آیه اکمال دین در حدیث: تفاوت میان نسخهها
←زمان و مکان نزول آیه
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۴۲: | خط ۴۲: | ||
== زمان و مکان نزول آیه == | == زمان و مکان نزول آیه == | ||
[[ | === زمان و مکان نزول آیه در روایات === | ||
روایاتی که درباره [[زمان]] و مکان نزول این آیه نیز نقل شده، دو دستهاند: یک دسته زمان نزول را در [[عرفه]] میدانند و دسته دیگر در غدیرخم و هر دو دسته در مصادر [[فریقین]] یافت میشود، با این تفاوت که تمام [[روایات]] [[شیعی]] اعم از روایاتی که بر [[نزول آیه]] در [[عرفه]] و یا [[غدیر]] دلالت دارد، جملگی آنها، علت نزول آیه را «[[اعلان]] [[ولایت امام علی]] {{ع}}» میدانند. اما [[روایات اهل سنت]] مختلف است؛ در برخی این علت بیان نشده و در یک [[روایت]] علت [[نزول]] «[[نفی]] [[مشرکان]] از [[خانه خدا]]» در [[حجة الوداع]] گفته شده است و در برخی از آنها نیز علت نزول آیه، اعلان ولایت امام علی {{ع}} است. در [[مصادر اهل سنت]] بنا به گفته آنان با [[سند صحیح]] و با چند طریق، نزول آیه در [[روز عرفه]] (در حجة الوداع) بوده است. | |||
[[ابن کثیر]] در این باره میگوید: نزول آیه در عرفه امری معلوم و مقطوع است. در این باره احادیثی [[متواتر]] که در [[صحت]] آنها شکی نیست، وارد شدهاند. قول [[درستی]] که [[شک]] و تردیدی در آن نیست، این است که [[آیه]] در [[روز جمعه]] در عرفه نازل شده است»<ref>{{عربی|فإن هذا (أي نزول الآية في عرفة) أمر معلوم مقطوع به... و قد وردت في ذلك احاديث متواترة لا يشك في صحتها... والصواب الذي لا يشك فيه و لا مرية أنها أنزلت يوم عرفة و كان يوم جمعة}}، ابن کثیر، [[تفسیر القرآن]] [[العظیم]]، ج۲، ص۱۲-۱۳. ابن کثیر در کتاب البدایة و النهایة مینویسد: {{عربی|و الله ما نزلت الآية إلا يوم عرفة قبل غدير خم بايام و الله تعالى أعلم}}؛ (ج ۵، اواخر سنة عشرة من الهجرة، ص۱۵۵) محققان [[مسند احمد]] نیز پس از دیگر [[روایات]] نزول این [[حدیث]] در روز عرفه، اسناد آن را بنا بر شرط [[بخاری]] و مسلم صحیح میدانند (ر.ک: [[ابن حنبل]]، [[مسند]]، ج۱، ص۳۲۰، ح۱۸۸ و ص۳۷۶، ح۲۷۳).</ref>؛ | |||
از طرفی مصداق الیوم در [[ | البته این [[احادیث متواتر]] نیستند؛ زیرا حداکثر چهار نفر این حدیث را نقل کردهاند، هر چند سند برخی از آنها بنا به نظر [[اهل سنت]] صحیح است. در مصادر شیعی نیز در [[تفسیر العیاشی]] از [[امام صادق]] {{ع}} چنین نقل شده است: هنگامی که [[رسول خدا]] {{صل}} در [[عرفات]] در [[روز جمعه]] اقامت کردند، [[جبرئیل]] نزد ایشان آمد و عرض کرد: ای محمد، [[خداوند]] به شما [[سلام]] میرساند و میگوید: به [[امت]] خود بگو: {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}}، امروز برای شما دینتان را به وسیله [[ولایت]] [[علی بن ابی طالب]] کامل کردم {{متن قرآن|وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا...}} و نعمتم را بر شما تمام نمودم و برای شما [[اسلام]] را به عنوان [[دین]] پسندیدم و پس از این بر شما چیزی نازل نخواهم کرد<ref>{{متن حدیث|لَمَّا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ عَرَفَاتٍ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَتَاهُ جَبْرَئِيلُ {{ع}} فَقَالَ لَهُ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ قُلْ لِأُمَّتِكَ {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}} بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ {{متن قرآن|وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} وَ لَسْتُ أُنْزِلُ عَلَيْكُمْ بَعْدَ هَذَا...}}، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۹، ح۱۱۰۸.</ref>. | ||
[[کلینی]] نیز با سند خود از [[ابی الجارود]] از [[امام باقر]] {{ع}} چنین نقل میکند: «از امام باقر {{ع}} شنیدم که فرمود: خداوند بر بندگانش پنج چیز را [[واجب]] کرد؛ آنان چهار چیز را گرفته و یکی را رها کردند. گفتم: آیا آنها را برای من نام میبرید؟ فرمود: [[نماز]]... سپس [[زکات]] نازل شد... آنگاه [[روزه]] نازل شد... سپس [[حج]] نازل شد... و آنگاه ولایت نازل شد؛ همانا امر ولایت در روز جمعه در [[عرفه]] بر [[پیامبر]] آمد و خداوند چنین نازل کرد {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي...}} پس [[کمال دین]] به [[ولایت]] [[علی بن ابی طالب]] {{ع}} است»<ref>{{متن حدیث|سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ {{ع}} يَقُولُ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْعِبَادِ خَمْساً أَخَذُوا أَرْبَعاً وَ تَرَكُوا وَاحِداً قُلْتُ أَ تُسَمِّيهِنَّ لِي جُعِلْتُ فِدَاكَ فَقَالَ الصَّلَاةُ... ثُمَّ نَزَلَتِ الزَّكَاةُ... ثُمَّ نَزَلَ الصَّوْمُ... ثُمَّ نَزَلَ الْحَجُّ... ثُمَّ نَزَلَتِ الْوَلَايَةُ وَ إِنَّمَا أَتَاهُ ذَلِكَ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ بِعَرَفَةَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي...}} وَ كَانَ كَمَالُ الدِّينِ بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ {{ع}}...}}، کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب ما نص الله ـ عز وجل ـ و رسوله علی الائمة {{عم}} واحداً فواحداً، ص۲۹۰-۲۹۱، ح۶.</ref>. | |||
در [[تفسیر العیاشی]] این [[حدیث]] از [[جعفر بن محمد]] الخزاعی نقل شده است. وی (مانند سه [[حدیثی]] دیگر که [[عیاشی]] از او نقل میکند)<ref>ر.ک: تفسیر العیاشی، ج۳، ص۲۷۷.</ref> تنها از پدرش از [[امام صادق]] {{ع}} حدیث نقل میکند و فردی مجهول است؛ یعنی توثیق و تضعیفی درباره او نیست<ref>ر.ک: خوبی، معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۲۶، رقم ۲۲۹۶.</ref>. هر دو [[سند روایت]] [[کلینی]] نیز [[ضعیف]]<ref>ر.ک: مجلسی، مرآة العقول، ج۳، ص۲۵۹.</ref> و متن آن نیز مشوش میباشد. | |||
دسته دوم این [[روایات]] درباره [[زمان]] و مکان [[نزول آیه]]، بر [[نزول]] آن در [[روز غدیر]] یا اندکی پس از آن دلالت دارد. این روایات در مصادر [[شیعی]] با [[سند صحیح]] و طرق متعدد<ref>ر.ک: مجلسی، مرآة العقول، ج۳، ص۲۶۱. مرحوم بحرانی این احادیث را یکجا آورده است. ر.ک: بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۳۴-۴۴۷؛ و نیز ر.ک: قمی مشهدی، کنز الدقائق، ج۴، ص۳۲-۳۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۳۷، ص۵۲.</ref> و در [[مصادر اهل سنت]] نیز از صحابهای که [[شاهد]] نزول آیه بودهاند، نقل شدهاند، هر چند برخی از [[اهل سنت]] سند آنها را ضعیف میدانند<ref>ر.ک: ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۲، ص۱۴ و سیوطی، الدر المنثور. ج۳، ص۱۹.</ref>.<ref>[[فتحالله نجارزادگان|نجارزادگان، فتحالله]]، [[بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت (کتاب)|بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت]]، ص ۱۸۴.</ref> | |||
=== دیدگاه فریقین در زمان نزول آیه === | |||
[[شیعیان]] معتقدند [[آیۀ اکمال دین]] در [[روز]] هجده [[ذی الحجه]] [[سال دهم هجری]] در محلی به نام [[غدیر خم]] نازل شده است، اما [[اهل سنت]] نزول آیه را در [[نهم ذی الحجه]] ([[روز عرفه]]) سال دهم هجری میدانند. تمامی روایاتی که بیانگر نزول آیه در نهم ذی الحجه است به قولی از عمر ابن خطاب برمی گردد زیرا او تنها کسی بود که در زمان خودش [[معتقد]] بود [[آیه اکمال دین]] در روز عرفه نازل شده است، اما [[علامۀ امینی]] در [[کتاب الغدیر]]، ۱۶ نفر از بزرگان اهل سنت، مانند: [[محمد بن جریر]]، [[طبری]]، [[حاکم نیشابوری]]، [[حاکم حسکانی]]، [[سبط ابن جوزی]]، [[ابن کثیر دمشقی]]، [[خطیب بغدادی]]، [[ابن عساکر]] و جلالالدین [[سیوطی]] یاد میکند که در کتابهایشان، نزول [[آیۀ اکمال]] را در روز ۱۸ [[ذیالحجه]] میدانند و تمام [[روایات]] این عده به چهار نفر از [[صحابه]] که مورد [[تأیید]] اهل سنت است برمی گردد، صحابهای مانند: [[ابوسعید خدری]]، [[ابوهریره]]، [[زید بن ارقم]] و [[جابر بن عبدالله انصاری]]. | |||
یکی از افرادی که دربارۀ نزول آیه از این چهار تن [[روایت]] نقل کرده [[ابونعیم اصفهانی]] است، ایشان از ابوسعید خدری نقل میکند که پیامبر در غدیر خم، [[مردم]] را به سوی [[امام علی]]{{ع}} [[دعوت]] کرد و دستور داد تا خارهای زیر درختان را جمع کنند. این جریان در روز [[پنجشنبه]] بود. پیامبر{{صل}}، علی{{ع}} را صدا زد و دو دستش را گرفت و بالا برد تا اینکه مردم سفیدی زیر بغل [[رسول خدا]]{{صل}} را دیدند. هنوز مردم پراکنده نشده بودند که این [[آیه]] نازل شد: {{متن قرآن|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}}، سپس رسول خدا{{صل}} فرمود: «[[خداوند]] بزرگتر است، همان خدایی که [[دین]] خود را کامل و [[نعمت]] خود را بر ما تمام کرد و از [[رسالت]] من و [[ولایت علی]] پس از من، [[راضی]] و [[خشنود]] گشت»<ref>{{متن حدیث|اللَّهُ أَکْبَرُ عَلَی إِکْمَالِ الدِّینِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ، وَ رِضَا الرَّبِ بِرِسَالَتِی وَ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ مِنْ بَعْدِی}}</ref>.<ref>ر. ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[درسنامه امامشناسی (کتاب)|درسنامه امامشناسی]]، ص۱۲۲-۱۲۳. </ref> | |||
مؤید [[اعتقاد شیعه]]، [[باور]] [[اهل سنت]] به [[رحلت]] [[رسول]] خداست. اهل سنت بر این باورند که [[پیامبر]]{{صل}} پس از نزول این [[آیه]]، ۸۱ یا ۸۲ [[روز]] بیشتر زنده نبوده است، از اینرو اگر این آیه، روز ۹ [[ذیالحجه]] نازل شده باشد، ۸۱ یا ۸۲ روز با زمانی که اهل سنت [[وفات پیامبر]] را پذیرفتند (۱۲ [[ربیعالاول]]) همخوانی ندارد؛ چراکه با این [[حساب]] مدت زمانِ فاصله [[رحلت پیامبر]]، ۹۰ تا ۹۳ روز میشود، ولی اگر نزول آیه را ۱۸ ذیالحجه بدانیم، [[محاسبه]] تا ۱۲ ربیع، همان ۸۱ یا ۸۲ روز میشود. این مؤید، شاهدی است بر این مطلب که [[آیۀ اکمال]] در روز ۱۸ ذیالحجه نازل شده است. البته این مؤید، بر اساس دیدگاه [[شیعیان]] پذیرفته نیست؛ چراکه بیشتر [[دانشمندان شیعه]] معتقدند [[تاریخ]] رحلت پیامبر ۲۸ ماه صفر است. | |||
از طرفی مصداق الیوم در [[آیه اکمال]] هم به هیچ وجه نمیتواند [[روز عرفه]] باشد؛ چراکه این روز بر اساس سه احتمال تناسبی با [[اکمال دین]] ندارد: | |||
# منظور از اکمال دین در روز عرفه، [[تعلیم]] [[مناسک حج]] باشد، بدین صورت که تا آن [[زمان]] [[مردم]] [[حجاز]] مناسک حج را به صورت [[تحریف]] شده انجام میدادند، ولی در این سال [[رسول خدا]]{{صل}} خودشان عازم [[سفر حج]] شدند و [[مناسک]] را به صورت [[حج ابراهیمی]] به مردم [[تعلیم]] دادند؛ به همین دلیل، تعلیم کامل [[حج]] همان اکمال دین خواهد بود؛ اما این احتمال قابل پذیرش نیست؛ زیرا کامل نمودن فرعی از [[فروع دین]]، اکمال دین به شمار نمیآید. | |||
# منظور از اکمال دین در [[روز عرفه]]، [[اجتماع]] پرشور [[مسلمانان]] در [[مراسم حج]] بدون حضور [[مشرکان]] باشد و از آنجا که مسلمانان بر [[مکه]] مسلط شدند، همین امر به معنای [[اکمال دین]] تلقی میشد. این احتمال نیز مردود است؛ زیرا غلبۀ مسلمانان بر [[مشرکین]] در [[سال نهم هجری]] و یک سال پیش از این واقعه، هنگام نزول [[آیات برائت]] اتفاق افتاد بود. | |||
# منظور از اکمال دین، بیان تفصیلی [[تحریم]] گوشتها باشد. توضیح آنکه میان مشرکان [[زمان جاهلیت]] بسیاری از گوشتها [[حلال]] بود و [[خداوند]] در تحریم آنها بر پایۀ تدریجی بودن [[بیان احکام]]، مرحله به مرحله تحریم آنها را شدیدتر کرد که در ابتدا مردار و بعد گوشت خوک و قربانیهایی که به نام [[بتها]] [[قربانی]] شدهاند را تحریم نمود، بنابراین به [[اعتقاد]] این عده بیان تکمیلی و تفصیلی گوشتهای [[حرام]] میتواند معنی اکمال دین در روز عرفه باشد. این احتمال نیز قابل پذیرش نیست؛ چراکه پس از نزول این [[آیه]] هنوز پرونده [[تشریع]] باز بوده و [[احکام]] جدیدی از طرف [[پیامبر]] بیان میشد، بنابراین اعتقاد به کامل شدن [[دین]] در روز عرفه بر این مبنا بیپایه و اساس است؛ چراکه پس از اکمال دین، بیان تشریع از طرف [[پیامبر اسلام]]{{صل}} معنایی ندارد<ref>ر.ک: [[مهدی مقامی|مقامی، مهدی]]، [[ولایت و امامت در قرآن (کتاب)|ولایت و امامت در قرآن]]، ص۱۴۶-۱۴۸. </ref>.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۴]]، ص۳۰۱.</ref>. | |||
== منابع == | == منابع == | ||