←تعریف رزق
| خط ۲۱: | خط ۲۱: | ||
رزق در اصطلاح [[اشاعره]] چیزی است که [[خدا]] به [[انسان]] میرساند تا از آن بهرهمند شود؛ چه به خوردن، چه به غیر آن؛ از [[راه]] [[حلال]] به دست آمده باشد یا [[حرام]]؛<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۷۲. </ref> ولی در اصطلاح [[معتزله]] چیزی است که میشود از آن بهره برد و کسی [[حق]] منع از آن را ندارد. <ref> شرح الاصول الخمسه، ص ۵۳۲. </ref> با توجه به قید اخیر به چیزی که از راه حرام به دست آید و غذایی که به مهمان داده میشود و علوفه دام، [[رزق]] گفته نمیشود. <ref> کشف المراد، ص ۴۶۳. </ref> | رزق در اصطلاح [[اشاعره]] چیزی است که [[خدا]] به [[انسان]] میرساند تا از آن بهرهمند شود؛ چه به خوردن، چه به غیر آن؛ از [[راه]] [[حلال]] به دست آمده باشد یا [[حرام]]؛<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص ۱۷۲. </ref> ولی در اصطلاح [[معتزله]] چیزی است که میشود از آن بهره برد و کسی [[حق]] منع از آن را ندارد. <ref> شرح الاصول الخمسه، ص ۵۳۲. </ref> با توجه به قید اخیر به چیزی که از راه حرام به دست آید و غذایی که به مهمان داده میشود و علوفه دام، [[رزق]] گفته نمیشود. <ref> کشف المراد، ص ۴۶۳. </ref> | ||
[[نظریه]]معتزله در [[شیعه]] نیز طرفدارانی دارد. <ref> جمل العلم و العمل، ص ۴۶؛ رسائل المرتضی، ج ۲، ص ۲۷۲. </ref> به [[اعتقاد]] برخی، [[اختلاف]] میان این دو دیدگاه لفظی بوده و برخاسته از فرق نگذاشتن میان رزق [[تکوینی]] و [[تشریعی]] است،<ref> توضیح المراد، ص ۶۲۹. </ref> بنابراین، انتفاع حرام را نمیتوان از جهت [[تشریع]] به خدا نسبت داد و به گونه حرام از رزق قائل شد: {{متن قرآن| قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ }}<ref>« خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد» سوره اعراف، آیه ۲۸.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان میدهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز میدارد؛ به شما اندرز میدهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>، هر چند انتساب تکوینی آن به خدا مشکلی ندارد و رزق تکوینی به شمار میآید. در عین حال، روزی اشخاص را نمیتوان در آن منحصر دانست، چون با [[نهی]] تشریعی از آن سازگار نیست، از این رو برای همه حتی کسی که از راه حرام ارتزاق میکند بهرهای از [[رزق حلال]] مقدر شده است: {{متن قرآن|قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو آیا جز خداوند آفریننده آسمانها و زمین را سرور گزینم و اوست که (روزی) میخوراند و به او نمیخورانند؟ بگو فرمان یافتهام که نخستین کس باشم که تسلیم (خداوند) میشود و (به من گفتهاند) هرگز از مشرکان مباش!» سوره انعام، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}}<ref>«و خداوند برخی از شما را بر برخی دیگر در روزی، برتری داده است و برتری یافتگان روزیهای خود را به بردگان خویش باز نمیگردانند تا با همه در آن برابر گردند. آیا نعمت خداوند را انکار میکنند؟» سوره نحل، آیه ۷۱.</ref>، زیرا [[خدا]] تأمین روزی هر جنبندهای از جمله [[انسان]] را حقی بر عهده خود دانسته است: {{متن قرآن|وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}}<ref>«و هیچ جنبندهای در زمین نیست مگر که روزیاش بر خداوند است و (خداوند) آرامشگاه و ودیعهگاه او را میداند؛ (این) همه در کتابی روشن (آمده) است» سوره هود، آیه ۶.</ref>، {{متن قرآن| وَفِي السَّمَاء رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ فَوَرَبِّ السَّمَاء وَالأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ}}<ref>«و روزی شما و آنچه به شما نوید میدهند در آسمان است پس، سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این (سخن) به همان گونه که سخن میگویید راستین است» سوره ذاریات، آیه ۲۲-۲۳.</ref> [[رزق]] مذکور [[رزق]] خاص بوده و در مقابل رزق عام قرار دارد که شامل هر چیزی میشود که در بقای وجود موجودات نقش دارد و آن نیز مانند رزق خاص مکتوب و مقدر است. | [[نظریه]] معتزله در [[شیعه]] نیز طرفدارانی دارد. <ref> جمل العلم و العمل، ص ۴۶؛ رسائل المرتضی، ج ۲، ص ۲۷۲. </ref> به [[اعتقاد]] برخی، [[اختلاف]] میان این دو دیدگاه لفظی بوده و برخاسته از فرق نگذاشتن میان رزق [[تکوینی]] و [[تشریعی]] است،<ref> توضیح المراد، ص ۶۲۹. </ref> بنابراین، انتفاع حرام را نمیتوان از جهت [[تشریع]] به خدا نسبت داد و به گونه حرام از رزق قائل شد: {{متن قرآن| قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ }}<ref>« خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد» سوره اعراف، آیه ۲۸.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان میدهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز میدارد؛ به شما اندرز میدهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>، هر چند انتساب تکوینی آن به خدا مشکلی ندارد و رزق تکوینی به شمار میآید. در عین حال، روزی اشخاص را نمیتوان در آن منحصر دانست، چون با [[نهی]] تشریعی از آن سازگار نیست، از این رو برای همه حتی کسی که از راه حرام ارتزاق میکند بهرهای از [[رزق حلال]] مقدر شده است: {{متن قرآن|قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو آیا جز خداوند آفریننده آسمانها و زمین را سرور گزینم و اوست که (روزی) میخوراند و به او نمیخورانند؟ بگو فرمان یافتهام که نخستین کس باشم که تسلیم (خداوند) میشود و (به من گفتهاند) هرگز از مشرکان مباش!» سوره انعام، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}}<ref>«و خداوند برخی از شما را بر برخی دیگر در روزی، برتری داده است و برتری یافتگان روزیهای خود را به بردگان خویش باز نمیگردانند تا با همه در آن برابر گردند. آیا نعمت خداوند را انکار میکنند؟» سوره نحل، آیه ۷۱.</ref>، زیرا [[خدا]] تأمین روزی هر جنبندهای از جمله [[انسان]] را حقی بر عهده خود دانسته است: {{متن قرآن|وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}}<ref>«و هیچ جنبندهای در زمین نیست مگر که روزیاش بر خداوند است و (خداوند) آرامشگاه و ودیعهگاه او را میداند؛ (این) همه در کتابی روشن (آمده) است» سوره هود، آیه ۶.</ref>، {{متن قرآن| وَفِي السَّمَاء رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ فَوَرَبِّ السَّمَاء وَالأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنطِقُونَ}}<ref>«و روزی شما و آنچه به شما نوید میدهند در آسمان است پس، سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این (سخن) به همان گونه که سخن میگویید راستین است» سوره ذاریات، آیه ۲۲-۲۳.</ref> [[رزق]] مذکور [[رزق]] خاص بوده و در مقابل رزق عام قرار دارد که شامل هر چیزی میشود که در بقای وجود موجودات نقش دارد و آن نیز مانند رزق خاص مکتوب و مقدر است. | ||
[[قرآن کریم]] درباره کسانی که [[گمان]] و توقع نرسیدن [[نصرت خدا]] (روزی وی) <ref> کنز الدقائق، ج ۹، ص ۵۵. </ref> به پیامبرش را دارند میفرماید که خود را از این [[غیظ]] حلقآویز کنند: {{متن قرآن|مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ}}<ref>«هر کس که گمان میداشت خداوند در این جهان و در جهان واپسین هرگز پیامبر را یاری نخواهد کرد، (اینک) ریسمانی از سقف بیاویزد سپس (رشته زندگی خود را) ببرد آنگاه بنگرد که آیا این تدبیر او خشمش را از بین میبرد؟» سوره حج، آیه ۱۵.</ref> گفتنی است که رزق با توجه به معنای آن (عطیهای که از آن بهره برده شود)، به "خیر" [[وصف]] شده است: {{متن قرآن|وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى}}<ref>«و به آنچه با آن دستههایی از آنان را بهرهمند گرداندهایم چشم مدوز، آراستگی زندگی این جهان را (به آنان دادهایم) تا آنان را در آن بیازماییم و روزی پروردگارت بهتر و پایاتر است» سوره طه، آیه ۱۳۱.</ref> رزق هر کسی به اندازه انتفاع اوست، در نتیجه کسی که [[مال]] بسیاری دارد ولی از مقدار اندکی از آن بهره میبَرَد رزق وی از جهت استفاده، به همان اندازه خواهد بود، پس گشودگی و تنگی روزی را نباید همان زیادی و کمی مال دانست، گرچه همه [[اموال]] انسان از آن جهت که [[خداوند]] آنها را [[عطا]] میکند روزی شخص به شمار میآیند؛<ref> المیزان، ج ۳، ص ۱۴۱. </ref> حتی اگر این روزی دادن برای [[مؤاخذه]] کسانی باشد که در پی [[گرفتاریها]]، [[هشدارها]] را از یاد میبرند: {{متن قرآن|فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}}<ref>«آنگاه چون هشدارهایی را که به آنان داده شده بود فراموش کردند درهای هر چیز (از نعمت و آسایش) را بر آنان گشودیم تا چون از دادهها دلشاد (و سرمست) شدند ناگهان ایشان را (به عذاب) فرو گرفتیم و آنان یکباره ناامید گردیدند» سوره انعام، آیه ۴۴.</ref> مراد از "گشودن درهای هرچیز" در [[آیه]] یاد شده، [[رزق]] دانسته شده است،<ref> تفسیر صنعانی، ج ۲، ص ۲۰۹؛ کنز الدقائق، ج ۴، ص ۳۲۹. </ref> چنان که [[سلطنت]] امثال [[نمرود]] و [[قارون]] یا [[اموال]] و زیورهای قارون به ایتاء ([[عطا]] کردن) [[خداوند]] نسبت داده شده که برای [[امتحان]] و [[اتمام حجت]] یا [[استدراج]]، روزی آنها شده است. <ref> المیزان، ج ۳، ص ۱۳۸ ـ ۱۴۱؛ ج ۱۰، ص ۱۴۸. </ref>.<ref>[[سید رضا اسحاقنیا تربتی|اسحاقنیا تربتی]] و [[سید مجتبی موسوی|موسوی]]؛ [[رزق (مقاله)|مقاله "رزق"]]؛ [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref> | [[قرآن کریم]] درباره کسانی که [[گمان]] و توقع نرسیدن [[نصرت خدا]] (روزی وی) <ref> کنز الدقائق، ج ۹، ص ۵۵. </ref> به پیامبرش را دارند میفرماید که خود را از این [[غیظ]] حلقآویز کنند: {{متن قرآن|مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ}}<ref>«هر کس که گمان میداشت خداوند در این جهان و در جهان واپسین هرگز پیامبر را یاری نخواهد کرد، (اینک) ریسمانی از سقف بیاویزد سپس (رشته زندگی خود را) ببرد آنگاه بنگرد که آیا این تدبیر او خشمش را از بین میبرد؟» سوره حج، آیه ۱۵.</ref> گفتنی است که رزق با توجه به معنای آن (عطیهای که از آن بهره برده شود)، به "خیر" [[وصف]] شده است: {{متن قرآن|وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى}}<ref>«و به آنچه با آن دستههایی از آنان را بهرهمند گرداندهایم چشم مدوز، آراستگی زندگی این جهان را (به آنان دادهایم) تا آنان را در آن بیازماییم و روزی پروردگارت بهتر و پایاتر است» سوره طه، آیه ۱۳۱.</ref> رزق هر کسی به اندازه انتفاع اوست، در نتیجه کسی که [[مال]] بسیاری دارد ولی از مقدار اندکی از آن بهره میبَرَد رزق وی از جهت استفاده، به همان اندازه خواهد بود، پس گشودگی و تنگی روزی را نباید همان زیادی و کمی مال دانست، گرچه همه [[اموال]] انسان از آن جهت که [[خداوند]] آنها را [[عطا]] میکند روزی شخص به شمار میآیند؛<ref> المیزان، ج ۳، ص ۱۴۱. </ref> حتی اگر این روزی دادن برای [[مؤاخذه]] کسانی باشد که در پی [[گرفتاریها]]، [[هشدارها]] را از یاد میبرند: {{متن قرآن|فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}}<ref>«آنگاه چون هشدارهایی را که به آنان داده شده بود فراموش کردند درهای هر چیز (از نعمت و آسایش) را بر آنان گشودیم تا چون از دادهها دلشاد (و سرمست) شدند ناگهان ایشان را (به عذاب) فرو گرفتیم و آنان یکباره ناامید گردیدند» سوره انعام، آیه ۴۴.</ref> مراد از "گشودن درهای هرچیز" در [[آیه]] یاد شده، [[رزق]] دانسته شده است،<ref> تفسیر صنعانی، ج ۲، ص ۲۰۹؛ کنز الدقائق، ج ۴، ص ۳۲۹. </ref> چنان که [[سلطنت]] امثال [[نمرود]] و [[قارون]] یا [[اموال]] و زیورهای قارون به ایتاء ([[عطا]] کردن) [[خداوند]] نسبت داده شده که برای [[امتحان]] و [[اتمام حجت]] یا [[استدراج]]، روزی آنها شده است. <ref> المیزان، ج ۳، ص ۱۳۸ ـ ۱۴۱؛ ج ۱۰، ص ۱۴۸. </ref>.<ref>[[سید رضا اسحاقنیا تربتی|اسحاقنیا تربتی]] و [[سید مجتبی موسوی|موسوی]]؛ [[رزق (مقاله)|مقاله "رزق"]]؛ [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref> | ||