غافل‌گیری نظامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== غافل‌گیری و شیوه‌های آن ==

بیشتر تصور می‌شود که غافل‌گیرکردن [[دشمن]]، فقط مربوط به [[زمان]] هجوم بر اوست؛ اما نزد نیروهای نظامی، شکل‌ها و شیوه‌هایی گوناگون دارد:

# با حمله به دشمن از مکان یا جهتی که انتظارش را ندارد و نیروی کافی برای ستیزه‌کردن با نیروهای مهاجم در آن مستقر نکرده است، ضربه‌ای نظامی بر دشمن وارد شود؛

# با استعدادی به مصاف دشمن بروی که انتظارش را ندارد و سربازان لشکرش، توان [[ایستادگی]] در برابر آن را ندارند. در این حال، سربازان دشمن [[اسیر]] می‌شوند و لشکرش بی‌آنکه توان [[مقاومت]] داشته باشد، [[تسلیم]] می‌شود؛

# از [[سلاح]] یا تاکتیکی استفاده شود که دشمن از آن بی‌اطلاع و خود را برای مواجهه با آن آماده نکرده است. در این حال، [[لشکر]] دشمن به سردرگمی دچار می‌شود و نمی‌تواند نقش [[کارآمدی]] در [[نبرد]] ایفا کند و سرانجام [[شکست]] می‌خورد؛

# در مواضع راهبردی و بر‌تر مستقر شوی و دشمن را در مواضع نامناسب گرفتار کنی.

 

با بررسی [[غزوه‌های پیامبر]] اکرم{{صل}} روشن می‌شود که حضرت، از همه شیوه‌های غافل‌گیر کردن، که امروزه میان نیروهای نظامی شناخته شده، بهره می‌گرفت.

 

# پیامبر{{صل}} پس از [[مشورت]] با [[یاران]] خود، مکانی راهبردی و بسیار مناسب را برای اردوگاه خود برگزید. او کنار نزدیک‌ترین چاه آب در [[سرزمین]] [[بدر]] مستقر شد و تمام چاه‌های دیگر را پشت سر خود و در حوزه<ref>«حوزه»، هر ناحیه کوچک و بزرگ است ولی «حوضه» مقدار زمینی که رودخانه‌ای آن را سیراب سازد.</ref> تحت کنترلش قرار داد. آن‌گاه تمام چاه‌ها را پر کرد و فقط بر سر چاه نزدیک اردوگاه خود، حوضی برای جمع‌شدن آب ساخت. با این [[تدبیر]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از سویی تأمین آب نوشیدنی سپاهش را تضمین کرد و از سوی دیگر، [[مشرکان]] را به‌شدت نیازمند آب گرداند و دسترسی آنان به آب را تحت کنترل و [[اذن]] [[مسلمانان]] قرار داد. این، مسئله‌ای بود که فرماندهان [[مشرکان]]، هرگز انتظارش را نداشتند<ref>نک سیره نبوی ابن هشام، ج۱، ص۶٢٠؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص١۵؛ عیون الاثر، ج۱، ص٢۵١.</ref>.

# [[پیامبر]]{{صل}} هنگام آغاز [[نبرد]] نیز بار دیگر مشرکان را غافل‌گیر و توانشان را بیش‌ازپیش تضعیف کرد و مسلمانان را در موضع [[برتر]] قرار داد. این [[تدبیر]] آن بود که چون آغاز نبرد، ابتدای صبح بود، حضرت شرق میدان نبرد را برای استقرار سپاهش برگزید و مشرکان را در سمت غربی میدان قرار داد. این شیوه استقرار سبب شد با طلوع خورشید، نورش به چشمان مشرکان بتابد و در این حال، پشت مسلمانان به آن باشد. چنان‌که پیداست تابش مستقیم [[نور]] [[خورشید]] به چشم از بینایی‌اش می‌کاهد و این همان اتفاقی بود که در [[بدر]] برای مشرکان رخ داد. تابش نور خورشید به چشمان آنها، دیدن [[رزمندگان]] [[مسلمان]] را برای‌شان دشوار ساخت و از توان جنگاوری‌شان کاست. بدین‌ترتیب، مشرکان، شکارهایی آسان برای شمشیرها، نیزه‌ها و تیرهای مسلمانان شدند<ref>عارضة الأحوذی، ج۷، ص١٧۴.</ref>.

# پیامبر{{صل}} مشرکان را با کاربست شیوه‌ای جدید در نبرد که با آن آشنا نبودند غافل‌گیر کرد. مشرکان در جنگ‌های خود از روش نبرد تن‌به‌تن که بر حمله و گریز مبتنی بود، بهره می‌گرفتند و شیوه‌ای جز آن نمی‌شناختند. اما پیامبر{{صل}} برای نخستین‌بار از نبرد در قالب صفی به‌هم‌پیوسته سود جست که در آن، رزمندگان با سلاح‌های گوناگون خود، یکدیگر را [[یاری]] می‌کردند. بدین ترتیب، سربازان مشرکان هنگام گام‌نهادن در میدان نبرد با صف [[استوار]] و به‌هم‌پیوسته مردان [[جنگی]] بی‌باک روبه‌رو می‌شدند و هراسان و حیرت‌زده، پا به فرار می‌گذاشتند<ref>نک: غزوة بدر الکبری، ص۶١.</ref>. این شیوه، [[فرمان]] [[قرآن کریم]] است: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ}}<ref>«بی‌گمان خداوند کسانی را دوست می‌دارد که در راه او صف زده کارزار می‌کنند چنان که گویی بنیادی به هم پیوسته (و استوار) اند» سوره صف، آیه ۴.</ref>.

 

استاد محمود شیت خطّاب در تبیین این شیوه می‌گوید: «پیامبر{{صل}} در [[غزوه بدر]]، برای نخستین‌بار از شیوه [[مبارزه]] در قالب صف‌های [[استوار]] در [[ستیز]] با [[قریشیان]] استفاده کرد. این در حالی بود که [[مشرکان]] فقط شیوه حمله و گریز را می‌شناختند. حضرت با این [[تدبیر]]، توانست توان سپاهش را به بهترین شکل [[مدیریت]] کرده و آمادگی خود را برای شرایط ناگریزی و [[درماندگی]] [[حفظ]] کند»<ref>نک: الرسول القائد، ص٨۵-٨۶؛ العبقریة العسکریة فی غزوات الرسول، ص٣٠۶.</ref>.

 

 

در [[غزوه احزاب]]، مشرکان با [[هدف]] اشغال‌کردن [[مدینه]] و نابود ساختن [[حکومت اسلامی]] به میدان آمده بودند، اما [[پیامبر اسلام]]{{صل}} با حفر [[خندق]] به پیشنهاد [[سلمان فارسی]]، [[دشمنان]] را غافل‌گیر کرد. او هنگام طرح پیشنهادش گفت: «زمانی که در [[سرزمین]] پارس بودیم، هنگامی که محاصره می‌شدیم، خندقی گِرد خود حفر می‌کردیم»<ref>فتح الباری، ج۸، ص٣٩۵.</ref>.

[[ابوسفیان]]، فرمانده احزاب که [[انتظار]] مواجه‌شدن با چنین سدی را نداشت، نتوانست غافل‌گیرشدن خود را پنهان سازد. این رخداد، خشمش را برانگیخته بود و او را واداشت که بکوشد با تحریک کردن پیامبر{{صل}}، او را از خندق خارج کند تا نقشه‌اش را به‌وسیله لشکرش که شمار نیروهایش چندبرابر نیروهای سپاه اسلام بود، اجرا کند. او با همین [[هدف]]، فرستاده‌ای را با نامه‌ای نزد [[پیامبر]]{{صل}} فرستاد. در نامه آمده بود: «{{عربی|بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ}}. [[سوگند]] به [[لات]]، [[عزی]]، اساف، [[نائله]] و [[هبل]] به سویت [[لشکر]] کشیدم تا ریشه‌کنتان کنم؛ اما می‌بینم به [[خندق]] پناه برده‌ای و از رودررو شدن با ما دوری گزیده‌ای. بدان که روزی چون [[روز]] [[اُحُد]] از طرف من در [[انتظار]] توست».

 

وقتی نامه به پیامبر{{صل}} رسید، [[ابی بن کعب]] آن را برای حضرت خواند. پیامبر در پاسخ [[ابوسفیان]] نوشت: «نامه‌ات به دست ما رسید. ای [[نادان]] و [[بی‌خرد]] بنی‌غالب! از دیرباز، [[شیطان]] [[فریب‌کار]]، تو را نسبت به [[خدا]] فریفته است. [[خداوند]] میان تو و آنچه در پی‌اش هستی، فاصله می‌افکند و سرانجام [[نیکو]] را نصیب ما می‌گرداند. و بدان که روزی بر تو فرا خواهد رسید که در آن، لات، عزی، اساف، نائله و هبل را در هم خواهم [[شکست]]، ای نادان بنی غالب!»<ref>نک: انساب الاشراف، ج۱، ص٣۴۴؛ امتاع الاسماع، ج۱، ص۲۳۹؛ السیرة الحلبیة، ج۲، ص۶۵٧؛ السیرة النبویة والآثار المحمدیة، ج۲، ص۱۲؛ العبقریة العسکریة فی غزوات الرسول، ص۴۶٨-۴۶٩؛ خاتم النبیین، ص۹۲۰-۹۲۱.</ref>

 

 

 

 

 

 

پس از سخنان ابوسفیان، مکیان به درون خانه‌های خویش هجوم می‌بردند و درها را به روی‌شان قفل می‌کردند. سلاح‌های خویش را نیز در راه رها می‌کردند تا به دست [[مسلمانان]] بیفتد<ref>نک سبل الهدی و الرشاد، ج۵، ص٣۴۶.</ref>. [[ابن هشام]] در [[سیره]] خود می‌نویسد: عباس به ابوسفیان گفت: «به‌سوی قومت بشتاب».

هنگامی که ابوسفیان به میان قومش وارد شد، با صدای بلند گفت: «ای قریشیان! این محمد است و با سپاهی به‌سوی‌تان آمده است که توان مقابله با او را ندارید. هر کس به [[خانه]] ابوسفیان پناهنده شود، ایمن خواهد بود».

در این هنگام همسرش هند، برخاست و گفت: «زشت‌روی باد جلودار این [[قوم]] ([[قریش]])...». ابوسفیان گفت: «مبادا این[[زن]] شما را بفریبد؛ محمد{{صل}} با سپاهی آمده است که در شمار و [[قدرت]] سابقه ندارد...». سپس، [[مردم]] به‌سوی [[خانه‌ها]] و [[مسجدالحرام]] پراکنده شدند<ref>سیره نبوی ابن هشام، ج۲، ص۴٠۴-۴٠۵؛ زاد المعاد، ج۳، ص۴٠۴.</ref>.

این اقدامات غافل‌گیرکننده، مکیان و در رأس آنان، رهبرانشان را حیران و سرگردان کرد و روحیه آنان را در هم [[شکست]] و به تسلیم‌شدنشان واداشت. محمد فرج، استاد علوم نظامی در این باره می‌گوید: «نوع نگرش [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به مسئله شرایط [[روحی]] [[سربازان]] و توجه ویژه‌اش به آن، نوعی پیش‌تازی [[فکری]] در عرصه نظامی است؛ حتی [[فرماندهان نظامی]] پس از [[اسلام]]، این دیدگاه را پذیرفته و به آن توجه فراوان کرده‌اند ما پس از [[تأمل]] در رخدادهای [[فتح مکه]]، به نزدیکی فراوان اندیشه‌های نظامی پیامبر اکرم{{صل}} و فرماندهان نظامی عصر حاضر پی می‌بریم. «سن تزو»<ref>باید یادآوری کرد «سن تزو» قبل از میلاد مسیح می‌زیست و از معاصران نیست.</ref>، نظریه‌پرداز نظامی چینی، می‌گوید: «بزرگ‌ترین مهارت نظامی، در هم شکستن [[مقاومت]] [[دشمن]]، بدون [[جنگ]]، است».

لنین نیز می‌گوید: «بهترین راهبرد [[جنگی]] آن است که عملیات نظامی تا آن هنگام به تعویق افتد که تضعیف توان [[روحی]] ـ روانی دشمن، زمینه واردساختن ضربه‌ای کاری را، به‌سادگی، فراهم سازد». همچنین، روسینگ در این باره نوشته است: «راهبرد ما آن است که دشمن را به آن طرف سوق دهیم که خود، توان روحی خویش را نابود سازد. به دیگر سخن، ما او را با خودش [[شکست]] می‌دهیم»<ref>العبقریة العسکریة فی غزوات الرسول، ص۵۶۴-۵۶۵.</ref>.

استفاده از تاکتیک غافل‌گیرکردن در غالب سریه‌های [[پیامبر]]{{صل}} نیز جای داشت. این مسئله چندان شناخته شده بود که گاه پیامبر{{صل}} سریه‌ای را به‌سوی گروهی از [[دشمنان]] روانه می‌ساخت اما دشمنان از [[بیم]] گرفتار آمدن در دام تاکتیک‌های غافل‌گیرکننده [[مسلمانان]]، [[دارایی‌ها]]، [[فرزندان]] و زنانشان را رها می‌کردند و می‌گریختند<ref>[[محمد عبدالقادر ابوفارس|ابوفارس، محمد عبدالقادر]]، [[مکتب نظامی پیامبر اعظم (کتاب)|مکتب نظامی پیامبر اعظم]]، ص ۱۸۹-۱۹۶.</ref>.