زن در معارف و سیره حسینی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
== نقش زنان در واقعه عاشورا == | == نقش زنان در واقعه عاشورا == | ||
=== پیدایش و استمرار مجالس و [[آیینهای عزاداری]] === | === پیدایش و استمرار مجالس و [[آیینهای عزاداری]] === | ||
[[زنان]] از دو جهت با مفهوم [[عاشورا]] و | [[زنان]] از دو جهت با مفهوم [[عاشورا]] و آیینهای عاشورایی پیوند خوردهاند: اول از حیث نقشآفرینی در [[واقعه عاشورا]] و رخدادهای پس از آن و دوم از حیث تأثیرگذاری در پیدایش و [[تکوین]] مجالس و آیینهای عزاداری و به طور خاص عزاداریهای زنانه. | ||
=== نقش زنان در واقعه عاشورا و رخدادهای پس از آن === | === نقش زنان در واقعه عاشورا و رخدادهای پس از آن === | ||
طبق گزارش منابع تاریخی، [[امام حسین]]{{ع}} را هنگام ترک [[مدینه]] به سمت [[مکه]] و پس از آن [[کوفه]]، [[خانواده]] و [[فرزندان]] و شماری از [[اقوام]] او [[همراهی]] میکردند. از احوال زنان آن کاروان تا روزهای منتهی به عاشورا مطلب چندانی در منابع نیامده است. تنها در وقایع چند [[روز]] مانده به عاشورا، به مکالماتی از زنان [[اهلبیت]] (به خصوص [[حضرت زینب]]) با امام حسین{{ع}} اشاره شده است. در این سخنان، [[امام]] ضمن پیشبینی [[شهادت]] خود از زنان میخواهد که «گریبان چاک نکنید، خدشه به صورت نزنید و در مورد من سخنی که شایسته نیست نگویید». همچنین او هنگام خداحافظی با زنان به آنها فرمود: «برای [[بلا]] آماده باشید و بدانید که [[خدا]] | طبق گزارش منابع تاریخی، [[امام حسین]]{{ع}} را هنگام ترک [[مدینه]] به سمت [[مکه]] و پس از آن [[کوفه]]، [[خانواده]] و [[فرزندان]] و شماری از [[اقوام]] او [[همراهی]] میکردند. از احوال زنان آن کاروان تا روزهای منتهی به عاشورا مطلب چندانی در منابع نیامده است. تنها در وقایع چند [[روز]] مانده به عاشورا، به مکالماتی از زنان [[اهلبیت]] (به خصوص [[حضرت زینب]]) با امام حسین{{ع}} اشاره شده است. در این سخنان، [[امام]] ضمن پیشبینی [[شهادت]] خود از زنان میخواهد که «گریبان چاک نکنید، خدشه به صورت نزنید و در مورد من سخنی که شایسته نیست نگویید». همچنین او هنگام خداحافظی با زنان به آنها فرمود: «برای [[بلا]] آماده باشید و بدانید که [[خدا]] حمایت کننده و [[نگهبان]] شماست و به زودی شما را از [[شر]] [[دشمنان]] [[نجات]] میدهد». | ||
در [[روز عاشورا]]، زنان با [[تشویق]] و ترغیب شوهران و فرزندان خویش و حمایت [[عاطفی]] از آنها حین [[جنگ]] و در مواردی حتی با حضور در میدان جنگ، نقش مهمی ایفا کردند. علاوه بر این، بخش دوم وقایع عاشورا - که با [[شهادت امام حسین]]{{ع}} و پایان جنگ آغاز شد - مستقیماً متوجه زنان و کودکان بود. به [[روایت]] [[مقاتل]]، | در [[روز عاشورا]]، زنان با [[تشویق]] و ترغیب شوهران و فرزندان خویش و حمایت [[عاطفی]] از آنها حین [[جنگ]] و در مواردی حتی با حضور در میدان جنگ، نقش مهمی ایفا کردند. علاوه بر این، بخش دوم وقایع عاشورا - که با [[شهادت امام حسین]]{{ع}} و پایان جنگ آغاز شد - مستقیماً متوجه زنان و کودکان بود. به [[روایت]] [[مقاتل]]، عصر عاشورا، سپاهیان عمر سعد به خیمههای زنان و کودکان هجوم بردند و پس از [[غارت]]، خیمهها را [[آتش]] زدند. در این هجوم، کودکان و زنان مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. مهاجمان، حتی [[پوشش]] سر زنان را نیز به [[زور]] از ایشان گرفتند و هتک حرمت کردند. جزئیاتی از این وقایع، که از تأثیرگذارترین [[روضهها]] به شمار میرود، در [[مقاتل]] آمده است. طبق این گزارشها، در ادامه، سپاه [[عمر بن سعد]] [[زنان]] و کودکان مصیبتزده را به [[اسارت]] درآوردند و همراه سرهای به نیزه شده در قالب کاروانی راهی [[کوفه]] و سپس [[شام]] کردند. در بررسی [[واقعه عاشورا]]، از مقطع حرکت کاروان اسیران به شام و بازگشت آنها به [[مدینه]] - که به روایتی ۴۰ [[روز]] و به [[روایت]] دیگر بیش از آن به طول انجامید- به عنوان استمرار [[عاشورا]] و بخش مکمل آن تعبیر میکنند. | ||
نقشآفرینان اصلی این مقطع، به جز [[امام]] [[سجاد]]{{ع}}، همه | نقشآفرینان اصلی این مقطع، به جز [[امام]] [[سجاد]]{{ع}}، همه زنان اهل بیت بودهاند. مهمترین آنان که در روایتهای عاشورا نقش برجستهای دارند، عبارتاند از: | ||
# [[حضرت زینب]]{{س}}؛ دختر [[امام علی]]{{ع}} و [[حضرت زهرا]]{{س}} و | # [[حضرت زینب]]{{س}}؛ دختر [[امام علی]]{{ع}} و [[حضرت زهرا]]{{س}} و خواهر امام حسین{{ع}} که پس از شهادت امام، [[رهبری]] و [[مدیریت]] بازماندگان و کاروان اسیران و حمایت از آنان را در قبال [[دشمن]] برعهده گرفت و در سفر به شام و بازگشت از آن، در منازل مختلف و نیز در مجلس ابنزیاد و مجلس یزید با سخنان خود به [[دفاع]] از [[حرکت امام حسین]]{{ع}} و محکوم کردن اقدام یزید پرداخت. سخنانی که در گسترش پیام امام حسین{{ع}} و زنده ماندن عاشورا در [[جامعه اسلامی]] آن [[زمان]] و دوران بعد تأثیر فراوانی گذاشت. به همین جهت حضرت زینب{{س}} در نوحهها و [[مراثی]] و آیینهای عاشورایی (به ویژه [[تعزیهخوانی]]) نقش برجستهای دارد. در مراثی [[عاشورایی]] از او با [[القاب]] و تعابیری نظیر «ام المصائب» و «بانوی قد خمیده» یاد میشود. | ||
# رقیه؛ | # رقیه؛ دختر خردسال امام حسین{{ع}} که مشهور است در روزهای اقامت کاروان اسرا در شام و پس از دیدن سر بریده پدر، از [[دنیا]] رفت. گرچه وجود چنین دختری برای [[امام حسین]]{{ع}} از نظر سندیت [[تاریخی]] محل مناقشه است، اما داستان جان سپردن او در «[[خرابه شام]]» در [[روضهخوانیها]] و مجالس تعزیه جایگاه خاصی دارد و معمولاً سومین شب از [[دهه محرم]] را به خواندن [[روضه]] او اختصاص میدهند. | ||
# [[امالبنین]]؛ [[همسر امام علی]]{{ع}} و [[مادر حضرت ابوالفضل]] وسه [[شهید]] دیگر [[کربلا]] که هنگام واقعه عاشورا در مدینه بود و به جهت نقش برجسته فرزندش ابوالفضل و حکایتهایی که از [[شجاعت]] و [[مقاومت]] خود او نقل شده، [[منزلت]] خاصی در [[روایت]] [[عاشورا]] و نزد [[شیعیان]] دارد. | # [[امالبنین]]؛ [[همسر امام علی]]{{ع}} و [[مادر حضرت ابوالفضل]] وسه [[شهید]] دیگر [[کربلا]] که هنگام واقعه عاشورا در مدینه بود و به جهت نقش برجسته فرزندش ابوالفضل و حکایتهایی که از [[شجاعت]] و [[مقاومت]] خود او نقل شده، [[منزلت]] خاصی در [[روایت]] [[عاشورا]] و نزد [[شیعیان]] دارد. | ||
# [[رباب]]؛ [[همسر امام حسین]]{{ع}} و مادر عبدالله ([[علی اصغر]]) که در [[کربلا]] حاضر بوده است و در روضههای [[شهادت]] فرزند خردسالش به او پرداخته میشود. | # [[رباب]]؛ [[همسر امام حسین]]{{ع}} و مادر عبدالله ([[علی اصغر]]) که در [[کربلا]] حاضر بوده است و در روضههای [[شهادت]] فرزند خردسالش به او پرداخته میشود. | ||
# [[لیلی]]؛ [[همسر امام حسین]]{{ع}} و مادر [[علی اکبر]] که در [[کربلا]] حضور نداشته است. | # [[لیلی]]؛ [[همسر امام حسین]]{{ع}} و مادر [[علی اکبر]] که در [[کربلا]] حضور نداشته است. | ||
# [[شهربانو]]؛ همسر امام حسین{{ع}} و [[مادر امام سجاد]]{{ع}} که حضور او در کربلا و حتی وصلت او با [[امام حسین]]{{ع}} محل تردید است. | # [[شهربانو]]؛ همسر امام حسین{{ع}} و [[مادر امام سجاد]]{{ع}} که حضور او در کربلا و حتی وصلت او با [[امام حسین]]{{ع}} محل تردید است. | ||
# [[سکینه]]؛ | # [[سکینه]]؛ دختر امام حسین{{ع}} و [[رباب]] که در کربلا حضور داشته است. | ||
# [[امکلثوم]]؛ | # [[امکلثوم]]؛ خواهر امام حسین{{ع}} که از او خطبههایی در جریان عبور کاروان اسیران از شهرهای مختلف نقل شده است. | ||
# [[فاطمه صغراء]]؛ دختر امام حسین{{ع}} که در برخی منابع مانند [[لهوف]] نام او آمده است. | # [[فاطمه صغراء]]؛ دختر امام حسین{{ع}} که در برخی منابع مانند [[لهوف]] نام او آمده است. | ||
# رقیه؛ خواهر امام حسین{{ع}} و [[همسر]] [[مسلم بن عقیل]] که همراه کاروان [[امام]] بوده است. | # رقیه؛ خواهر امام حسین{{ع}} و [[همسر]] [[مسلم بن عقیل]] که همراه کاروان [[امام]] بوده است. | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
به جز زنان اهل بیت، در روایتهای [[عاشورا]] از [[زنان]] دیگری هم نام برده شده است که مشهورترین آنها عبارتند از: | به جز زنان اهل بیت، در روایتهای [[عاشورا]] از [[زنان]] دیگری هم نام برده شده است که مشهورترین آنها عبارتند از: | ||
# [[امسلمه]]؛ [[همسر پیامبر]]{{صل}} که مشهور است آن [[زمان]] در [[مدینه]] بود و به واسطه [[خون]] رنگ شدن خاکی که از [[پیامبر]]{{صل}} گرفته بود، از [[واقعه عاشورا]] مطلع شد. | # [[امسلمه]]؛ [[همسر پیامبر]]{{صل}} که مشهور است آن [[زمان]] در [[مدینه]] بود و به واسطه [[خون]] رنگ شدن خاکی که از [[پیامبر]]{{صل}} گرفته بود، از [[واقعه عاشورا]] مطلع شد. | ||
# [[دیلم]] یا [[دلهم دختر عمرو]] و [[همسر زهیر بن قین]] - از | # [[دیلم]] یا [[دلهم دختر عمرو]] و [[همسر زهیر بن قین]] - از سرداران سپاه امام حسین{{ع}} در کربلا - که همسرش را به پیوستن به سپاه امام [[تشویق]] کرد. | ||
# [[طوعه]]؛ کنیز [[اشعث بن قیس]]، زنی که در [[کوفه]]، مسلم بن عقیل را در خانهاش پناه داد. | # [[طوعه]]؛ کنیز [[اشعث بن قیس]]، زنی که در [[کوفه]]، مسلم بن عقیل را در خانهاش پناه داد. | ||
# [[اموهب]]؛ همسر [[ابووهب]] ([[عبدالله بن عمیر کلبی]]) که همراه او جنگید و [[شهید]] شد. از وی به عنوان نخستین | # [[اموهب]]؛ همسر [[ابووهب]] ([[عبدالله بن عمیر کلبی]]) که همراه او جنگید و [[شهید]] شد. از وی به عنوان نخستین شهید زن کربلا نام برده میشود. | ||
# زنی از [[قبیله بکر بن وائل]] که با شوهرش در | # زنی از [[قبیله بکر بن وائل]] که با شوهرش در سپاه عمر بن سعد حضور داشت، اما پس از مشاهده هجوم به خیمهها، [[شمشیر]] به دست گرفت و قصد [[دفاع]] از زنان اهل بیت را داشت که همسرش مانع او شد. | ||
به نقش این زنان نیز به خصوص طوعه و | به نقش این زنان نیز به خصوص طوعه و مادر ابووهب در [[روضهخوانیها]] پرداخته میشود. در برخی [[مقاتل]] داستانی و روایتهای عامیانه از عاشورا، از زنان دیگری نیز در [[روایت]] [[عاشورا]] نامی به میان میآید؛ نظیر [[زن]] [[خولی]]، هنده (همسر یزید) و نیز [[درة الصدف]] (دختر [[عبدالله بن عمر]] [[انصاری]] - حاکم حلب - که گفته میشود با [[بسیج]] کردن عدهای از [[زنان]] به [[جنگ]] با سربازان یزید پرداخت و همراه ۱۲ [[زن]] دیگر کشته شد)<ref>[[مژگان دستوری|دستوری، مژگان]]، [[فرهنگ سوگ شیعی (کتاب)|مقاله «زنان»، فرهنگ سوگ شیعی]] ص۲۵۰.</ref>. | ||
== منابع == | == منابع == | ||