قَالَتْ:... فَوَهَبَنِي الْمَأْمُونُ لِلرِّضَا{{ع}}...}}).</ref>. | ||
برخی منابع برای امام رضا{{ع}} [[فرزندان]] دیگری غیر از [[امام جواد]]{{ع}} نقل کردهاند که از اینگونه نقلها برمیآید امام کنیزکان دیگری هم داشت و از آنها فرزنددار شد<ref>محقق کتاب تاریخ اهلالبیت ابن ابی الثلج (ص۱۰۹)، در پانوشت به نقل از تاریخ ابن خشاب (تاریخ، ص۱۹۳) برای امام رضا{{ع}} پنج پسر و یک دختر به نامهای محمّد الامام ابوجعفر الثانی{{ع}}، ابومحمد، حسن، جعفر، ابراهیم و عایشه نقل کرده است؛ چنانکه فخر رازی (۶۰۶ق) در الشجرة المبارکه (ص ۷۷) نیز شش فرزند به نامهای ابوجعفر محمدالتقی، حسن، علی، حسین، موسی و فاطمه را ثبت کرده است؛ ولی در منابع دیگر چنین مطلبی به دست نیامده است. اینگونه نقلها میتواند قرینهای باشد بر اینکه آن حضرت کنیزهای دیگری داشت.</ref>؛ ولی گزارشی از آن [[کنیزکان]] به دست نیامد. اما نسل ایشان تنها از [[امام جواد]]{{ع}} ادامه یافت<ref>فخر رازی، الشجرة المبارکه، ص۷۷.</ref>؛ چنانکه از سخن [[شیخ مفید]] نیز که گفت «وی جز پسرش ابوجعفر که [[امام]] پس از اوست، فرزند دیگری بر جای ننهاد»<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۰.</ref>، از این مطلب برمیآید که نسل او تنها از ابوجعفر{{ع}} ادامه یافت. هرچند از گزارش ابنطاوس برمیآید که امام{{ع}} دختری به نام [[حکیمه]] داشت<ref>ابنطاوس، نهج الدعوات و منهج العبادات، ص۳۶.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص | برخی منابع برای امام رضا{{ع}} [[فرزندان]] دیگری غیر از [[امام جواد]]{{ع}} نقل کردهاند که از اینگونه نقلها برمیآید امام کنیزکان دیگری هم داشت و از آنها فرزنددار شد<ref>محقق کتاب تاریخ اهلالبیت ابن ابی الثلج (ص۱۰۹)، در پانوشت به نقل از تاریخ ابن خشاب (تاریخ، ص۱۹۳) برای امام رضا{{ع}} پنج پسر و یک دختر به نامهای محمّد الامام ابوجعفر الثانی{{ع}}، ابومحمد، حسن، جعفر، ابراهیم و عایشه نقل کرده است؛ چنانکه فخر رازی (۶۰۶ق) در الشجرة المبارکه (ص ۷۷) نیز شش فرزند به نامهای ابوجعفر محمدالتقی، حسن، علی، حسین، موسی و فاطمه را ثبت کرده است؛ ولی در منابع دیگر چنین مطلبی به دست نیامده است. اینگونه نقلها میتواند قرینهای باشد بر اینکه آن حضرت کنیزهای دیگری داشت.</ref>؛ ولی گزارشی از آن [[کنیزکان]] به دست نیامد. اما نسل ایشان تنها از [[امام جواد]]{{ع}} ادامه یافت<ref>فخر رازی، الشجرة المبارکه، ص۷۷.</ref>؛ چنانکه از سخن [[شیخ مفید]] نیز که گفت «وی جز پسرش ابوجعفر که [[امام]] پس از اوست، فرزند دیگری بر جای ننهاد»<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۷۰.</ref>، از این مطلب برمیآید که نسل او تنها از ابوجعفر{{ع}} ادامه یافت. هرچند از گزارش ابنطاوس برمیآید که امام{{ع}} دختری به نام [[حکیمه]] داشت<ref>ابنطاوس، نهج الدعوات و منهج العبادات، ص۳۶.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۲۰۱ ـ ۲۰۲.</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||