مباشرت: تفاوت میان نسخه‌ها

۹۹۲ بایت اضافه‌شده ،  ‏۱۵ دسامبر ۲۰۲۵
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۱: خط ۱:
{{مدخل مرتبط  
{{مدخل مرتبط  
| موضوع مرتبط =  
| موضوع مرتبط = عروسی
| عنوان مدخل  =  
| عنوان مدخل  =  
| مداخل مرتبط = [[مباشرت در فقه اسلامی]]
| مداخل مرتبط = [[مباشرت در فقه اسلامی]]
خط ۶: خط ۶:
}}
}}


==مقدمه==
== مقدمه ==
مباشرت: انجام دادن کاری بدون واسطه، مقابل [[تسبیب]]، استمتاع از [[همسر]].
از روش‌های زمینه‌ساز پیش از تولد در [[سیره پیامبر]]{{صل}} و [[اهل بیت]]{{عم}} [[معاشرت]] و روابط صحیح و سالم پدر و مادر است. روابط درست والدین، علاوه بر اینکه الگوی سالم معاشرت را فراروی [[فرزندان]] می‌گذارد، موجب می‌شود فرزندان نیز برای والدین [[احترام]] ویژه‌ای قائل شوند و از آنها حرف‌شنوی داشته باشند. روابط والدین دامنه گسترده‌ای دارد. آنچه در اینجا مورد نظر است، بخشی از روابط والدین است که مربوط به پیش از تولد فرزند، یعنی روابط آنها در خصوص آمیزش و مباشرت است. در متون [[اسلامی]]، [[روایات]] بسیاری از بزرگان [[دین]] درباره آداب آمیزش و تأثیر آن در [[روح]] و جسم فرزند آمده است. آنچه در [[سیره معصومان]]{{عم}} آمده، سفارش‌های [[پیامبر]]{{صل}} به علی{{ع}} در زمینه [[زمان]]، مکان، حالات [[روحی]] [[حاکم]] بر [[همسران]] در زمان آمیزش کرده است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در پایان سفارش خود می‌فرماید: {{متن حدیث|يَا عَلِيُّ احْفَظْ وَصِيَّتِي هَذِهِ كَمَا حَفِظْتُهَا عَنْ جَبْرَئِيلَ{{ع}}}}<ref>طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۱۹.</ref>؛ ای علی این [[وصیت]] مرا بیاموز و به آن عمل کن؛ چنان که من آن را از برادرم [[جبرئیل]] آموختم و بدان عمل کردم.


مباشرت وقتی به امر یا اموری اضافه شود بدین معنا است که شخص، خـود اقدام به انجام دادن کاری کند، بدون آنکه وکیل، اجیر یا نایب بگیرد. مباشرت مقابل تسبیب این است که شخص به طور مستقیم مبادرت به انجام دادن کاری کند، نه به طور غیر مستقیم با فراهم کردن مقدمات و زمینه های آن. و مباشرت وقتی به [[نساء]] یا مرأه اضافه می شود عبارت است از استمتاع از [[زن]] از طریق آمیزش، لمس کردن، بوسیدن و مانند اینها.
حالات روحی و [[معنوی]] [[انسان]] و حتی نوع غذا به قدری در پیدایش فرزند مؤثر است که پیامبر{{صل}} قبل از انعقاد نطفه [[فاطمه زهرا]]{{س}}، تنها یادگار خود، به [[دستور خداوند]]، چهل [[روز]] خلوت گزید و به [[روزه]] و [[عبادت]] پرداخت؛ در پایان چهل روز هم از غذاهای بهشتی‌ای که جبرئیل برای او آورد، تناول کرد<ref>قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، ج۱، ص۲۴۷.</ref> و نتیجه آن [[فرزندی]] شد که یازده [[امام]] [[معصوم]] از نسل او به [[بشریت]] [[روشنایی]] بخشید.
از [[احکام]] مباشرت به معنای نخست در بابهای [[طهارت]]، [[صلات]]، [[حج]]، [[اجاره]]، [[وکالت]] و قسم سخن گفته‌اند.


'''طهارت''': از شرایط [[صحت]] [[وضو]]، [[غسل]] و تیمم، مباشرت در انجام دادن آنها است. بنابر این، اگر دیگری، [[مکلف]] را وضو یا غسل و یا تیمم دهد، [[باطل]] است، مگر در صورت [[اضطرار]] و ناتوانی از وضو گرفتن و غسل و تیمم کردن که در این صورت، جایز و صحیح است<ref>جواهر الکلام، ج۲، ص۳۱۱؛ مصابیح الظلام، ج۳، ص۳۴۹، ۳۵۱؛، ج۴، ص۱۱۶ و ۳۵۷</ref>.
تأثیر آداب آمیزش در [[تربیت فرزند]]، که در سیره معصومان{{عم}} و روایات ذکر شده، بر دو گونه است:
به قول مشهور، تجهیز میت توسط غیر ولی، منوط به [[اذن]] ولی است. در صورت خودداری از اذن و عدم مباشرت در تجهیز میت، اذن وی ساقط است.
# '''تأثیر در صحت و سلامت جسمی و حتی چهره فرزند:''' [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} در این باره می‌فرماید: اگر مرد با [[آرامش]] [[قلب]] و اعصاب راحت و غیر مضطرب با [[همسر]] خود آمیزش کند، نطفه در رحم بدون [[اضطراب]] ساکن می‌شود و فرزند شبیه پدر و مادر خود خواهد بود. اما اگر مرد با اضطراب و اعصاب ناراحت با [[همسر]] خود بیامیزد، نطفه با اضطراب در رحم مادر قرار می‌گیرد و فرزند شبیه عمه، عمو، خاله، دایی و سایر اقوام خواهد بود»<ref>مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج۶۰، ص۳۵۹.</ref>. البته این، بخشی از تأثیرات [[آرامش]] است که [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} بیان کرده‌اند. تأثیرات جسمی دیگری نیز بر شرایط و محیط [[حاکم]] بر آمیزش مترتب است که در [[روایات]] دیگری آمده است؛ از جمله، [[پیامبر]]{{صل}} در سفارش خود به [[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: ای علی، در آغاز، میان، و پایان ماه با همسرت هم‌بستر مشو؛ زیرا احتمال جنون، [[جذام]] و [[فساد]] اعضا و [[عقل]] همسر و فرزندش زیادتر است<ref>طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۱۹.</ref>.
[[مستحب]] است غسل عید [[فطر]] در [[نهر]] انجام گیرد. در صورت عدم امکان، مستحب است مکلف خود برای غسل از [[چاه]] و مانند آن با [[خشوع]] آب بکشد<ref>العروة الوثقی، ج۲، ص۱۵۱</ref>.
# '''تأثیر معنوی یا تأثیر در [[روح]] و روان فرزند:''' رعایت آدابی از قبیل ذکر نام و [[یاد خدا]]، با [[وضو]] و [[طهارت]] بودن و [[دعا کردن]] پیش از آمیزش، موجب جلوگیری از دخالت [[شیطان]] می‌شود. [[قرآن کریم]] پس از ذکر اینکه شیطان بر [[آدم]] [[سجده]] نکرد و از درگاه [[خدا]] رانده شد و فرصت‌طلبید، می‌فرماید: {{متن قرآن|وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}}<ref>«و هر یک از آنان را که بتوانی با آوای خویش بلغزان و با سوارگان و پیادگان خویش بر آنان بتاز و در دارایی‌ها و فرزندان آنان شریک شو» سوره اسراء، آیه ۶۴.</ref>.
در این [[آیه]] به شیطان [[اجازه]] [[شریک]] شدن در [[مال]] و فرزند [[انسان]] داده شده است. طبیعی است [[تربیت]] و [[هدایت]] [[فرزندی]] که شیطان در ایجاد او دخالت دارد مشکل‌تر خواهد بود؛ چنان که تربیت کسی که از راه [[حرام]] به [[دنیا]] آمده باشد مشکل است. از این‌رو در [[اسلام]] [[مشاغل]] حساسی که نیاز به [[عدالت]] و تقوای در حدّ بالا دارد به زنازاده سپرده نمی‌شود.


'''صلات و حج''': اصل در [[عبادت]]، آن است که مکلف خود آن را به جا آورد؛ زیرا مطلوب در عمل عبادی، [[خضوع]] و خشوع و اظهار بندگی است و با انجام دادن دیگری این [[هدف]] محقق نمی شود؛ از این رو، اجیر و نایب گرفتن برای به جا آوردن [[عبادات]] صحیح نیست؛ بلکه به جا آوردن تبرعی عبادت برای کسی کفایت نمیکند، حتی اگر مکلف [[ناتوان]] از انجام دادن آن باشد، مگر حج که در صورت مستطیع بودن [[مکلف]] و نگزاردن [[حج]] در سال [[استطاعت]]، چنانچه پس از آن بر اثر پیری یا بیماری برای همیشه توانایی گزاردن حج را از دست بدهد، بنابر قول مشهور، [[واجب]] است نایب بگیرد<ref>جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۷۵؛ العروة الوثقی، ج۳، ص۷۵-۷۶؛ کلمة التقوی، ج۴، ص۳۴۰</ref>.
همچنین رعایت نکردن [[آداب]] آمیزش، علاوه بر تأثیر بر فرزندی که نطفه او در حال انعقاد است، بر سایر [[فرزندان]] نیز اثر می‌گذارد. [[امام صادق]]{{ع}} از قول پیامبر{{صل}} می‌فرماید: [[سوگند]] به خدایی که جانم در دست اوست، هرگاه مردی با زنش هم‌بستر شود، در حالی که کودکی در اتاق بیدار است و آنها را می‌بیند و [[سخن گفتن]] و نفس زدن آنها را می‌شنود، آن کودک هرگز به [[رستگاری]] نخواهد رسید و خواه پسر باشد یا دختر، زناکار خواهد شد<ref>حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، ج۱۴، ص۹۴.</ref>.
انجام دادن برخی [[عبادات]] [[مستحب]]، مانند حج و [[نماز]] مستحب، از طرف فرد زنده جایز است؛<ref>العروة الوثقی، ج۳، ص۷۶؛ منهاج الصالحین (خویی)، ج۱، ص۲۰۶؛ سفینة النجاة (کاشف الغطاء)، ج۲، ص۶۸؛ کلمة التقوی، ج۴، ص۳۴۰</ref> لیکن به تصریح برخی، دلیلی بر [[مشروع]] بودن نیابت در آنها به گونه ای که [[خطاب]] [[استحباب]] آن از مکلف ساقط شود وجود ندارد؛ هر چند برای منوب عنه [[ثواب]] مترتب می شود<ref>جواهر الکلام، ج۲۷، ص۳۷۹</ref>.


'''[[اجاره]]''': قضای [[روزه]] و نمازهای [[واجب]] فوت شده میت بر ولی او واجب است؛ لیکن در اینکه مباشرت شرط است و ولی نمی تواند دیگری را بر انجام دادن آنها اجیر کند، یا شرط نیست و اجیر کردن جایز است، مسئله محل [[اختلاف]] است. بنابر قول نخست اگر کسی حتی تبرعی این کار را انجام دهد، از عهده ولی میت ساقط نمی شود<ref>تذکرة الفقهاء، ج۶، ص۱۷۷؛ ذکری الشیعة، ج۲، ص۴۴۹؛ کتاب الاجارة (رشتی) ص۲۷۲ و ۲۷۶؛ العروة الوثقی، ج۳، ص۱۰۵</ref>.
با توجه به تأثیراتی که شرایط زمانی، مکانی، [[روحی]] و روانی تشکیل نطفه بر فرزند می‌گذارد، [[معصومان]]{{عم}} [[آداب]] خاصی را برای آمیزش با [[همسر]] رعایت، و دیگران را نیز به آن سفارش می‌کردند<ref>برای آگاهی از این آداب ر.ک: طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۱۸؛ کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۵، ص۴۹۹ و حلیة المتقین مجلسی.</ref>.
کسی که در سالی معین برای گزاردن حج اجیر شده است، نمی تواند در همان سال برای به جا آوردن حج دیگری اجیر گردد<ref>جواهر الکلام، ج۱۷، ص۳۷۷-۳۷۸</ref>.
همچنین اگر شرط شود که اجیر، خود عبادتی را انجام دهد، وی نمی تواند فردی دیگر را برای انجام دادن آن اجیر کند<ref>مستمسک العروة، ج۷، ص۱۳۲ – ۱۳۳</ref>. در این فرض، چنانچه قبل از انجام دادن عمل بمیرد، اجاره [[باطل]] و [[اجرت]] دریافتی از ترکه او برداشته و به موجر بازگردانده می شود<ref>تحریر الوسیلة، ج۱، ص۲۲۹</ref>.


'''یمین''': اگر کسی بر انجام دادن یا ندادن کاری قسم بخورد، تنها در صورت مباشرت در [[تخلف]]، قسمش شکسته و [[کفاره]] واجب می شود؛ اما اگر کسی را در فعل یا ترک آن کار اجیر یا وکیل کند، قسم شکسته نمی شود. همچنین اگر قسم بخورد فلان کالا را نمی خرم یا نمی فروشم، در صورتی که کسی را در خریدن یا فروختن آن وکیل کند، قسمش شکسته نمی شود، مگر آنکه نیت او هنگام قسم انجام ندادن آن کار در هر صورت، حتی با [[اذن]] دادن و امر کردن دیگری و مانند آن، باشد<ref>جواهر الکلام، ج۳۵، ص۳۱۸</ref>.
[[پیشرفت]] [[علوم]]، پذیرش اینگونه تأثیرات را آسان‌تر کرده است؛ زیرا تأثیر ژن‌ها و چگونگی عوامل نهفتگی و [[غلبه]] ژن‌ها از نظر [[علمی]] به [[اثبات]] رسیده است. عوامل محیطی بخشی از عواملی است که در غلبه و نهفتگی ژن‌ها مؤثر است. آنچه در این [[روایات]] بیان شده نیز بخشی از عوامل محیطی است که ممکن است در غلبه ژن‌هایی که صفات خاص جسمی یا روحی را پدید می‌آورند مؤثر باشد<ref>[[سید علی حسینی‌زاده|حسینی‌زاده]] و [[محمد داوودی|داوودی]]، [[سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت (کتاب)|سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت]]، ص ۴۳.</ref>.
 
'''[[عقود]] و ایقاعات''': در اجرای صیغه [[عقد]]، همچون بیع، [[نکاح]] و [[اجاره]] و نیز ایقاع، همچون [[طلاق]]، شفعه و ابراء، مباشرت شرط نیست و شخص می تواند برای اجرای آن وکیل بگیرد؛ مگر آنکه نیابت پذیر نباشد، مانند [[نذر]]، قسم، ظهار و [[لعان]]<ref>جواهر الکلام، ج۲۷، ص۳۸۰</ref>.
از مباشرت به معنای دوم در باب [[غصب]] و دیات سخن گفته‌اند.
تلف کردن [[مال]]، [[جان]] و یا عضو دیگری موجب [[ضمان]] است؛ چه به گونه مباشرت انجام گیرد یا به گونه تسبیب، مگر جایی که مباشر قوی‌تر از مسبب باشد.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۷ (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۷]]، ص ۴۷۸.</ref>


== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده:IM010834.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۷ (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۷''']]
# [[پرونده:11227.jpg|22px]] [[سید علی حسینی‌زاده|حسینی‌زاده]] و [[محمد داوودی|داوودی]]، [[سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت (کتاب)|'''سیره تربیتی پیامبر و اهل بیت''']]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


خط ۳۷: خط ۳۰:
{{پانویس}}
{{پانویس}}


[[رده:مباشرت]]
[[رده:ازدواج]]
۱۲۹٬۵۶۶

ویرایش