صراط مستقیم در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = صراط مستقیم

| عنوان مدخل = صراط مستقیم

| مداخل مرتبط = [[صراط مستقیم در لغت]] - [[صراط مستقیم در قرآن]] - [[صراط مستقیم در حدیث]] - [[صراط مستقیم در عرفان اسلامی]] - [[صراط مستقیم در کلام اسلامی]] - [[مقام صراط مستقیم]] - [[صراط مستقیم در فقه سیاسی]] - [[صراط مستقیم در جامعه‌شناسی اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =  

== اقسام [[صراط]] در [[عرفان اسلامی]] ==

گروهی با استناد به آیۀ {{متن قرآن|مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«من به خداوند- پروردگار خویش و پروردگار شما- توکل کرده‌ام؛ هیچ جنبنده‌ای نیست مگر که او بر هستیش چیرگی دارد؛ به راستی پروردگار من بر راهی راست است» سوره هود، آیه ۵۶.</ref> و نیز‌ قول {{عربی|" الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق‏"}} معتقدند چون همه در [[صراط مستقیم]] قرار دارند، نسبت همه در رسیدن به [[خدا]] نسبت یکسانی است و هیچ‌ کس‌ بر‌ دیگری مزیت ندارد. به عنوان مثال، میان انبیا‌، اولیا‌، [[علما]]، [[عارفان]] و ملائکۀ مقربین و دیگران تفاوتی وجود ندارد، [[علم]]، عمل و [[قیام]] به [[تکلیف]] نیز ارزشی ندارد و خیر، [[شر]] و تقسیم‌ انسان‌‌ها‌ به [[موحد]] و [[کافر]]، بی‌معنا است و فایده‌ای در انزال کتب‌ و آمدن [[رسل]] نیست؛ جامی با [[منحرف]] خواندن این گروه از افراد، صراط مستقیم را به سلوکی و وجودی تقسیم‌ می‌کند‌:

# '''صراط مستقیم وجودی''': در این صراط [[قرب خدا]] به [[بنده]]، از حیث‌ وجود‌ و احاطۀ او بر [[بندگان]] مطرح می‌شود و این طریقی [[ازلی]] و [[ابدی]] است که هیچ [[تغییر]] و تبدیلی در‌ آن‌ راه‌ ندارد، چون {{متن قرآن|لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ}}<ref>«هیچ دگرگونی در کلمات خداوند نیست» سوره یونس، آیه ۶۴.</ref> و این موضوع‌ نه‌ محدود‌ به [[زمان]] و مکان است و نه هیچ موجودی با موجود دیگر، در این زمینه تفاوت‌ دارد‌؛ حتی‌ سنگ، گیاه، حیوان، [[انسان]] و [[فرشته]] با هم مساوی‌اند.

# '''صراط مستقیم سلوکی''': در این صراط‌ کسی‌ می‌تواند به [[مقام قرب الهی]] برسد که [[مجاهدت]] سخت و [[ریاضت]] صعب را با‌ راهنمایی‌ شیخ‌ کامل و مرشد واصل، متحمل شده باشد، مثل [[پیامبر اکرم]]{{صل}} که به [[مقام]] {{متن قرآن|فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}<ref>«به اندازه دو کمان یا نزدیک‌تر رسید» سوره نجم، آیه ۹.</ref> نایل شد و جز او کسی قادر به دست‌ یافتن‌ به‌ آن مقام نیست؛ پس، اگر [[خداوند متعال]] می‌فرماید {{متن قرآن|وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ}}<ref>«ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم» سوره ق، آیه ۱۶.</ref>. از جهت [[قرب خدا]] به [[بنده]] و مربوط به [[صراط مستقیم]] وجودی‌ است‌ و به‌ طور [[یقین]] برای رسیدن به ‌ ‌قرب [[الهی]] کافی نیست و اگر کافی بود [[پیامبر اکرم]] محتاج‌ به‌ سلوک‌ و طلب [[قرب]] نبود<ref>[[محمد ابراهیم مالمیر|مالمیر، محمد ابراهیم]] و [[مریم ترکاشوند|ترکاشوند، مریم]]، [[تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریه‌های عرفانی او (مقاله)|تأملی بر صراط مستقیم از منظر ابن عربی و برخی از شارحان نظریه‌های عرفانی او]]، ص۱۲۷ ـ ۱۲۸.</ref>.

== چرا همۀ صراط‌های ربانی مستقیم‌ هستند؟ ==

باید‌ دانست که چون "[[الله]]" دارای [[احدیت]] اسمی است، دارای احدیت طریقی و احدیت [[صراط]] نیز هست و متقابلا‌ سایر‌ "اسماء" یا "رب‌ها" نیز هر کدام دارای صراط مختص به خود هستند‌؛ لذا‌ همان‌گونه که "الله" [[رب]] الارباب و مجمع‌ بروز‌ همۀ‌ اسما است و در سایر اسما جریان دارد‌، صراط‌ اسم "الله" نیز شاه راه سایر صراط‌هاست و در دیگر اسما، جاری است‌. جامی‌ در این زمینه، بر این‌ باور‌ است که‌ هر‌ طریقی‌ به حسب اسمی از [[اسماءالله]] می‌‌تواند‌ باشد و هر اسمی مظهری دارد و آن مظهر، تابع و مربوب آن اسم است‌<ref>نقد النصوص فی شرح الفصوص ص١٨۴.</ref>. این راهی است که سراسر‌ هستی در آن ضرورتا‌ سیر‌ می‌کنند و همۀ راه‌ها با‌ تمام‌ تعدد، [[اختلاف]] و تفاوتی که دارند در آنجا به هم می‌پیوندند. در [[حقیقت]]، این‌ همان‌ راهی است که خطوطش را‌ دست‌ قادر‌ از ازل ترسیم‌ کرده‌ و هیچ گونه [[تغییر]] و تبدیلی‌ در‌ آن راه ندارد و هیچ موجودی را هرچه باشد از آن گریز نیست<ref>تفسیر الافصی ص١۷۱.</ref>.

# '''نواصی [[بندگان]] در دست رب‌هاست:''' [[ابن عربی]] در فتوحات آنجا که از دلیل خود‌ بر مکاشفۀ [[هود]]{{ع}}سخن می‌گوید، آورده است: "و دلیلی علی کشفه لها قوله: ما من دابه إلا هو آخذ بناصیتها إن ربی علی [[صراط مستقیم]]" و "أی بشاره للخلق أعظم من هذه‌؟ <ref>الشجره النعمانیه. شرح: صدرالدین القونـوی، بیـروت، دارالکتـب العلمیه‌ ص١۱۰.</ref> خوارزمی در توضیح [[بشارت]] مورد اشارۀ [[ابن عربی]] نوشته است: کدام بشارت، [[خلق]] را عظیم‌تر از این تواند بود که نواصی همه به دست [[رب]] بود و همه‌ بر‌ صراط مستقیم باشند<ref>شـرح فصـوص الحکـم. چـاپ‌ دوم، [[تهران]]، انتشارات [[مولی]] ص۳۸۵.</ref> یعنی، چون ناصیۀ [[بندگان]] به دست رب است و رب بر صراط مستقیم است، پس هر رونده‌ای بر‌ صراط مستقیم است. کنایه گرفتن ناصیه‌، مفید‌ معنی تمام تصرف و [[قدرت]] از طرف گیرنده و تمام عجز، [[ضعف]] و [[تسلیم]] از طرف گرفته شده است<ref>شرح فصوص الحکم. بیروت، دار الکتب العلمیه ص۱۳۴.</ref>.<ref>شرح فصوص الحکم. تصحیح: جلیل مسگرنژاد ص۲۳۴.</ref>.<ref>شـرح فصـوص الحکـم. چـاپ‌ دوم، تهران، انتشارات مولی ص۵۰۸.</ref>

# '''همه راه‌ها به [[خدا]] ختم می‌شوند:''' دلیل‌ دوم‌ را از [[کلام]] جامی، می‌توان چنین بیان کرد، چون همۀ راه‌ها به [[خداوند بزرگ]] ختم می‌شود پس همۀ راه‌ها مستقیم هستند. {{عربی|"كل الطرق، صراط مستقيم، باعتبار انها موصله‌ اليه‌ تعالى استقامه مطلقه"}}<ref>نـقد النصوص فی شرح الفصوص. مقدمه و تصحیح: ویلیام چیتیک ص۱۸۵.</ref> وی در همان جا اشاره می‌کند که غایت طرق متعدد همۀ آنان، [[الله]] است.

# '''خدا محرک موجودات است:''' خوارزمی نیز [[معتقد]] است که در عالم‌، کسی‌ که به‌ نفس خود حرکت کند وجود ندارد، بلکه حرکت هر متحرکی، به واسطۀ غیر اوست. پس حرکت هر‌ متحرکی به [[تبعیت]] قیومی است که بر صراط مستقیم است؛ لذا‌ چون، محرک خداوندی است که بر صراط مستقیم است و متحرک، بنده‌ای که خدا محرک اوست، پس‌، ‌‌حرکت‌ نیز در مسیری جز صراط مستقیم ربانی نیست.

# '''خدا منشأ وجودی موجودات است‌:''' دلیل‌ دیگری‌ که توجیهی برای مستقیم بودن [[صراط]] ربانی موجودات است، هستی یافتن موجودات از وجود حق‌ تعالی است و لذا، هیچ ذره‌ای بی‌ذات او نمی‌تواند موجود باشد. چون او‌ دارای [[صراط مستقیم]] است‌، پس‌ هر موجودی، بر صراط مستقیم قرار دارد؛ زیرا که هستی هر موجود از هستی او [[فیض]] می‌گیرد<ref>شرح فصوص الحکم. چاپ‌ دوم، تهران، انتشارات مولیص ٣۶٠.</ref>

# '''صراط‌های ربانی مظهر اسم [[خدا]] هستند:''' از آنجا که هر طریقی‌ به حسب اسمی از [[اسماء الله]] تواند بود و هر اسمی را مظهری است و آن مظهر تابع و مربوب او، پس، هر صراطی مظهر اسمی از اسماء خداست و آن اسم، رب‌ آن‌ صراط‌ها محسوب می‌شود و تعیین آن [[صراط]] نیز از سوی [[خداوند متعال]] است. چنانکه خوارزمی به آن اشاره کرده و می‌گوید: "هر ربی را صراطی است خاص که از حضرت الهیت‌ از‌ برای او متعین است".<ref>شرح فصوص الحکم. چـاپ‌ دوم، تهران، انتشارات مولیص ٣۶۱.</ref>؛ پس این صراط معین از سوی خدا، صراطی جز [[صراط مستقیم]] نمی‌تواند باشد.

بد نیست‌ بدانیم‌ که‌ در سی و چهار موردی که ترکیب [[صراط مستقیم در قرآن]] به کار رفته‌، تنها‌ دو‌ مورد آن با "ال" تعریف همراه بوده و به صورت"الصراط المستقیم" به کار رفته‌ است‌ و در‌ سایر موارد، تنوین و صورت نکره دارد. این اضافه کردن اسم [[رب]] به متکلم و نکره‌ ساختن‌ [[صراط]] اشاره به آن است، که هر ربی صراطی خاص دارد که از‌ جانب‌ حضرت‌ الهیت برای او متعین شده است [٢٠؛ ص٣۶١].  

 

== منابع ==

{{منابع}}

{{پایان منابع}}

 

{{پانویس}}