ولایت در قرآن: تفاوت میان نسخهها
←مقدمه
جز (جایگزینی متن - 'صرف' به 'صرف') |
(←مقدمه) |
||
| خط ۱۸۵: | خط ۱۸۵: | ||
*هر [[انسانی]] در [[زندگی]] خود در برابر دو نوع "[[ولایت]] و [[حاکمیت]]" قرار دارد و راه سومی وجود ندارد: یا [[ولایت]] و [[حاکمیت خدا]] را میپذیرد که در این صورت، راه [[رستگاری]] و [[پیروزی]] را [[برگزیده]] و [[سرنوشت]] سعادتمندانهای برای خود [[انتخاب]] کرده است، یا آنکه به [[ولایت شیطان]] و [[شیاطین]] میپیوندد که در این صورت، راه [[گمراهی]] و [[فساد]] و [[بدبختی]] را پیموده و [[سرنوشت]] سیاه و شقاوتمندی را برای خود [[انتخاب]] کرده است. همه [[آیات]] [[سوره اعراف]] در [[تبیین]] این دو راه و آثار و نتایج و ابعاد و خصوصیات مربوط به آنها وارد شده تا آنجا که میفرماید: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ * إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ * وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ}}<ref>«کسانى را که غیر از خدا مىخوانید (و اطاعت مىکنید)، بندگانى همچون خود شما هستند؛ آنها را بخوانید، و اگر راست مىگویید باید به شما پاسخ دهند (و تقاضایتان را برآورند!) * آیا پاهایى دارند که با آن راه بروند؟! (پای آنها تنها به دستور خدا در اختیار آنهاست و در حقیقت اختیار پا و دست و چشم و گوش خود را نیز ندارند) یا دستهایى دارند که با آن چیزى را بگیرند (و کارى انجام دهند)؟! یا چشمانى دارند که با آن ببینند؟! یا گوشهایى دارند که با آن بشنوند؟! (نه، هرگز، چنین نیست) بگو: شریکانتان را (و فرمانروایانی که همتاى خدا قرار دادهاید) بخوانید، و براى من توطئه کنید، و لحظهاى مهلتم ندهید (تا بدانید کارى از آنها ساخته نیست)! * ولیّ و سرپرست من، خدایى است که این کتاب را نازل کرده؛ و او صالحان را سرپرستى مىکند * و کسانى را که جز او مىخوانید، نمىتوانند یاریتان کنند، و نه (حتّى) خودشان را یارى دهند» سوره اعراف، آیه ۱۹۴-۱۹۷.</ref>. | *هر [[انسانی]] در [[زندگی]] خود در برابر دو نوع "[[ولایت]] و [[حاکمیت]]" قرار دارد و راه سومی وجود ندارد: یا [[ولایت]] و [[حاکمیت خدا]] را میپذیرد که در این صورت، راه [[رستگاری]] و [[پیروزی]] را [[برگزیده]] و [[سرنوشت]] سعادتمندانهای برای خود [[انتخاب]] کرده است، یا آنکه به [[ولایت شیطان]] و [[شیاطین]] میپیوندد که در این صورت، راه [[گمراهی]] و [[فساد]] و [[بدبختی]] را پیموده و [[سرنوشت]] سیاه و شقاوتمندی را برای خود [[انتخاب]] کرده است. همه [[آیات]] [[سوره اعراف]] در [[تبیین]] این دو راه و آثار و نتایج و ابعاد و خصوصیات مربوط به آنها وارد شده تا آنجا که میفرماید: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ * إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ * وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ}}<ref>«کسانى را که غیر از خدا مىخوانید (و اطاعت مىکنید)، بندگانى همچون خود شما هستند؛ آنها را بخوانید، و اگر راست مىگویید باید به شما پاسخ دهند (و تقاضایتان را برآورند!) * آیا پاهایى دارند که با آن راه بروند؟! (پای آنها تنها به دستور خدا در اختیار آنهاست و در حقیقت اختیار پا و دست و چشم و گوش خود را نیز ندارند) یا دستهایى دارند که با آن چیزى را بگیرند (و کارى انجام دهند)؟! یا چشمانى دارند که با آن ببینند؟! یا گوشهایى دارند که با آن بشنوند؟! (نه، هرگز، چنین نیست) بگو: شریکانتان را (و فرمانروایانی که همتاى خدا قرار دادهاید) بخوانید، و براى من توطئه کنید، و لحظهاى مهلتم ندهید (تا بدانید کارى از آنها ساخته نیست)! * ولیّ و سرپرست من، خدایى است که این کتاب را نازل کرده؛ و او صالحان را سرپرستى مىکند * و کسانى را که جز او مىخوانید، نمىتوانند یاریتان کنند، و نه (حتّى) خودشان را یارى دهند» سوره اعراف، آیه ۱۹۴-۱۹۷.</ref>. | ||
*در این [[آیات]]، به عنوان نتیجه حقایق و بیناتی که در این [[سوره]] در رابطه با مسئله [[ولایت]] و [[سلطنت الهی]] بیان شده به این مطلب اشاره شده است که [[سلاطین]] و [[حکّام]] و آمران و ناهیانی که بدون [[اذن خدا]] و بدون [[تعیین]] و [[نصب الهی]] به [[پادشاهی]] و [[فرمانروایی]] پذیرفته میشوند، [[اختیار]] اعضاء و جوارح خود را نیز ندارند، تا چه رسد که اختیاردار دیگران شوند، و تنها [[فرمانروایی]] که [[سلطنت]] و [[قدرت]] [[حقیقی]] از آن او و در دست [[حکمت]] اوست، [[خدای متعال]] است، و لهذا فرمود: {{متن قرآن|إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ}}<ref>«همانا تنها ولیّ و فرمانروای من، خدایی است که کتاب (همان کتابی که در آغاز سوره به آن اشاره شد، یعنی قرآن که کتاب امر و نهی و قانون و دستور است) را نازل کرده است، و هم اوست که فرمانروایی و سرپرستی صالحان را عهدهدار است» سوره اعراف، آیه ۱۹۶.</ref><ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۱ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۱]].</ref>. | *در این [[آیات]]، به عنوان نتیجه حقایق و بیناتی که در این [[سوره]] در رابطه با مسئله [[ولایت]] و [[سلطنت الهی]] بیان شده به این مطلب اشاره شده است که [[سلاطین]] و [[حکّام]] و آمران و ناهیانی که بدون [[اذن خدا]] و بدون [[تعیین]] و [[نصب الهی]] به [[پادشاهی]] و [[فرمانروایی]] پذیرفته میشوند، [[اختیار]] اعضاء و جوارح خود را نیز ندارند، تا چه رسد که اختیاردار دیگران شوند، و تنها [[فرمانروایی]] که [[سلطنت]] و [[قدرت]] [[حقیقی]] از آن او و در دست [[حکمت]] اوست، [[خدای متعال]] است، و لهذا فرمود: {{متن قرآن|إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ}}<ref>«همانا تنها ولیّ و فرمانروای من، خدایی است که کتاب (همان کتابی که در آغاز سوره به آن اشاره شد، یعنی قرآن که کتاب امر و نهی و قانون و دستور است) را نازل کرده است، و هم اوست که فرمانروایی و سرپرستی صالحان را عهدهدار است» سوره اعراف، آیه ۱۹۶.</ref><ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۱ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۱]].</ref>. | ||
==معانى [[ولایت]] در [[قرآن]]== | |||
*کلمه "[[ولى]]" در [[قرآن مجید]] با مشتقات مختلف آن، ٢٣٣ بار به کار رفته است و از کلمات پُر استعمال محسوب مىشود. از این تعداد ۱٢٣ مرتبه به صورت اسم و ۱۱٠ مرتبه به صورت فعل در [[قرآن]] به کار رفته است<ref>به عنوان مثال مىتوان از فعل "تولّى" یادآور شد که داراى دو معناى متفاوت مَحبت و اعراض کردن است؛ معناى مَحبت مانند آیه شریفه: {{متن قرآن|وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}} («و هر کس از شما آنان را دوست بگیرد از آنان است» سوره مائده، آیه ۵۱)؛ و اما درباره معناى اعراض، برخى از اهل لغت نوشتهاند: "آن معنا"، در صورتى است که با حرف "عن" متعدى شده باشد که گاهى در آیه، لفظ آن مذکور است؛ مانند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا الله وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ}} («ای مؤمنان! از خداوند و پیامبر او فرمان برید و در حالی که سخن او را میشنوید از او رو مگردانید» سوره انفال، آیه ۲۰)؛ و گاهى آن حرف، در تقدیر است؛ مانند: {{متن قرآن|فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ الله عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ}} («و اگر رو بگردانند، خداوند به (کار) تبهکاران، داناست» سوره آل عمران، آیه ۶۳)؛ مفردات راغب، ص۸۸۶، کلمه ولى.</ref>. | |||
*اما کلمه "[[ولایت]]"، فقط دو بار در [[قرآن مجید]] استعمال شده است<ref>بنابر قرائت بعضى، در هر دو مورد آن، به صورت فتح "واو" است، پس ولایت با کسر "واو"، بنا بر آن قرائت، اصلاً در [[قرآن]] نیامده است و بنابر جواز هر دو وجه که بعضى قائل به آن هستند، با کسر "واو" نیز در قرآن آمده است؛ لذا برخى از اهل لغت نوشتهاند: {{متن قرآن|مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}} («شما را با آنان هیچ پیوندی نیست» سوره انفال، آیه ۷۲) با فتح "واو" و نیز با کسر آن، قرائت شده است؛ لسان العرب، ج۱۵، ص۴۰۱؛ ما اتفق لفظه و اختلف معناه، ص۴۷۱.</ref>: {{متن قرآن|هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا}}<ref>«آنجا، سروری از آن خداوند راستین است، او در پاداش دادن نیکوتر و در بخشیدن بهتر است» سوره کهف، آیه ۴۴.</ref>؛ [[ولایت]] در [[آیه شریفه]] به معناى [[سلطنت]] و [[مالکیت]] است، یعنى در آن روز [[قدرت]] و [[سلطه]] مطلق الهى [[ظهور]] مىکند و همگى تحت [[ولایت خدا]] در مىآیند و به او [[ایمان]] مىآورند و از آنچه در [[دنیا]] مىپرستیدهاند، بیزارى مىجویند. | |||
*{{متن قرآن|وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا}}<ref>«و کسانی که ایمان آورده و هجرت نکردهاند شما را با آنان هیچ پیوندی نیست تا آنکه هجرت گزینند» سوره انفال، آیه ۷۲.</ref>؛ [[ولایت]] در [[آیه شریفه]] به معناى [[نصرت]] است. | |||
*در بعضى موارد در [[قرآن]]، کلماتى آمده که داراى مفادّ بحث [[ولایت]] است، بدون اینکه کلمه ولى یا مشتقات آن استعمال شده باشد؛ ان شاء [[الله]] به برخى از موارد آن، در انواع کاربردهاى [[ولایت]] اشاره خواهد شد. | |||
*بر اساس موارد استعمال قرآنى مراد از [[ولایت]]، نحوهاى نزدیکى بدون فاصله بین دو شىء است که نوعى رابطه بین آن دو برقرار باشد؛ گاهى رابطه بین دو طرف مساوى است و گاهى [[مخالف]] همدیگر؛ بدین معنا که گاهى یک چیز با دیگرى همان رابطه را دارد که آن دیگرى با او دارد، مانند [[اخوّت]]. و گاهى رابطهاى که یک طرف با دیگرى دارد، غیر از رابطهاى است که طرف مقابل با او دارد، مثل [[ابوّت]]. اولى را - که رابطه طرفینى، تأثیر و تأثّر متقابل و مساوى است رابطه دوستى و مَحبت، [[نصرت]]، یارى و اعانت و امثال آن مىنامند که در برخى موارد مفید و داراى آثار مثبت و سازنده است و در بعضى موارد دیگر غیر مفید و داراى آثار منفى و عواقب [[سوء]]؛ چنان که دومى - که تأثیر و تأثّر در آن یک جانبه است رابطه سرپرستى، رهبرى و تدبیرى مىگویند. | |||
*رابطهاى که افراد [[جامعه]] و هممسلکان با هم دارند، از سنخ اول است و رابطه [[خداى متعال]] با مخلوقات خود از سنخ قِسم دوم است؛ البته [[خداى متعال]] آن قِسم دوم رابطه را، [[قدرت]] و توانایى سرپرستى و [[تدبیر]] را براى خلفاى خود [[جعل]] کرده است تا با آن [[ولایت]]، عهدهدار [[تدبیر امور]] بندگانش که مورد [[رحمت]] خاص او هستند، بشوند و براى [[امتحان]] و تحقق [[اختیار]] آنان، در [[شیطان]] نیز [[قدرت]] و توانایى [[سلطه]] و [[تدبیر]] منفى قرار داده است. | |||
*بنابراین، مراد از معناى جامع [[ولایت]]، [[قرب]] و نزدیکى است که به صورتهاى گوناگونى مطرح شده؛ و آن [[قرب]]، یا [[قرب]] حسى است، مثل نزدیک و قریب هم بودن دو چیز بدون فاصله اجنبى و شخص ثالث؛ یا [[قرب]] معنوى و غیر حسى است، مثل [[قرب]] دینى، [[قرب]] خویشاوندى، [[قرب]] اعتقادى، [[قرب]] دوستى، یارى و [[نصرت]]، [[قرب]] تدبیرى و [[سلطنت]] و.... | |||
*در [[قرآن کریم]] در بیشتر موارد، از نوع دوم که همان [[قرب]] غیرحسى و معنوى است، استعمال شده است، که در ذیل عنوان بعدى، (انواع کاربردهاى [[ولایت]] در [[قرآن]]) به آن معانى اشاره خواهد شد. | |||
*برخى [[مفسران]] نوشتهاند: "مُحصَّل و نتیجه معناى [[ولایت]] در موارد استعمال آن، عبارت است از یک نحو [[قدرت]] و نزدیکى که موجب نوعى از [[حقّ]] [[تصرف]] و [[مالکیت]] [[تدبیر]] مىشود"<ref>المیزان، ج۶، ص۱۰.</ref>.<ref>[[عبدالله حقجو|حقجو، عبدالله]]، [[ولایت در قرآن (کتاب)|ولایت در قرآن]]، ص:۳۶-۳۸.</ref> | |||
==[[ولایت]] [[ارث]]== | ==[[ولایت]] [[ارث]]== | ||