نافرمانی مدنی: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

نافرمانی مدنی، هر [[اقدام]] قانون‌شکنانه آشکار و عمدی است که با [[هدف]] جلب توجه همگان به [[نامشروع]] بودن برخی [[قوانین]] یا [[نادرستی]] آنها از جنبه [[اخلاقی]] و [[عقلانی]] انجام شود، برای نافرمانی مدنی چند پیش شرط وجود دارد:

#همه امکانات قانونی دیگر که شانس [[پیروزی]] دارد، قبلاً به کار گرفته شده باشد؛

#اقدامات مربوط به نافرمانی نباید چنان ابعادی به خود بگیرد که کارکرد [[نظم]] [[قانون اساسی]] را به مخاطره اندازد<ref>علی بابایی، فرهنگ علوم سیاسی، ص۹۲.</ref>.

====[[روایات]]====

#[[پیامبر اکرم]]{{صل}} به هنگام اعزام [[علاء بن حضرمی]]، به [[ولایت]] [[بحرین]]، در نامه‌ای به [[مردم]] نوشتند: {{متن حدیث|فإنی قد بعثت إلیکم العلاء بن الحضرمی، و أمرته أن یتقی الله وحده لا شریک له و أن یلین فیکم الجناح ویحسن فیکم السیرة ویحکم بینکم و بین من لقاه من الناس بما أمر الله فی کتابه من العدل و أمرتکم بطاعته اذا فعل ذلک، فإن حکم فعدل و قسم فأقسط و استرحم فرحم فاسمعوا له و أطیعوا و أحسنوا مؤازرته و معونته}}؛ علاء بن حضرمی را به سوی شما گسیل کردم و به او [[دستور]] دادم که تنها از خدایی که شریکی ندارد، [[پروا]] کند، و در میان شما [[فروتنی]] پیشه نماید و [[رفتار نیکو]] داشته باشد و در [[مقام]] [[داوری]] به [[عدالت]] [[رفتار]] کند، و شما را به [[اطاعت]] از او فراخواندم اگر او به وظایفش عمل کرد، اگر به عدالت [[حکم]] راند، و با [[قسط]] تقسیم نمود و به کسانی که خواهان [[رحم]] و [[شفقت]] بودند، رحم و شفقت کرد، به فرامینش گوش کنید، و اطاعتش نمایید، و به [[نیکی]] [[یاری]] و حمایتش کنید<ref>احمدی میانجی، مکاتیب الرسول، ج۲، ص۶۱۹.</ref>؛

#[[امام علی]]{{ع}} پس از [[نصب]] [[مالک اشتر]] به ولایت [[مصر]]، طی نامه‌ای به مردم این دیار ضمن معرفی [[مالک]] و [[تجلیل]] از وی، می‌نویسد: {{متن حدیث|فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ‏ فِيمَا طَابَقَ‏ الْحَقَّ}}<ref>نهج‌البلاغه، نامه ۳۸.</ref>؛ “به سخنش گوش فرا دهید، و از او اطاعت کنید در آنچه که [[مطابق با حق]] است”. ملاحظه می‌شود که هم [[رسول خدا]]{{صل}} و هم [[امیرمؤمنان]]{{ع}} از مردم [[انتظار]] “اطاعت مطلق” از [[کارگزاران]] خویش را نداشته و چنین توصیه‌ای هم به آنان نکرده‌اند، بلکه [[مقید]] بوده‌اند که “قید و شرط” اطاعت از آنان را هم بیان کنند تا نه کارگزارشان چنین توقعی داشته باشد و نه مردم [[تصور]] کنند که [[وظیفه]] دارند از کارگزاران به‌طور مطلق [[اطاعت]] کنند؛

معنای حدیث هم روشن است، نباید برای اطاعت از احدی، [[نافرمانی خدا]] را کرد. در حدیث “جنس اطاعت” [[نفی]] شده {{متن حدیث|لَا طَاعَةَ}}، یعنی هر نوعی از اطاعت که معصیت خدا باشد، منتفی است. چنان‌که اطاعت از “هر مخلوقی” که [[معصیت الهی]] باشد، نیز نفی شده است. به تعبیر علمای [[علم اصول]]، نکره {{متن حدیث|لِمَخْلُوقٍ‏}} در [[سیاق]] نفی {{متن حدیث|لَا}} مفید عموم است. آن که اطاعتش ذاتاً [[واجب]] است، [[حق]] تبارک و تعالی است؛ اطاعت از غیرخدا تنها در صورتی مجاز و [[مشروع]] است که در راستای [[اطاعت از خدا]] باشد. به همین جهت، تنها از کسانی می‌توان اطاعت کرد که:

از این بیان [[نبوی]] استفاده می‌شود که [[کارگزاران]] [[حکومت نبوی]] تنها در محدوده [[قوانین]] و [[مقررات الهی]] [[حق]] [[امر و نهی]] دارند و امر و نهی آنان خارج از این محدوده [[لزوم اطاعت]] ندارد. اطاعت نکردن از [[کارگزار]] [[حکومتی]] چیزی جز [[مقاومت]] و [[نافرمانی مدنی]] نیست. از عموم [[کلام]] [[حضرت]] (أیّما أمیر) هم استفاده می‌شود که این مسئله اختصاصی به [[فرماندهان]] نظامی ندارد، بلکه هر کارگزار حکومتی، چه لشکری و چه کشوری در این محدوده حق امر و نهی دارد. این آفت در مراکز نظامی وجود دارد که فرماندهان نظامی برای خود به‌طور مطلق حق امر و نهی و برای نیروهای تحت امر خود [[وظیفه]] [[فرمانبری]] قائلند، [[غافل]] از آنکه حق امر و نهی آنان محدود و [[مقید]] به رعایت [[حدود الهی]] است.<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۶۷.</ref>

====[[ادله]] [[وجوب نهی از منکر]]====

====[[سیره معصوم]]{{عم}}====

نمونه‌های معروف مخالفت [[حضرت علی]]{{ع}} با خلفا به دوران [[خلیفه سوم]] مربوط می‌شود و شفاف‌ترین آنها که همراه با سخنی است از آن [[حضرت]]، ماجرای [[تبعید]] [[ابوذر]]، [[صحابی]] معروف [[رسول خدا]]{{صل}} به [[سرزمین]] [[ربذه]] است. [[خلیفه]] که [[تحمل]] انتقادها و اعتراض‌های [[اباذر]] را به [[سیاست‌ها]] و عملکرد خود در زمینه‌های مختلف، مانند به قدرت رساندن افراد [[فاسق]] و [[فاجر]] و [[حیف]] و میل [[بیت‌المال]] را نداشت، [[حکم]] تبعید او را صادر کرده و [[فرمان]] داد احدی با او سخن نگوید و او را در [[خروج]] از [[مدینه]] مشایعت نکند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} با وجود اطلاع از [[دستور]] خلیفه همراه با فرزندانش، [[حسن]] و [[حسین]]{{عم}}، برادرش [[عقیل]] و [[عمار]] به [[دیدار]] ابوذر رفته و او را به [[صبر]] و [[استقامت در راه حق]] [[دعوت]] کرد<ref>{{متن حدیث|يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ غَضِبْتَ لِلَّهِ فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ إِنَّ الْقَوْمَ خَافُوكَ عَلَى دُنْيَاهُمْ وَ خِفْتَهُمْ‏ عَلَى‏ دِينِكَ‏ فَاتْرُكْ فِي أَيْدِيهِمْ مَا خَافُوكَ عَلَيْهِ وَ اهْرُبْ مِنْهُمْ بِمَا خِفْتَهُمْ عَلَيْهِ فَمَا أَحْوَجَهُمْ إِلَى مَا مَنَعْتَهُمْ وَ مَا أَغْنَاكَ عَمَّا مَنَعُوكَ وَ سَتَعْلَمُ مَنِ الرَّابِحُ غَداً وَ الْأَكْثَرُ [حَسَداً] حُسَّداً وَ لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ كَانَتَا عَلَى عَبْدٍ رَتْقاً ثُمَّ اتَّقَى اللَّهَ لَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْهُمَا مَخْرَجاً لَا يُؤْنِسَنَّكَ إِلَّا الْحَقُّ وَ لَا يُوحِشَنَّكَ إِلَّا الْبَاطِلُ فَلَوْ قَبِلْتَ دُنْيَاهُمْ لَأَحَبُّوكَ وَ لَوْ قَرَضْتَ‏ مِنْهَا لَأَمَّنُوكَ}}؛ “ای اباذر تو برای خدا خشمگین شدی، پس امیدوار به آنکه برای او خشمگین شدی باش. این مردم از تو بر دنیای خود ترسیدند، و تو بر دینت از آنان ترسیدی، پس آنچه که از تو بر آن می‌ترسند، بر ایشان واگذار کن، و با آنچه که از آنان بر آن ترس داری بگریز، چه بسیار محتاجند اینان به آنچه که تو آنها را از آن منع می‌نمودی، و چقدر بی‌نیازی تو از آنچه که آنان تو را از آن منع می‌نمودند، زودا که فردا (ی قیامت) بدانی که سود با کی است، و چه کس بیشتر رشک برده می‌شود (دانسته باش) و اگر آسمان‌ها و زمین‌ها بر کسی تنگ گیرند و آن کس از خدا پرهیز داشته باشد، خداوند در آن دو راهی برای او خواهد گشود (ای ابی‌ذر) جز حق با تو انس نمی‌گیرد، و جز باطل از تو نمی‌رمد، پس اگر تو پذیرفتار دنیای آن شده بودی آنها دوستدار تو می‌شدند، و اگر بعضی از آن را (از آنان) قرض گرفته بودی تو را ایمن می‌داشتند” (نهج‌البلاغه، خ ۱۳۰).</ref>. و در پاسخ [[خلیفه]] مبنی بر این که چرا از [[فرمان]] من [[تخلف]] کردی؟ فرمود: {{متن حدیث|أو کلما أمرت بأمر معصیة أطعناک فیه}}<ref>ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۸، ص۲۵۳؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۳۵۹.</ref>؛ “آیا [[انتظار]] داری هرگاه [[دستور]] به [[معصیت]] دادی، از تو [[اطاعت]] کنم؟!” این جمله به خوبی دلالت دارد بر اینکه [[مردم]] نمی‌توانند آن دسته از فرمان‌های [[حکومتی]] را که [[گناه]] و معصیت شمرده می‌شود، [[پیروی]] کنند. در چنین مواردی [[حق]] [[مقاومت]] و [[نافرمانی مدنی]] برای آنان محفوظ است.