آیه فی بیوت اذن الله: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[آیه فی بیوت اذن الله]]

| نام تصویر =  

| شماره آیه = 36

== [[شأن نزول آیه]] ==

'''[[نور]] ویژه [[الهی]] در خانه‌های بلند مرتبه'''

[[نور]] [[رحمت خاص الهی]]، در خانه‌های رفیع و بلند مرتبه جای دارد {{متن قرآن|فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ}} که به [[اذن]] [[خدای سبحان]] رفعــت مـقـام یافتــه‌انــد! ایــن اذن می‌تواند جامع [[تکوین]] و [[تشریع]] باشد، اذن [[تکوینی]] بدین معناست کـه خـدای سبحان تكويناً [[مسجد]] و [[حرم]] و [[حسینیه]] را [[رفعت]] [[مقام]] بخشیده و کسی نمی‌تواند [[عظمت]] این [[مکان‌های مقدس]] را کم کند؛ یا از بین ببرد و اذن [[تشریعی]] به [[اقامه نماز]] و دادن [[زکات]] در هر خانه‌ای هست: {{متن قرآن|اقیموا الصَّلوةَ واتوا الزكوة}} اما اذن تكويني افزون بر اذن تشریعی برای مکان‌های خاصی است.

مراد از خانه‌های بلند مرتبه، مراکز [[عبادی]] مانند [[مساجد]]، مشاهد مشرف و حسینیه هاست که [[مؤمنان راستین]] در این مکان‌های مقدس حضور می‌‌یابند و ذکر و [[تسبیح خدا]] می‌گویند؛ پس این [[خانه‌ها]] همه مراکز عبادی را در بر می‌گیرند و به مسجد اختصاص ندارند از این رو [[خدا]] نام مسجد را در ردیف دیگر مراکز عبادی و مذهبی یاد می‌کند {{متن قرآن|وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا}} نور [[رحمت ویژه الهی]]، افزون بر مساجد، در مشاهد مشرف و حرم [[پیامبران]]{{عم}} و [[امامان معصوم]]{{عم}} نیز [[هدایتگر]] دلهاست و از [[الحاق]] خانه‌های پیامبران و [[امامان]]{{عم}}<ref>بر پایه روایات، کلمۀ «بیوت» در آیه مورد بحث ذوات نورانی حضرات معصومان{عم}} و بیت معنوی نبوت و ولایت و ایمان را نیز در بر می گیرد</ref> به مساجد بر می‌آید که [[نماز]] در حرم آنان - با اینکه به نوعی [[قبرستان]] است - نه تنها [[مکروه]] نیست، بلکه نظیر نماز در مسجد است و [[ثواب]] آن را دارد.  

روشن است که رفعت بيوت [[الهی]]: {{متن قرآن|فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ}} از سنخ رفعت [[معنوی]] و [[عقلی]] است که در آیاتی مانند {{متن قرآن|يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ}} آمده، نه رفعت مادی و [[حسّی]] که در آیاتی مانند {{متن قرآن|وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ}} آمده است. البته [[بیت الله الحرام]] ـ که [[پرچم اسلام]] بلند و سرامد: {{متن حدیث|جعله - سبحانه وتعالى - للإسلام عَلَماً}} <ref>نهج البلاغه، خطبه۱</ref>، {{متن حدیث|الإسلام يعلو ولا يعلى علیه}}<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه ج۴، ص۳۳۴</ref> و رمزی از برپا بودن آن است: {{متن حدیث|لا يزال الدين قائماً ما قامت الكعبة}} <ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۴، ص۲۷۱</ref> واجد هر دو [[رفعت]] است و ساختن بنایی بالاتر از آن [[مکروه]] است.{{متن حدیث|ولا ينبغي لأحد أن يرفع بناءً فوق الكعبة}} <ref>کلینی، الکافی، ج ۴، ص۲۳۰. یکی از وجوه در نامگذاری بیت الله الحرام به «کعبه» می‌تواند برجسته بودن این بنا باشد چنانکه برجستگی پا را کعب می‌گویند. (ر.ک) ابن فارس،معجم مقاييس اللغه، ج۵، ص۱۸۶؛ ازهری، تهذيب اللغه، ج ۱، ص۲۱۱، ک{{ع}}ب</ref>[[ راز]] [[رفعت]] این [[خانه‌ها]] انتساب آنها به خداست؛ مکان‌هایی که جایگاه [[تسبیح]] و [[عبادت]] پروردگارند و کسانی در آنها حضور می‌یابند که [[اهل]] [[لهو و لعب]] نیستند.

اهل [[ایمان]] هر صبح و [[شام]] در این [[مکان‌های مقدس]] به [[ذکر خدا]] و تسبیح[[ حق]]، مشغولند {{متن قرآن|وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ}} تعبير {{متن قرآن|بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ}} دو احتمال دارد:

#درباره عبادت خاص ([[نماز صبح]] و عصر) است.  

#کنایه از دوام و استمرار است؛ یعنی همواره در این مکان‌ها ذکر [[تسبیح خدا]] انجام می‌گیرد. [[ذکر کثیر]]، [[زمان]] خاص ندارد و هر چیزی اندازه ای دارد مگر [[یاد خدا]].

چنانچه مراد از "غدو و آصال" دو [[وقت]] ویژه برای ذکر،[[ دعا]] و تسبیح باشد، وقت سومی نیز در [[آیات]] دیگر مورد [[تأیید]] قرار گرفته و آن نیمه شب و سَحَر است. <ref>ر.ک: سوره اسراء، آیه ۷۹؛ سوره مزمل، آیات ۲ - ۶</ref>

گفتنی است: اطلاق "[[بیت]]" بر [[کعبه]] و بر [[بیت معمور]]، از با سابقه‌ترین اطلاق‌هاست در حالی که "بیتوته" در آنها مصداق نداشت.

 

واژه "اصیل" به معنای غروب است که در [[قرآن کریم]] گاهی در مقابل "غدو" آمده است: {{متن قرآن|بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ}} و زمانی در برابر "بکره": {{متن قرآن|بُكْرَةً وَأَصِيلا}} <ref>ر.ک: راغب اصفهانی، مفردات، ص۷۸، «أ صل»</ref>البته برخی "اصیل" را ما بين عصر و [[مغرب]] دانسته‌اند. <ref>ر.ک: مجمع البحرین، ج ۵، ص۳۰۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۱، ص۱۷، «أص ل»</ref>.<ref>جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج60، ص67 - 70</ref>

 

'''صاحبان یا [[مهمانان]] خانه‌های بلند مرتبه'''

 

در خانه‌هایی که [[خدا]] به آنها [[رفعت]] [[مقام]] بخشیده است، مردانی هستند که نه تنها آنان به بازیچه و بازیگری رو نمی‌آورند بازیچه و بازیگران نیز به سراغ ایشان نمی‌آیند بلکه هیچ [[بیع]] و تجارتی آنان را از [[یاد خدا]] و برپا داشتن [[نماز]] و دادن [[زکات]] [[غافل]] نمی‌کند {{متن قرآن|رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ}}. كلمه "[[رجال]]" از باب تغلیب است و به مردان اختصاص ندارد. اینان یا صاحبخانه‌اند یا مهمان‌های صاحبخانه چون همواره با خدا در ارتباطند و به ذکر و [[تسبیح]][[ حق]] مشغولند. هیچگونه [[روابط اقتصادی]] و [[اجتماعی]] و [[پست]] و مقام‌های [[دنیایی]] آنان را سرگرم نمی‌کند.

 

[[پیام]] وصف {{متن قرآن|لّا تُلْهِيهِمْ}} از رهنمود آيه {{متن قرآن|وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ}} <ref>سوره مؤمنون، آیه ۳</ref>به مراتب بالاتر است چون در این [[آیه]]، می‌فرماید: [[مؤمنان]] از [[لهو و لعب]] ([[بازی]] و [[سرگرمی]])، دوری می‌جویند؛ ولی بر پایه [[آیات]] مورد بحث بازی و بازیگران به این مردان دسترسی ندارند؛ ایشان نه تنها لاهی نیستند، مُلهی هم نمی‌تواند آنان را به خود سرگرم کند؛ با اینکه در متن [[جامعه]] [[زندگی]] می‌کنند [[اهل]] بازی نیستند و کسی را هم به بازی نمی‌گیرند و بازیگران نیز به سراغشان نمی‌آیند؛ آنان نورهایی هستند که قلبشان [[عرش]] [[خدای رحمان]] است {{متن حدیث|إنّ قلب المؤمن عرش الرحمان}} <ref>مجلسی،محمدباقر، بحار الانوار، ج ۵۵</ref> و خدای [[رفیع الدرجات]] به ایشان رفعت درجه بخشیده و در [[جمال الهی]] غرقند.<ref>جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج60، ص69- 70</ref>

 

 

"[[تجارت]]" که [[تصرف]] در [[سرمایه]] به قصد فایده است به [[حرفه]] و [[شغل]] گفته می‌شود - البته گاهی مقصود از "تجارت"، اشترا و خریدن است؛ مانند کلمه تجارت در عبارتِ {{متن قرآن|وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا}} <ref>سوره جمعه، آیه۱۱</ref>چون در آن صحنه، مقصود همان اشترا و خرید کالا بود <ref>ر.ک: الكشف و البیان، ج۷، ص۱۰۹، به نقل از واقدی</ref>؛ ولی "[[بیع]]" که دادن کالا و گرفتن بهای آن است، ناظر به [[داد و ستد]] و [[معامله]] فعلی است. گاهی حرفه و تجارت، مانع [[انسان]] از [[یاد خدا]] می‌شود؛ مانند کاسب و تاجری که هنگام [[نماز]] در مغازه‌اش نشسته و بی‌هیچ [[اشتغال]] فعلی‌ای که بتوان آن را [[عذر ]][[شرعی]] شمرد، در [[نماز جماعت]] شرکت نمی‌کند؛ زمانی بیع و داد و ستد فعلی، مانع یاد خداست؛ یعنی هنگام وزن کالا و اشتغال به درآمد از یاد خدا [[غافل]] می‌شود و [[کم‌فروشی]] یا [[گران‌فروشی]] می‌کند،[[ ربا]] می‌گیرد یا...... [[مؤمنان راستین]] نه تنها حرفه‌شان آنان را از نام و یاد خدا بازنمی‌دارد بلکه اشتغال فعلی و [[کسب درآمد]] آنی آنها نیز مانع یاد خدا نیست. آنان [[وقت]] نماز، بیع و تجارت را رها می‌کنند و به سوی [[مساجد]] می‌شتابند: {{متن قرآن|رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ}}

 

{{متن قرآن|ذِكْرِ اللَّهِ}} عام است و همه [[عبادات]] و [[اعمال]] [[قربی]] را شامل می‌شود و جمله {{متن قرآن|وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ}}، ذكر خاص پس از عام و نشانه [[عظمت]] و اهمیت نماز و [[زکات]] است؛ در عین حال ذکر نماز و زکات برای [[تمثیل]] است؛ نه تعیین؛ پس {{متن قرآن|ذِكْرِ اللَّهِ}}، [[واجبات]] دیگر را نیز شامل می‌شود و هیچ کاری مردان [[الهی]] را از انجام دادن و اجباتِ [[دینی]] بازنمی‌دارد و غافل نمی‌کند.

 

استاد [[علامه طباطبایی]] با بیان اینکه در عبارت یاد شده [[اقامه نماز]] به [[وظیفه]] [[عبودیت]] [[بنده]] در برابر [[خدا]] اشاره دارد و [[ایتاء زکات]] به وظیفه او در برابر [[خلق]]، از مقابله عبارت {{متن قرآن|ذِكْرِ اللَّهِ}} با عبارت {{متن قرآن|وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ}} با توجه به اینکه [[نماز]] و [[زکات]] به ویژه [[نماز]] {{عربی|ذکر الله}} هستند، چنین استفاده فرموده که مراد از {{متن قرآن|ذِكْرِ اللَّهِ}}، [[ذکر قلبی]] است و مراد از {{متن قرآن|وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ}}، ذکر عملی<ref>طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج۱۵، ص۱۲۷-۱۲۸</ref>.<ref>جوادی [[آملی]]، عبدالله، [[تفسیر تسنیم]]، ج۶۰، ص۷۳</ref>

 

مرحوم علّامۀ حلّی در کتاب [[شریف]] [[منهاج الکرامة]]، این [[آیات شریفه]] را به عنوان [[برهان]] ششم بر امامت امیرالمؤمنین{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} آورده است و برای [[اثبات]] این مدّعا، با طرح [[حدیثی]] از [[ثعلبی]] این آیات را دلیل بر [[افضلیّت]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} دانسته است و آن گاه براساس [[قاعده عقلی]] [[قبح]] تقدّم [[مفضول]] بر [[فاضل]]، بر [[حقانیّت]] [[خلافت]] و [[امامت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} [[استدلال]] کرده است. مرحوم علّامه پس از ذکر این دو آیه می‌نویسد: «ثعلبی به إسناد خود از [[انس بن مالک]] و بریده نقل می‌کند که گفتند: رسول خدا{{صل}}این آیه را قرائت فرمود. آن‌گاه مردی برخاست و گفت: ای رسول خدا، منظور از این [[خانه‌ها]] کدامند؟ [[پیامبر]]{{صل}}فرمودند: «[[خانه‌های انبیاء]]». [[ابوبکر]] برخاست و گفت: ای رسول خدا، این [[خانه]] از آن جمله است‌؟ (یعنی [[خانه علی]] و [[فاطمه]]{{س}}) پیامبر{{صل}}فرمود: «آری، از [[برترین]] آن خانه‌هاست». [[و]] در آن خانه‌ها مردانی را توصیف کرده به آنچه که بر [[افضلیّت]] آنها دلالت دارد. پس علی{{ع}} [[امام]] است والّا [[تقدیم مفضول]] بر فاصل لازم می‌آید»<ref>[[منهاج]] الکرامة، ص۱۲۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۵ ـ ۳۵۶.</ref>

=== دلالت بر [[افضلیت امام علی]]{{ع}} ===

[[ابن تیمیه]] در [[مجادلات]] خود شگرد دیگری نیز دارد. وی بر طبق روال خود، آن‌گاه که سخن از افضلیّت و [[برتری امیرالمؤمنین]]{{ع}} به میان می‌آید، آن را با طرح افضلیّت پیامبر اکرم{{صل}}نقض می‌کند. مثلاً هرگاه علّامه حلّی ثابت می‌کند که امیرالمؤمنین{{ع}} [[شجاع‌ترین]] [[مردم]] است، ابن تیمیه به پندارباطل خود [[کلام]] ایشان را با این سخن نقض می‌کند که پیامبر اکرم{{صل}} از امیرالمؤمنین{{ع}} [[شجاع‌تر]] است! ابن تیمیه در وجه چهارم نیز از این شگرد استفاده کرده است. اما روشن است که این شگرد نیز باطل و بی‌معناست،؛ چراکه بحث بر سر مقایسه امیرالمؤمنین{{ع}} با [[رسول خدا]]{{صل}}نیست، بلکه سخن در [[شناخت]] [[جانشین]] [[راستین]] پیامبر اکرم{{صل}}است و افضلیّت و [[برتری]] در میان [[صحابه رسول خدا]]{{صل}} مطرح می‌شود.

بنابر این وجه چهارم از اشکالات ابن تیمیه به روشنی باطل است و احدی از [[اهل]] [[فهم]] این‌گونه نگفته و نمی‌گوید<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۶۷.</ref>.

[[ابن تیمیه]] در وجه پنجم، با [[تفسیر به رأی]] و [[اجتهاد]] و براساس [[هوای نفس]]، سخن [[پیامبر اکرم]]{{صل}}را [[دروغ]] می‌شمارد و در وجوه ششم تا دهم نیز بر [[عناد]] و [[لجاجت]] خود پافشاری می‌کند و می‌کوشد تا به دلخواه خود، [[تفسیری]] غیر از آنچه در [[حدیث]] [[رسول خدا]]{{صل}}آمده است را برای [[آیه]] ذکر کند. از این رو با توجّه به وجود [[نصّ صریح]] در این باره، نقد اشکالات بی‌اساس وی که چیزی جز تفسیر به رأی و اجتهاد[[باطل]] در مقابل [[نصّ]] نیست ضرورتی ندارد و ما نیز از آن صرف نظر می‌کنیم.

 

اما تردید وی در دلالت آیه ـ با ضمیمه حدیث یاد شده ـ بر [[افضلیّت]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نیز نشانۀ عناد و مکابرۀ او در برابر [[کلام]] [[خداوند سبحان]] است. هم‌چنین تردید در [[قاعده عقلی]] [[قبح]] تقدّم [[مفضول]] بر [[فاضل]] هم بسیار عجیب و بیان‌گر [[خردستیزی]] اوست. افزون بر آن‌که با تصریح وی بر قبول این قاعده، ناسازگار و نشان دهنده [[تعصّب]] شدید وی است.

 

حاصل آن‌که دو آیه سورۀ [[مبارک]] [[نور]]، به روشنی بر افضلیّت امیرالمؤمنین{{ع}} دلالت دارند و براساس قاعدۀ [[عقلی]] قبح تقدّم مفضول بر فاضل، ثابت می‌شود که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} [[جانشین]] ایشان و امام به [[حق]] است.

 

 

 

[[ثعلبی]] در [[تفسیر]] بزرگ خود، درباره معنای [[آیه]]، به سند خود از [[انس بن مالک]] و [[برید]] آورده است که گفتند: رسول خدا این آیه را قرائت فرمود که: {{متن قرآن| یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ * رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ‌}} آن‌گاه [[ابوبکر]] برخاست و پرسید: ای رسول خدا، این [[بیت]] از آن [[بیوت]] است‌؟ در حالی که به [[خانه علی]] و فاطمه{{ع}} اشاره کرد. رسول خدا فرمود: «بله، از برترین‌های آنهاست»<ref>المراجعات، ص۹۴</ref>.

 

صحّت [[حدیث]] منقول از ثعلبی و دلالت آن بر [[افضلیّت]] و [[امامت]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}}، پیش از این ثابت و معلوم شد که ادّعای [[ابن تیمیه]] مبنی بر اتّفاق نظر حدیث شناسان بر ساختگی بودن آن [[باطل]] و بی‌اساس است؛ از این‌رو [[پیروان]] ابن تیمیه برای [[فرار]] از این [[رسوایی]]، ادّعای او را در این باره [[تکرار]] نکرده‌اند.<ref>سید علی میلانی، [[جواهر الکلام]]، ج۵، ص۳۶۷-۳۷۴.</ref>.

 

# وجه سوم: اینکه گفته شود [[آیه]] به اتّفاق همه [[مردم]] درباره [[مساجد]] است و [[بیت]] علی{{ع}} و غیر او به این صفت موصوف نیستند.

# ششم: اینکه فقره {{متن قرآن|فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ}} نکره موصوفه است و در آن تعیین وجود ندارد....

# و دهم اینکه اگر بپذیریم علی{{ع}} در این ویژگی افضل از دیگران است، بر چه اساسی می‌گویی این [[برتری]] موجب [[امامت]] است‌؟ اما درباره قاعده امتناع [[تقدیم مفضول بر افضل]] نیز باید گفت که اگر آن را بپذیریم، [[افضلیت]] باید در مجموع ویژگی‌های متناسب با [[امامت]] باشد<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۱۴ - ۶۸.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۶ ـ ۳۵۹.</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بناباین [[نقل حدیث]] توسّط حافظان بزرگ و صاحب نام سنّی از یک سو و تعدّد اسانید آن از سوی دیگر، موجب [[اطمینان به صدور]] این حدیث می‌شود. افزون بر آن‌که مضمون این حدیث، با [[احادیث]] فراوان دیگری که در این زمینه آمده است کاملا سازگاری دارد و همین مطلب قرینه محکم دیگری بر [[درستی]] آن به شمار می‌رود. در نتیجه استناد و [[احتجاج]] به این حدیث کاملاً صحیح و بدون اشکال است<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۹-۳۶۶. </ref>.

 

 

در وجه سوم از اشکالات، [[ابن تیمیه]] ادّعا کرده بود که به اتّفاق همه [[مردم]]، [[آیه]] دربارۀ [[مساجد]] است و [[خانه امیرالمؤمنین]] و دیگران به صفت ذکر شده در آیه متّصف نمی‌شوند. باید توجّه داشت که ادّعای اتّفاق همگان درباره مصداق [[خانه]] هایی که در آیه ذکر شد، ادّعایی بسیار بزرگ و گزاف است و هرگز نمی‌توان چنین ادّعایی را ثابت کرد، بلکه برعکس، با مراجعه به [[تفاسیر]] سنّیان روشن می‌شود که درباره مراد [[خداوند]] از خانه‌های مذکور در [[آیه]]، اقوال متعدّدی وجود دارد و بر فرض اینکه عدّه‌ای چنین نظری داشته باشند، باز هم دیدگاه آنان مردود است،؛ چراکه این نظریه در مقابل [[نصّ صریح]] قرار دارد و [[حدیث شریف]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}}به صراحت بر بطلان آن دلالت می‌کند و در جایی که [[نصّ]] باشد، هیچ نظریه دیگری در مقابل آن پذیرفته نمی‌شود. از این‌رو [[آلوسی]] پس از ذکر این [[حدیث]] در ذیل [[آیه]] می‌گوید: مطلب اگر صحیح باشد، [[عدول]] از آن شایسته نیست<ref>تفسیر الآلوسی، ج۱۸، ص۱۷۴.</ref>.

 

از آنجا که براساس مطالب پیشین ثابت شد، حدیث مذکور، صحیح و قابل [[اعتماد]] است و می‌توان به صدور آن [[اطمینان]] داشت و به آن استناد کرد. پس هر نظریه دیگری در مقابل آن، [[اجتهاد در مقابل نصّ]] و [[باطل]] خواهد بود<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۶۶. </ref>.

 

 

بنابراین آنچه، این ادعا که در مسجد جز علی، حسن، حسین، [[فاطمه]]{{عم}}، [[سلمان]]، [[ابوذر]] و [[مقداد]] کسی باقی نماند، صحیح نیست و نشانه‌های ساختگی بودن در این کلام آشکار است و به [[دانش]] بسیار و بحث طولانی نیازی نیست. این در حالی است که حسن و حسین{{عم}} در [[زمان]] [[حیات رسول خدا]]{{صل}} از کسانی نبودند که [[نماز جمعه]] بر آنان [[واجب]] باشد. (این در حالی است که حضور فرد غیر مکلّف در مسجد به هنگام [[خطبه]] نماز جمعه هیچ منع و بُعدی ندارد)<ref>سید علی میلانی، [[جواهر الکلام]]، ج۵، ص۳۶۷-۳۷۴.</ref>.