ذلت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = ذلت

| عنوان مدخل  = ذلت

| مداخل مرتبط = [[ذلت در قرآن]] - [[ذلت در معارف دعا و زیارات]] - [[ذلت در معارف و سیره سجادی]] - [[ذلت در فقه سیاسی]]

| پرسش مرتبط  =  

== معناشناسی ==

[[ذلت]]، مصدر ثلاثی مجرد از ریشه "ذ ـ ل ـ ل" در لغت، ضدّ [[عزت]] و به معنای [[خواری]] و [[زبونی]]<ref>لسان العرب، ج ۱۱، ص ۲۵۶؛ القاموس المحیط، ج ۳، ص ۳۷۹، «ذلل».</ref> و [[تسلیم شدن]] در برابر [[زور]]<ref>مفردات، ص ۱۸۰؛ معجم الفروق اللغویه، ص ۲۲۰، «ذلّ».</ref> است. براساس دیدگاه ارسطو که هر فضیلتی حد میانه دو [[رذیلت]] است که در دو سوی [[افراط]] و تفریط قرار دارند<ref>اخلاق نیکوماخوس، کتاب دوم، ص ۴۹.</ref>، دانشمندان [[اخلاق]]، [[ذلت]] و [[کبر]] را دو سوی [[افراط]] و تفریطِ [[فضیلت]] [[تواضع]] دانسته‌اند<ref>جامع‌السعادات، ج ۱، ص ۳۱۴؛ المحجة البیضاء، ج ۶، ص ۲۷۱.</ref>.<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>

== [[ذلت]] در [[قرآن]] ==

در [[قرآن]]، واژه [[ذلت]] و مشتقات آن ۲۴ بار به کار رفته‌اند که بیشتر آنها در معنای لغوی است. {{متن قرآن|وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که گفتید: ای موسی! هرگز یک (رنگ) خوراک را برنمی‌تابیم به خاطر ما از پروردگارت بخواه تا برای ما از آنچه زمین می‌رویاند، از سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز، بر آورد. او گفت: آیا چیز پست‌تر را به جای چیز بهتر می‌خواهید؟ به شهری فرود آیید که (آنجا) آنچه خواستید در اختیار شماست؛ و مهر خواری و تهیدستی بر آنان زده شد و سزاوار خشم خداوند شدند زیرا نشانه‌های خداوند را انکار می‌کردند و پیامبران را ناحقّ می‌کشتند؛ این بدان روی بود که سرکشی ورزیدند و از اندازه، می‌گذشتند» سوره بقره، آیه ۶۱.</ref>؛ {{متن قرآن|قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«بگو خداوندا! ای دارنده فرمانروایی! به هر کس بخواهی فرمانروایی می‌بخشی و از هر کس بخواهی فرمانروایی را باز می‌ستانی و هر کس را بخواهی گرامی می‌داری و هر کس را بخواهی خوار می‌گردانی؛ نیکی در کف توست بی‌گمان تو بر هر کاری توانایی» سوره آل عمران، آیه ۲۶.</ref>، {{متن قرآن|ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ}}<ref>«جز در پناه خداوند یا پناه مردم هر جا یافته شوند محکوم به خواری‌اند و دچار خشمی از سوی خداوند و محکوم به تهیدستی شدند، آن بدین رو بود که آنان به آیات خداوند کفر می‌ورزیدند و پیامبران را ناحقّ می‌کشتند، آن، از این رو بود که نافرمانی ورزیدند و تجاوز می‌کردند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۲.</ref> گاهی نیز بار معنایی مثبت داشته و در معنای نرمی و [[تواضع]] به کار رفته است {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«ای مؤمنان! هر کس از دینش برگردد خداوند به زودی گروهی را می‌آورد که دوستشان می‌دارد و دوستش می‌دارند؛ در برابر مؤمنان خاکسار و در برابر کافران دشوارند، در راه خداوند جهاد می‌کنند و از سرزنش سرزنشگری نمی‌هراسند؛ این بخشش خداوند است که به هر کس بخواهد ارزانی می‌دارد و خداوند نعمت‌گستری داناست» سوره مائده، آیه ۵۴.</ref>؛ {{متن قرآن|وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا}}<ref>«و از سر مهر برای آنان به خاکساری افتادگی کن و بگو پروردگارا! بر آنان بخشایش آور چنان که آنها مرا در کودکی پروردند» سوره اسراء، آیه ۲۴.</ref> که برخی، از آن به ذلّتی تعبیر کرده‌اند که از خود شخص باشد<ref>مفردات، ص ۱۸۱.</ref>.

افزون بر مشتقات واژه [[ذلت]]، کلمات پرشمار دیگری نیز در [[قرآن]] یافت می‌شوند که با این واژه هم‌ریشه نیستند؛ اما به گفته واژه‌پژوهان به گونه‌ای معنای [[ذلت]] را می‌رسانند. اکنون ریشه‌های برخی از آنها یاد می‌شوند:

# '''دخر''': {{متن قرآن|وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ}}<ref>«و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانید تا پاسختان دهم که آنان که از پرستش من سر برمی‌کشند به زودی با خواری در دوزخ درمی‌آیند» سوره غافر، آیه ۶۰.</ref> که [[خوار]] شدن و [[فرمان]] کسی را انجام دادن است<ref>العین، ج ۴، ص ۲۲۹؛ مفردات، ص ۱۶۶؛ لسان العرب، ج ۴، ص ۲۷۸، «دخر».</ref>، مطابق میل باشد یا نه؛

# '''[[خزی]]:''' {{متن قرآن|ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}<ref>«آنگاه، این شمایید که یکدیگر را می‌کشید و دسته‌ای از خودتان را از خانه‌هاشان بیرون می‌رانید در حالی که با گناه و ستم به زیان آنها از یکدیگر پشتیبانی می‌کنید و (با این حال) اگر به اسیری نزد شما آیند آنان را (بنابر حکم تورات) با دادن سربها آزاد می‌کنید با آنکه بیرون راندنشان بر شما حرام است. آیا به بخشی از کتاب (تورات) ایمان می‌آورید و به بخشی (دیگر) کفر می‌ورزید؟ کیفر کسانی از شما که چنین کنند جز خواری در این جهان چیست؟ و در رستخیز به سوی سخت‌ترین عذاب باز برده می‌شوند؛ و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۸۵.</ref> که شکستگی و فرسودگی<ref>مفردات، ص ۱۴۷، «خزی».</ref> و [[خواری]]<ref>لسان العرب، ج ۱۴، ص ۲۲۶؛ النهایه، ج ۲، ص ۳۰، «خزی».</ref> همراه شیوع و پراکندگی است<ref>معجم الفروق اللغویه، ص ۲۱۵؛ لسان العرب، ج ۱۴، ص ۲۲۶، «خزی».</ref>؛

# '''خسأ:''' {{متن قرآن|وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ}}<ref>«و میان خود، آنان را که در روز شنبه از اندازه در گذشتند شناخته‌اید که به آنها گفتیم بوزینگانی باشید، رانده» سوره بقره، آیه ۶۵.</ref> که با [[حقارت]] و [[خواری]] راندن است<ref>مفردات، ص ۱۴۸؛ لسان العرب، ج ۱، ص ۶۵، «خسأ».</ref>؛

# '''صغر:''' {{متن قرآن|وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ}}<ref>«و هنگامی که نشانه‌ای (از سوی خداوند) نزدشان آید می‌گویند ما هرگز ایمان نمی‌آوریم تا به ما نیز همانند آنچه به پیامبران خداوند داده شده است داده شود» سوره انعام، آیه ۱۲۴.</ref> کوچک و [[خوار]] شدن<ref>مفردات، ص ۲۸۱ ـ ۲۸۲؛ النهایه، ج ۳، ص ۳۲، «صغر».</ref> همراه اعتراف<ref>معجم الفروق اللغویه، ص ۳۱۴.</ref> و [[رضایت]] به [[سرزنش]] شدن است<ref>العین، ج ۴، ص ۳۷۲، «صغر».</ref>؛

# '''[[خشع]]:''' {{متن قرآن|خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ}}<ref>«با چشمانی فروافتاده از گورها بیرون می‌آیند گویی ملخ‌هایی پراکنده‌اند» سوره قمر، آیه ۷.</ref>؛

#'''[[خضع]]:''' {{متن قرآن|إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ}}<ref>«اگر بخواهیم از آسمان بر آنان نشانه ای فرو می‌فرستیم تا فروتنانه بدان گردن نهند» سوره شعراء، آیه ۴.</ref> که [[ذلت]] و [[تواضع]]‌ است؛ با این تفاوت که [[خضوع]] در بدن ظاهر می‌شود و [[خشوع]] در بدن، صدا و چشم؛ یا آنکه [[خشوع]] بیشتر در مورد صدا به کار می‌رود و [[خضوع]] در مورد گردن<ref>العین، ج ۱، ص ۱۱۳ ـ ۱۱۲؛ مجمع البحرین، ج ۴، ص ۳۲۱، «خضع».</ref>، چنان که در [[آیه]] {{متن قرآن| فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ}} به گردن نسبت داده شده و به معنی سر به زیر انداختن بر اثر [[زبونی]] و [[خواری]] است<ref>قاموس قرآن، ج ۳، ص ۲۵۸، «خضع».</ref>؛

# '''كبت:''' {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ}}<ref>«کسانی که با خداوند و پیامبرش به ستیزه برخیزند نگونسار می‌شوند چنان که پیشینیانشان نگونسار شدند و ما نشانه‌ها (ی روشن) فرو فرستاده‌ایم و کافران را عذابی خوارساز خواهد بود؛» سوره مجادله، آیه ۵.</ref> که [[خوار]] کردن<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۵، ص ۱۵۲؛ مجمع البحرین، ج ۲، ص ۲۱۶، «کبت».</ref> و برگرداندن با قهر و [[خواری]] است<ref>مفردات، ص ۴۲۰؛ لسان العرب، ج ۲، ص ۷۶، «کبت».</ref>؛

# '''هون:''' {{متن قرآن|بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ}}<ref>«خود را به بد چیزی فروختند که به آنچه خداوند فرو فرستاده است، از سر افزونجویی کفر می‌ورزند (و می‌گویند:) چرا خداوند برای برخی از بندگانش که بخواهد، از بخشش خویش، فرو می‌فرستد! و سزاوار خشمی از پی خشمی گشتند و برای کافران، عذابی خواری آور، خواهد بود» سوره بقره، آیه ۹۰.</ref> که نرمی و [[خواری]] است<ref>مفردات، ص ۵۴۸؛ لسان العرب، ج ۱۳، ص ۴۳۷، «هون».</ref> و این واژه با [[ذلت]] تفاوت دارد: [[ذلت]] فقط از مرتبه بالا بر پایین حاصل می‌شود؛ اما [[اهانت]] از طرف مرتبه مساوی نیز شدنی است<ref>معجم الفروق اللغویه، ص ۳۱۴؛ التحقیق، ج ۳، ص ۳۲۸ ـ ۳۲۹، «ذل».</ref>؛

# '''دحر:''' {{متن قرآن|مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا}}<ref>«هر کس این جهان زودگذر را بخواهد، آنچه در آن بخواهیم برای هر کس اراده کنیم زود بدو می‌دهیم سپس برای او دوزخ را می‌گماریم که در آن نکوهیده رانده درآید» سوره اسراء، آیه ۱۸.</ref> که دور کردن و راندن<ref> العین، ج ۳، ص ۱۷۷؛ مفردات، ص ۱۶۵، «دخر».</ref> با [[اهانت]] و [[خواری]] است<ref>لسان‌العرب، ج ۴، ص ۲۷۸ ـ ۲۷۹، «دخر».</ref>؛

# '''سفل:''' {{متن قرآن|وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلاَّنَا}} <ref>و کافران می‌گویند: پروردگارا! آن دو تن از پریان و آدمیان که ما را گمراه کردند نشانمان ده که آنان را زیر پا بیفکنیم تا از فرومایه‌ترین‌ها گردند؛ سوره فصلت، آیه۲۹.</ref> که مقابل [[برتری]] و به معنای [[پستی]] و [[خواری]] است<ref>مفردات، ص ۲۳۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص ۷۸، «سفل».</ref>؛

# '''[[خذل]]:''' {{متن قرآن|لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا}}<ref>«به راستی او مرا از قرآن پس از آنکه به من رسیده بود گمراه کرد و شیطان آدمی را وا می‌نهد» سوره فرقان، آیه ۲۹.</ref> یعنی ترک کمک<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۱۶۵؛ لسان العرب، ج ۱۱، ص ۲۰۲، «خذل».</ref> از سوی کسی که [[امید]] [[یاری]] به او می‌رود<ref>مفردات، ص ۱۴۴، «خذل».</ref>؛

# '''عنو:''' {{متن قرآن|وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا}}<ref>«چهره‌ها در برابر (خداوند) زنده بسیار پایدار فروتن می‌شود و هر کس (بار) ستمی بر دوش دارد نومید می‌گردد» سوره طه، آیه ۱۱۱.</ref> که [[ذلت]] همراه [[سختی]] است<ref>مفردات، ص ۳۵۰؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۳۰۸؛ قاموس قرآن، ج ۵، ص ۵۸، «عنا».</ref>؛

# '''نكس:''' {{متن قرآن|وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ}}<ref>«و کاش گناهکاران را آنگاه که نزد پروردگارشان سرافکنده‌اند می‌دیدی (که می‌گویند:) پروردگارا! دیدیم و شنیدیم اکنون بازمان گردان تا کاری شایسته کنیم که ما (اکنون) یقین داریم» سوره سجده، آیه ۱۲.</ref> به معنای وارونه کردن است<ref> العین، ج ۵، ص ۳۱۳؛ مفردات، ص ۵۰۵؛ لسان العرب، ج ۶، ص ۲۴۱، «نکس».</ref> و «نکس الرأس» یعنی سر را از روی [[ذلت]] و [[شرم]] به زیر افکندن<ref>لسان العرب، ج ۶، ص ۲۴۱، «نکس».</ref>؛

# '''قهر:''' {{متن قرآن|فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ}}<ref>«پس با یتیم تندی مکن!» سوره ضحی، آیه ۹.</ref> که [[غلبه]] همراه [[خوار]] کردن است<ref>مفردات، ص ۴۱۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۳۷۵، «قهر».</ref>؛

# '''[[خفض]]:''' {{متن قرآن|خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ}}<ref>«فرود آورنده‌ای است، فرابرنده» سوره واقعه، آیه ۳.</ref> که مقابل بلندی است<ref>العین، ج ۴، ص ۱۷۸؛ مفردات، ص ۱۵۲؛ النهایه، ج ۲، ص ۵۳، «خفض».</ref> و از آن‌رو به [[خدا]] خافض گفته می‌شود که خوارکننده [[جباران]] و [[ستمگران]] است.<ref>النهایه، ج ۲، ص ۵۳؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۴۵، «خفض».</ref> از تعبیراتی [[قرآنی]] نیز مفهوم [[ذلّت]] را می‌توان برداشت کرد؛ مانند [[محشور]] شدن بر صورت {{متن قرآن|وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا}}<ref>«و آن کس را که خداوند رهنمایی کند رهیافته است و آن کسان را که بیراه وانهد هرگز برای آنها در برابر وی یارانی نخواهی یافت و آنان را در رستخیز به رو در افتاده، نابینا و گنگ و ناشنوا گرد می‌آوریم؛ جایگاهشان دوزخ است، هرگاه (زبانه آتش آن)فرو نشیند برای آنان آتش را می‌افزاییم» سوره اسراء، آیه ۹۷.</ref>، به زیر افتادن چشم و نگاه زیرچشمی {{متن قرآن|خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ}}<ref>«در حالی که دیدگانشان (از شرم و ترس) بر زمین دوخته است (گرد) خواری (چهره) آنان را می‌پوشاند و (پیش‌تر هم) در حالی که تندرست بودند به سجده کردن فرا خوانده می‌شدند (و سجده نمی‌کردند)» سوره قلم، آیه ۴۳.</ref>؛ {{متن قرآن|وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ}}<ref>«و می‌بینی که آنان را بر آن (دوزخ) عرضه می‌دارند در حالی که از خواری خاکسارند، از زیر چشم می‌نگرند، و مؤمنان می‌گویند: زیانکاران آنانند که در روز رستخیز به خود و کسان خویش زیان رسانده‌اند، آگاه باشید که ستمگران در عذابی دیرپایند» سوره شوری، آیه ۴۵.</ref> و علامت گذاشتن بر بینی. {{متن قرآن|سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}}<ref>«به زودی بینی او را به خاک می‌مالیم» سوره قلم، آیه ۱۶.</ref>.<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>

== گونه‌های [[ذلت]] ==

جز ذلتی که به معنای [[تواضع]] و از موضوع بحث بیرون است، [[قرآن]] از دو گونه [[ذلت]] دیگر سخن می‌گوید:

=== [[ذلت]] مخلوقات در برابر [[خدا]] ===

از آنجا که هستی هر چیزی وابسته به هستی خداست، همگان در برابر [[ذات الهی]] [[ذلیل]] و خاضع‌اند<ref>الجدید، ج ۵، ص ۱۶.</ref>. [[قرآن کریم]] با [[تبیین]] [[ذلت]] عام و [[تکوینی]] تمام موجودات، در [[آیات]] گوناگون از این موضوع پرده برداشته و همه چیز را [[سجده]] کنانی دانسته که به جهت [[نیازمندی]] به [[خالق]] هستی، با تذلل، سر به خاک می‌سایند: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ}}<ref>«آیا به آنچه خداوند آفریده است ننگریسته‌اند که چگونه سایه‌های آن از راست و چپ باز می‌گردد و با فروتنی به خداوند سجده می‌برد؟» سوره نحل، آیه ۴۸.</ref>؛ یعنی همه اشیا همانند سایه‌هایی که بی‌اختیار از این سو به آن سو می‌روند، بر اثر نیاز به [[خالق]] و [[مدبر]] خود، در برابر او [[خاضع]] و ساجدند و اگر این [[خضوع]] نباشد، فوری نابود می‌شوند<ref>التبیان، ج ۶، ص ۳۸۸؛ الصافی، ج ۳، ص ۱۳۹؛ تفسیر خسروی، ج ۵، ص ۱۷۷.</ref>. این مطلب در [[آیات]] [[قیامت]] نیز به شکلی دیگر یاد شده و از حضور ذلیلانه همگان در پیشگاه [[الهی]]: {{متن قرآن|وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ}}<ref>«و روزی که در صور دمند، هر کس در آسمان‌ها و هر کس در زمین است می‌هراسد، جز کسی که خداوند بخواهد و همگان نزد او با فروتنی می‌آیند» سوره نمل، آیه ۸۷.</ref><ref>روح المعانی، ج ۱۰، ص ۲۴۳؛ البحر المدید، ج ۴، ص ۲۲۳؛ الجدید، ج ۵، ص ۲۵۷.</ref> و [[ظهور]] [[خواری]] هر موجودی در قبال [[ظهور]] [[سلطنت]] و [[قهر]] او: {{متن قرآن|وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا}}<ref>«چهره‌ها در برابر (خداوند) زنده بسیار پایدار فروتن می‌شود و هر کس (بار) ستمی بر دوش دارد نومید می‌گردد» سوره طه، آیه ۱۱۱.</ref><ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۰۲؛ المیزان، ج ۱۴، ص ۲۱۲.</ref>سخن گفته شده است.

شایسته است [[انسان]] نیز هماهنگ با عالم [[تکوین]]، [[ذلت]] در برابر [[خدا]] را در خویش تقویت کند و [[درک]] [[عزت خدا]] و [[ذلت]] همه مخلوقات در برابر او از [[کمالات]] [[انسان]] و [[شهود]] این امر، [[حقیقت]] [[عرفان]] و نتیجه [[ریاضت]] و [[سلوک]] [[عارفان]] است<ref>آداب الصلاه، ص ۱۰ ـ ۱۲.</ref>.<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>

=== ذلت ناپسند ===

بیشترین [[آیات]] [[ذلت]] درباره این گونه [[خواری]] است که بر اثر [[خشم]] و [[عذاب الهی]] است. [[خدا]] در [[آیات]] فراوانی با بیان مصادیق و عوامل این نوع [[زبونی]] و راه‌های [[نجات]] از آن (ادامه مقاله) همگان را از گرفتار شدن به آن بر حذر می‌دارد؛ حتی در آیاتی از [[خوار]] کردن دیگران نیز [[نهی]] می‌کند؛ مانند {{متن قرآن|فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ}}<ref>«پس با یتیم تندی مکن!» سوره ضحی، آیه ۹.</ref> که از [[غلبه]] بر [[یتیم]] همراه تحقیر وی باز می‌دارد<ref>مفردات، ص ۴۱۴، «قهر»؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۸، ص ۴۱۳.</ref>. هرچند مخاطب [[آیه]] شخص [[رسول خدا]] {{صل}} است، مسلّم، همگان را شامل می‌شود <ref>المیزان، ج ۲۰، ص ۳۱۱؛ نمونه، ج ۲۷، ص ۱۰۶.</ref>. از [[تمسخر]] دیگران نیز [[نهی]] شده است: {{متن قرآن| لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ }}<ref>«هیچ گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرد، بسا آنان از اینان بهتر باشند» سوره حجرات، آیه ۱۱.</ref> گفته شده: سخریه به معنای تحقیر و [[اهانت]] و اشاره به [[عیوب]] و نقایص کسی است، به گونه‌ای که خنده‌زا شود <ref>المحجة البیضاء، ج ۵، ص ۲۳۶؛ المیزان، ج ۱۸، ص ۳۲۱.</ref>.

از آیاتی برداشت می‌شود که [[ذلت]] ناپسند مراتبی دارد، چنان که آیه‌ای [[عذاب]] [[آخرتی]] را خوارکننده‌تر از [[عذاب]] [[دنیایی]] دانسته: {{متن قرآن|فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ}}<ref>«و ما در روزهایی شوم بادی سرد فرستادیم تا عذاب رسواساز را در زندگی این جهان به آنان بچشانیم و بی‌گمان عذاب جهان واپسین رسواسازتر است و آنان یاری نخواهند شد» سوره فصلت، آیه ۱۶.</ref> و آیه‌ای دیگر، کسانی را که با [[خدا]] و رسولش [[دشمنی]] می‌کنند، جزو ذلیل‌ترین افراد می‌خواند: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ}}<ref>«به یقین کسانی که با خداوند و پیامبرش مخالفت می‌کنند در شمار فرومایگانند» سوره مجادله، آیه ۲۰.</ref>؛ همچنین از آنجا که اصل ورود در [[آتش]]، [[خواری]] است: {{متن قرآن|رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ}}<ref>«پروردگارا! هر که را به آتش (دوزخ) درآوری، خوار کرده‌ای و ستمگران را یاوری نخواهد بود» سوره آل عمران، آیه ۱۹۲.</ref> [[منافقان]] که در پایین‌ترین [[درجه]] از [[جهنم]] هستند: {{متن قرآن|إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا}}<ref>«منافقان در اشکوبه فروتر دوزخ‌اند و برای آنان یاوری نمی‌یابی» سوره نساء، آیه ۱۴۵.</ref> از خوارترین‌هایند<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>.

== [[حقیقت]] و مصادیق [[ذلت]] ==

[[انسان‌ها]] در بستر [[تاریخ]]، با توجه به محدوده شناختشان پیوسته برای [[ذلت]] [[حقیقت]] و مصادیقی [[معتقد]] بودند، چنان که [[ملکه سبا]]، [[منش]] همیشگی [[پادشاهان]] را چنین وصف کرده که هرگاه وارد منطقه آبادی شوند، آن را تباه و عزیزانش را [[ذلیل]] می‌کنند: {{متن قرآن|قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}}<ref>«گفت: پادشاهان چون به شهری درآیند آن را ویران و مردم گرانمایه آن را خوار و بدین‌گونه رفتار می‌کنند» سوره نمل، آیه ۳۴.</ref>. [[مفسران]] مراد از آن را [[خواری]] بر اثر اسیری و [[قتل]]، ترک سرزمین و از دست دادن [[اموال]] دانسته‌اند<ref>روح المعانی، ج ۱۰، ص ۱۹۳؛ الصافی، ج ۴، ص ۶۵؛ المیزان، ج ۱۵، ص ۳۶۰.</ref>.

همچنین در روزگار [[جاهلیت]]، تولد نوزاد دختر را شوم و نگهداری وی را مایه [[خواری]] می‌دانستند: {{متن قرآن|وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِن سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلاَ سَاء مَا يَحْكُمُونَ }}<ref>«و چون یکی از ایشان را به دختر (دار شدن) نوید دهند چهره‌اش (از خشم) سیاه می‌شود و او (ناگزیر) خشم خود را فرو می‌خورد از بدی خبری که به او داده‌اند از قوم خود پنهان می‌گردد؛ آیا او را با (احساس) خواری نگه دارد یا (زنده) در خاک پنهان کند؛ هان! بد داوری می‌کنند» سوره نحل، آیه ۵۸-۵۹.</ref>.<ref>روض الجنان، ج ۱۲، ص ۵۱؛ التبیان، ج ۶، ص ۳۹۴؛ نمونه، ج ۱۱، ص ۲۶۷.</ref>

در آیه‌ای نیز به این دیدگاه [[انسان‌ها]] اشاره شده که اگر [[خدا]] آنان را بیازماید و روزی‌شان را تنگ کند، چنین می‌پندارند که [[خدا]] آنان را [[خوار]] کرده است: {{متن قرآن|وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ}}<ref>«و چون پروردگارش او را بیازماید و روزی‌اش را بر او تنگ گیرد می‌گوید پروردگارم مرا خوار داشت» سوره فجر، آیه ۱۶.</ref>.

[[قرآن کریم]] با صراحت، ذلت‌بار بودن اموری چون دختردار شدن {{متن قرآن|يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}}<ref>«از بدی خبری که به او داده‌اند از قوم خود پنهان می‌گردد؛ آیا او را با (احساس) خواری نگه دارد یا (زنده) در خاک پنهان کند؛ هان! بد داوری می‌کنند» سوره نحل، آیه ۵۹.</ref> و تنگ شدن روزی بر اثر [[آزمایش]] {{متن قرآن|وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ}}<ref>«و چون پروردگارش او را بیازماید و روزی‌اش را بر او تنگ گیرد می‌گوید پروردگارم مرا خوار داشت،» سوره فجر، آیه ۱۶.</ref> را نپذیرفته و در [[آیات]] بسیاری به بیان [[حقیقت]] و مصادیق واقعی [[ذلت]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] پرداخته است که در سه بخش پیش از [[اسلام]]، پس از [[اسلام]] و هنگام [[مرگ]] و در [[آخرت]] ارائه ‌پذیرند<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

# آزردن [[خدا]] و [[پیامبر اکرم]] {{صل}}: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«خداوند آنان را که خداوند و فرستاده او را می‌آزارند در این جهان و جهان بازپسین لعنت می‌کند و برای آنها عذابی خوارساز آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۵۷.</ref> [[نیرنگ]] با [[خدا]] و [[پیامبران]] {{عم}} که [[قرآن]] برای [[آرامش]] خاطر [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[تهدید]] مخالفانی<ref> مجمع البیان، ج ۶، ص ۵۴۹؛ احسن الحدیث، ج ۵، ص ۴۲۷.</ref> که [[آیات الهی]] را افسانه خوانده بودند {{متن قرآن|وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}}<ref>«و چون به آنان گفته شود که پروردگارتان چه فرو فرستاده است؟ می‌گویند: (آنها) افسانه‌های پیشینیان است» سوره نحل، آیه ۲۴.</ref> از پیشینیانی سخن می‌گوید که آنان نیز با [[پیامبران]] [[مکر]] ورزیدند و [[خدا]] افزون بر اینکه در [[دنیا]] بنیان آنها را از هم پاشید<ref>نمونه، ج ۱۱، ص ۱۹۸ ـ ۱۹۹؛ احسن الحدیث، ج ۵، ص ۴۲۷.</ref>، در [[قیامت]] نیز به عذابی خوارکننده گرفتارشان خواهد ساخت: {{متن قرآن|قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُم مِّنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِن فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَشْعُرُونَ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قَالَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالْسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ}}<ref>«به راستی، کسانی پیش از ایشان نیرنگ باختند آنگاه خداوند بنیان آنان را از پایه برکند و بام از فراز سرشان بر آنها فرود آمد و عذاب از جایی که درنمی‌یافتند به آنان فرا رسید سپس روز رستخیز آنان را خوار می‌گرداند و می‌فرماید: آن شریک‌های من که برای آنان (با پیامبران) مخالفت می‌کردید کجایند؟ و اهل دانش می‌گویند: بی‌گمان امروز خواری و عذاب برای کافران است» سوره نحل، آیه ۲۶-۲۷.</ref>؛ {{متن قرآن|وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ}}<ref>«و هنگامی که نشانه‌ای (از سوی خداوند) نزدشان آید می‌گویند ما هرگز ایمان نمی‌آوریم تا به ما نیز همانند آنچه به پیامبران خداوند داده شده است داده شود خداوند داناتر است که رسالت خود را کجا قرار دهد؛ به زودی به گناهکاران برای نیرنگی که می‌ورزیدند نزد خداوند خواری و عذابی سخت خواهد رسید» سوره انعام، آیه ۱۲۴.</ref>.<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>

 

از دیدگاه [[قرآن کریم]]، [[ایمان]] و [[عمل صالح]] دو رکن اصلی [[مصونیت]] [[انسان]] از ذلت‌اند، چنان که در آیاتی پس از اشاره به [[آفرینش انسان]] در نیکوترین [[اعتدال]] و سپس بازگرداندن او به پست‌ترین مراتب [[پستی]]، [[اهل]] [[ایمان]] و [[اعمال صالح]] از این [[خواری]] استثناء شده‌اند: {{متن قرآن| لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ}}<ref>«که ما انسان را در نیکوترین ساختار آفریده‌ایم، آنگاه او را به (پایه) فروترین فرومایگان بازگرداندیم مگر آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند که آنان را پاداشی بی‌منّت خواهد بود» سوره تین، آیه ۴-۶.</ref> این موضوع، همچنین در تقابل میان [[مؤمنان]] و [[کافران]] آشکارا مشاهده می‌شود، زیرا به کسانی که [[ایمان]] آورده و [[عمل صالح]] انجام دهند، [[بهشت]] پرنعمت را [[وعده]] داده و در مقابل، کسانی را که [[کفر]] ورزیده و [[آیات الهی]] را [[تکذیب]] کنند، به [[عذاب]] [[خوار]] کننده [[تهدید]] کرده است: {{متن قرآن|الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِّلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ}}<ref>«فرمانفرمایی در آن روز از آن خداوند است که در میان آنها داوری خواهد کرد آنگاه آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند در بوستان‌های پرنعمت‌اند و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ شمردند عذابی خوارساز خواهند داشت» سوره حج، آیه ۵۶-۵۷.</ref><ref>نمونه، ج ۱۴، ص ۱۴۹؛ تفسیر آسان، ج ۱۳، ص ۲۰۵ - ۲۰۶.</ref>.

 

# [[توبه]] از کارهای ناشایست: {{متن قرآن|يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا إِلاَّ مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا}}<ref>«روز رستخیز عذابش دو چندان می‌گردد و در آن (عذاب) به خواری جاوید می‌ماند جز کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و کاری شایسته کنند؛ که خداوند نیکی آنان را جانشین بدی‌هایشان می‌گرداند و خداوند آمرزنده بخشاینده است» سوره فرقان، آیه ۶۹-۷۰.</ref>، [[دعا]]: {{متن قرآن|رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ}}<ref>«پروردگارا! و آنچه با پیامبرانت به ما وعده کردی عطا کن و روز رستخیز ما را خوار مگردان؛ بی‌گمان تو در وعده (خود) خلاف نمی‌ورزی» سوره آل عمران، آیه ۱۹۴.</ref> و چنگ زدن [[اهل کتاب]] به ریسمانی از جانب [[خدا]] که مراد از آن را بازگشت و پیوند با خدا<ref> آلاء الرحمن، ج ۱، ص ۳۳۱؛ نمونه، ج ۳، ص ۵۲.</ref>، تمسک به [[قضا و قدر]] و [[احکام]] [[تکوینی]] و [[تشریعی]]<ref>المیزان، ج ۳، ص ۳۸۳ ـ ۳۸۴.</ref>، [[اسلام]]<ref>التفسیر الکبیر، ج ۸، ص ۳۲۹؛ روح المعانی، ج ۲، ص ۲۴۵.</ref> یا [[جزیه]] <ref>مجمع البيان، ج ۲، ص ۸۱۴؛ التفسير الكبير، ج ۸، ص ۳۲۸؛ تفسير كوثر، ج ۲، ص ۲۱۸.</ref> دانسته‌اند و تمسکشان به ریسمانی از [[مردم]] به معنای [[وابستگی]] به آنان <ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۸۱۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۸، ص ۳۲۸؛ تفسیر کوثر، ج ۲، ص ۲۱۸.</ref>، [[امان]] از سوی دیگران<ref>تفسیر بغوی، ج ۱، ص ۴۹۶؛ المیزان، ج ۳، ص ۳۸۳ ـ ۳۸۴.</ref>، [[اهل ذمه]] شدن<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۸۱۴؛ آلاء الرحمن، ج ۱، ص ۳۳۱.</ref> یا [[پیمان]] بستن با [[مردم]]: {{متن قرآن|ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ }}<ref>«جز در پناه خداوند یا پناه مردم هر جا یافته شوند محکوم به خواری‌اند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۲.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۸۱۴؛ تفسیر آسان، ج ۲، ص ۴۰۷.</ref> نیز راه‌های [[حفظ]] از [[ذلت]] معرفی شده‌اند<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|مقاله «ذلت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>.

 

 

 

[[رده:ذلت]]