رزق در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

افزون بر ماده رزق، واژگان و تعبیرهایی همچون {{متن قرآن|حَسَنَةً}}<ref> سوره بقره، آیه ۲۰۱.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۵۳۰؛ ج ۳، ص ۱۲۲؛ ج ۴، ص ۷۱۹. </ref>، {{متن قرآن|ثَوَابَ الدُّنْيَا}}<ref> سوره آل عمران، آیه ۱۴۵.</ref>.<ref>تفسیر مقاتل، ج ۱، ص ۴۱۳. </ref>، {{متن قرآن|أَنْزَلْنَا}}<ref> سوره بقره، آیه ۵۹.</ref>.<ref> تفسیر مقاتل، ج ۲، ص ۴۲۷. </ref>، {{متن قرآن|أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}}<ref> سوره انعام، آیه ۴۴.</ref>، {{متن قرآن|بِخَيْرٍ}}<ref> سوره بقره، آیه ۱۰۶.</ref>.<ref> مجمع البیان، ج ۴، ص ۴۳۶. </ref>، {{متن قرآن|رَّحْمَةٍ}}<ref> سوره فاطر، آیه ۲.</ref>.<ref>تفسیر مقاتل، ج ۳، ص ۵۵۱. </ref>، {{متن قرآن|رَّيْحَانُ}}<ref> سوره الرحمن، آیه ۱۲.</ref>.<ref>التبیان، ج ۹، ص ۴۶۷، ۵۱۴. </ref>، {{متن قرآن|حَيَاةً طَيِّبَةً}}<ref> سوره نحل، آیه ۹۷.</ref>.<ref>التبیان، ج ۶، ص ۴۲۴. </ref>، {{متن قرآن|فَضْلاً}}<ref>سوره بقره، آیه ۶۴.</ref>.<ref> تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۹۶؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۴۳۵. </ref>، {{متن قرآن|يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ}}<ref> سوره بقره، آیه ۲۴۵.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۶۰۸. </ref>، {{متن قرآن|يَنْصُرَهُ}}<ref>» سوره حج، آیه ۱۵.</ref>.<ref>التبیان، ج ۷، ص ۲۹۸. </ref>، {{متن قرآن|مَعِيشَ}}<ref> سوره طه، آیه ۱۲۴.</ref>.<ref>التبیان، ج ۶، ص ۳۲۶. </ref> در [[قرآن]] ناظر به موضوع [[رزق]] دانسته شده‌اند.

واژه "رازق" در [[قرآن کریم]] نیامده؛ ولی به صورت فعل و صیغه [[مبالغه]] {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ}}<ref>«بی‌گمان این خداوند است که بسیار روزی‌بخش توانمند استوار است» سوره ذاریات، آیه ۵۸.</ref> و ترکیب {{متن قرآن|خَيْرُ الرَّازِقِينَ}}<ref>« بهترین روزی دهندگانی» سوره مائده، آیه ۱۱۴.</ref> در باره [[خدا]] به کار رفته است. البته اسم رازق در [[روایات]] و [[ادعیه]]، فراوان در باره خدا به کار رفته است؛<ref>الکافی، ج ۱، ص ۱۱۲؛ مصباح المتهجد، ص ۱۴۱. </ref> همچنین از این صفت با آیاتی نظیر {{متن قرآن|أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}}<ref>«آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند بهتر است» سوره زخرف، آیه ۳۲.</ref> که ناظر به تقسیم [[معیشت]] [[مردم]] در [[زندگی دنیا]] از سوی خداست و نیز با اسم "[[قاسم]]" در [[ادعیه]] یاد شده <ref>المصباح، ص ۲۵۱. </ref> و قاسم به معنای قسمت کننده [[ارزاق]] میان [[بندگان]] به [[عدل]] است<ref>شرح الاسماءالحسنی، ج ۱، ص ۱۲۴. </ref>.<ref>[[سید رضا اسحاق‌نیا تربتی|اسحاق‌نیا تربتی]] و [[سید مجتبی موسوی|موسوی]]؛ [[رزق (مقاله)|مقاله "رزق"]]؛ [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

==منشأ رزق==

'''اشکال:''' با وجود [[حصر]] رازقیت در [[خدا]] در این آیه، چرا در [[قرآن کریم]] این صفت به [[بندگان]] نیز اسناد داده شده است، چنان که در آیه {{متن قرآن|قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}}<ref>«عیسی پسر مریم گفت: خداوندا! ای پروردگار ما! خوانی از آسمان بر ما فرو فرست تا برای ما، برای آغاز و انجام ما  عیدی و نشانه‌ای از سوی تو باشد و به ما روزی ده و تو بهترین روزی دهندگانی» سوره مائده، آیه ۱۱۴.</ref> خداوند [[بهترین]] رازق‌ها شمرده شده: {{متن قرآن|وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}}<ref>التبیان،ج ۴، ص ۶۲؛ المیزان، ج ۶، ص ۲۳۶. </ref> یا در آیه {{متن قرآن|وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا}}<ref>«و دارایی‌هایتان را که خداوند (مایه) پایداری (زندگی) شما گردانیده است به کم‌خردان نسپارید و از در آمد آن، آنان را روزی و پوشاک رسانید و با آنان با زبانی شایسته سخن گویید» سوره نساء، آیه ۵.</ref> اولیای [[یتیمان]] سفیه از اینکه افزون بر احتیاجات ضروری، [[اموال]] آنها را در اختیارشان قرار دهند [[نهی]] و به دادن [[رزق]] و [[پوشاک]] ایشان سفارش شده‌اند.

بر پایه [[آیات قرآن کریم]]، رازق مستقل تنها خداست: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ}}<ref>«بی‌گمان این خداوند است که بسیار روزی‌بخش توانمند استوار است» سوره ذاریات، آیه ۵۸.</ref>، کلیدهای [[آسمان]] و [[زمین]] به دست اوست. {{متن قرآن|لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}}<ref>«کلیدهای آسمان‌ها و زمین از آن اوست و آنان که به آیات خداوند انکار ورزیدند زیانکارند» سوره زمر، آیه ۶۳.</ref> و رزق هر جنبنده‌ای بر عهده خداست: {{متن قرآن|وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}}<ref>«و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر که روزی‌اش بر خداوند است و (خداوند) آرامشگاه  و ودیعه‌گاه  او را می‌داند؛ (این) همه در کتابی روشن (آمده) است» سوره هود، آیه ۶.</ref> [[قرآن]]، مشرکانی را که با [[علم]] به رازق آسمان و زمین بودن خدا باز هم [[شرک]] می‌ورزند، به [[تقوا]] فرا می‌خواند: {{متن قرآن|قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ}}<ref>«بگو چه کسی از آسمان و زمین به شما روزی می‌رساند یا کیست که بر گوش و دیدگان (شما) چیرگی دارد و چه کسی زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون می‌آورد و چه کسی امر (آفرینش) را کارسازی  می‌کند؟ خواهند گفت: خداوند؛ بگو پس آیا پرهیزگاری نمی‌ورزید؟» سوره یونس، آیه ۳۱.</ref> و با تأکید بر اینکه هیچ خالقی جز [[خدا]] نیست و اوست که روزی می‌دهد، چرایی [[انحراف]] [[مشرکان]] را طرح می‌کند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}}<ref>«ای مردم! نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید؛ آیا آفریننده‌ای جز خداوند هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) باز گردانده می‌شوید؟» سوره فاطر، آیه ۳.</ref> از نگاه [[قرآن]]، کشتن [[فرزندان]] از [[بیم]] [[تنگدستی]] خطایی بزرگ و خاستگاه آن [[بی‌اعتقادی]] به رازقیت خدا به فرزندان و [[پدران]] است: {{متن قرآن|وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا}}<ref>«و فرزندانتان را از ترس ناداری مکشید، ما به آنان و شما روزی می‌دهیم؛ بی‌گمان کشتن آنان گناهی بزرگ است» سوره اسراء، آیه ۳۱.</ref> خداست که روزی هر کسی را که بخواهد گسترده می‌کند و روزی هر که را بخواهد کم می‌کند و خاستگاه آن را [[آگاهی]] و [[بینایی]] خود می‌داند: {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا}}<ref>«بی‌گمان پروردگارت روزی را برای هر که بخواهد می‌گسترد و (یا) تنگ می‌دارد که او به (حال) بندگانش آگاه بیناست» سوره اسراء، آیه ۳۰.</ref> و در این، نشانه‌ای برای [[مؤمنان]] است: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}}<ref>«و آیا ندیده‌اند که خداوند برای هر که بخواهد روزی را فراخ یا تنگ می‌دارد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که ایمان دارند» سوره روم، آیه ۳۷.</ref>؛ ولی بیشتر [[مردم]] آگاهی ندارند: {{متن قرآن|قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«بگو: بی‌گمان پروردگارم برای هر کس که بخواهد روزی را فراخ یا تنگ می‌گرداند اما بیشتر مردم نمی‌دانند» سوره سبأ، آیه ۳۶.</ref>