اکمال دین: تفاوت میان نسخه‌ها

بر پایه مبانی پذیرفته شده در [[عرفان]] و [[حکمت اسلامی]] می‌توان گفت دین دارای دو وجهه ظاهری و [[باطنی]] است: وجهه باطنی دین که جنبه «یلی الحقی» آن است، فراتر از زمان و مکان و امری غیر تدریجی است، ازاین‌رو همواره کامل بوده و نقصی در آن [[راه]] ندارد؛ ولی وجهه ظاهری دین که جنبه «یلی‌الخلقی» آن است امری تدریجی بوده و در ابتدا ناقص است و با [[نزول]] همه [[معارف]] و احکام آن کامل می‌گردد، تا بین ظاهر و [[باطن دین]] مطابقت حاصل شود. وجهه [[باطنی]] [[دین]] که نزد خداست، یکی بیش نیست و آن همان [[اسلام]] است: «اِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الاِسلـم» ([[آل‌عمران]] / ۳، ۱۹) و در زمان‌های مختلف به صورت [[شرایع]] گوناگون [[ظهور]] می‌یابد، بنابراین، بحث [[اکمال دین]] در خصوص وجهه ظاهری [[دین]] و در دو [[جهت]] قابل پیگیری است: ۱. در مقایسه شرایع با یکدیگر. ۲. در [[شریعت]] خاص؛ مانند اسلام، با توجه به [[نزول]] تدریجی [[معارف]] و [[احکام]] آن. این مطلب را احتمالاً بتوان از تعابیر «لکم»، «دینکم» و «علیکم» در [[آیه]] محوری بحث استفاده کرد.

[[دین اسلام]] (در وجهه ظاهری آن) پیوسته مورد [[تهدید]] [[کافران]] بوده است: «الیَومَ یسَ الَّذینَ کَفَروا مِن دینِکُم». ([[مائده]] / ۵، ۳) [[روز]] نزول این آیه، چنان‌که از خود آن برمی‌آید [[زمان]] [[ناامیدی]] کافران و ایمن شدن [[مسلمانان]] از آنان است، بنابراین تا آن روز کافران به نابودی اسلام [[امیدوار]] بوده و برای آن نقشه می‌کشیدند، به‌گونه‌ای که [[شایسته]] بود [[مؤمنان]] ازاین نقشه‌ها برحذر باشند. (آل‌عمران / ۳، ۶۹؛ بقره / ۲، ۱۰۹؛ صفّ / ۶۱، ۹) این نقشه‌ها از تلاش برای رخنه‌کردن در [[اراده]] و [[همت]] رسول‌اکرم{{صل}} و [[تضعیف]] آن آغاز شد: «ودّوا لَو تُدهِنُ فَیُدهِنون» (قلم / ۶۸، ۹ و نیز [[اسراء]] / ۱۷، ۷۴؛ کافرون / ۱۰۹، ۱ ـ ۳) و همچنان ادامه داشت تا نوبت به آخرین [[امید]] آنان برای نابودی دین رسید و آن اینکه [[پیامبر]]{{صل}} [[فرزندی]] ندارد و با [[مرگ]] وی دوران [[دعوت]] و دین او نیز سپری خواهد شد. در آیه ۳ [[کوثر]] / ۱۰۸ به این امید آنان اشاره شده است: «اِنَّ شانِئَکَ هُوَالاَبتَر». [[قدرت]] و [[شوکت]] اسلام، کافران را در همه آرزوهایشان ناکام و [[ناامید]] کرده بود، به جز واپسین خواسته آنان که هنوز به آن امید بسته بودند و تنها در صورتی این [[آرزو]] نیز به [[یأس]] می‌گرایید که [[خداوند]] برای دین خود امامی [[نصب]] کند که در [[حفظ]] و [[تدبیر امر]] [[دین]] و [[ارشاد]] [[امت اسلامی]] [[جانشین رسول اکرم]]{{صل}} باشد تا بدین وسیله [[دین]] * از مرحله [[قیام]] به حامل شخصی به مرحله قیام به حامل نوعی خارج شده و با تبدیل شدن صفت حدوث آن به صفت بقاء کامل گردد: «الیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم.»... ([[مائده]] / ۵، ۳)<ref> المیزان، ج۵، ص۱۷۵ـ ۱۷۶؛ نمونه، ج۴، ص۲۶۴ـ ۲۶۵؛ مجموعه آثار، ج ۴، ص ۸۹۸، «امامت».</ref> نکته شایان توجه در این خصوص آن است که دین و [[قرآن]]، برنامه [[زندگی]] [[انسان‌ها]] و [[راه]] [[سعادت]] آنهاست و هر برنامه‌ای به مجری نیاز دارد؛ ولی هرکسی نمی‌تواند مجری قرآن و دین باشد، بلکه تنها کسی می‌تواند چنین امر خطیری را بر عهده گیرد که تکوینا با قرآن و دین پیوند عمیقی داشته و در [[حقیقت]]، خود، قرآن و دین مجسّم باشد. چنین شخصی در [[زمان]] [[حیات]] [[رسول اکرم]]{{صل}} خود ایشان بود و پس از آن [[حضرت]]، تنها [[امیرمؤمنان]]، [[امام علی]] *{{ع}} و [[فرزندان]] [[معصوم]] ایشان از چنین خصوصیتی برخوردارند، ازاین‌رو براساس [[روایات]] [[قطعی]] و [[متواتر]]، رسول اکرم{{صل}} [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} را به عنوان [[جانشین]] خود به [[مردم]] معرفی کرد <ref>الغدیر، ج ۱، ص ۱۴ ـ ۲۹۳.</ref> و به اتفاق جمیع [[مسلمانان]]، کسی به جز امیرمؤمنان{{ع}} به عنوان [[جانشین پیامبر اکرم]]{{صل}} [[نصب]] نشده است، بنابراین و با توجه به خصوصیت باب اِفعال که دفعی بودن است، [[اکمال دین]] به‌معنای افزودن فریضه‌ای به‌مجموعه [[معارف]] و [[احکام دین]] است که با آن [[دین الهی]] کامل گشت و آن [[فریضه ولایت]] * امیرمؤمنان، [[علی]]{{ع}} است که در ادامه [[آیه]] با تعبیر «[[اتمام نعمت]]» به آن اشاره شده است: «... و اَتمَمتُ عَلَیکُم نِعمَتی». (مائده / ۵، ۳) توضیح آنکه [[نعمت]] امری نسبی و عبارت از چیزی است که با طبع شی‌ء سازگار باشد و براساس دسته‌ای از [[آیات قرآن]]، بیشتر اشیا یا همه آنها نسبت به یکدیگر نعمت هستند، زیرا میان آنها در [[نظام]] [[تدبیر]]، [[سازگاری]] و [[هماهنگی]] است: «و اِن تَعُدّوا نِعمَتَ اللّهِ لا تُحصوها». ([[ابراهیم]] / ۱۴، ۳۴ و نیز ر. ک: [[لقمان]] / ۳۱، ۲۰) از سوی دیگر برخی [[آیات]] بعضی از اشیا را [[شرّ]] دانسته است: «ولا یَحسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا اَنَّما نُملی لَهُم خَیرٌ لاَِنفُسِهِم اِنَّما نُملی لَهُم لِیَزدادُوا اِثمـًا.»... ([[آل‌عمران]] / ۳، ۱۷۸ و نیز ر. ک: عنکبوت / ۲۹، ۶۴؛ آل‌عمران / ۳، ۱۹۷) جمع میان این دو دسته آیات باتوجه به آیاتی دیگر، آن است که هرچه موافق با غرض [[الهی]] از [[آفرینش انسان]] بوده و وی را در مسیر [[عبودیت]]: «وماخَلَقتُ الجِنَّ والاِنسَ اِلاّ لِیَعبُدون» (ذاریات / ۵۱، ۵۶) و رسیدن به [[سعادت]] [[یاری]] کند [[نعمت]] * است و همان چیز اگر [[انسان]] را از سعادت و عبودیت دور کند نقمت است، بنابراین، اشیا به‌خودی خود نه نعمت محسوب می‌شوند و نه نقمت و نعمت بودن آنها از [[جهت]] اشتمال آنها بر [[روح]] عبودیت و دخول در [[ربوبیت الهی]] ([[ولایت]]) است، پس نعمت [[حقیقی]] همان ولایت است و هر چیزی با اشتمال بر درجه‌ای از ولایت، نعمت می‌شود. [[ولایت الهی]] نسبت به [[تدبیر امور]] [[دینی]] [[انسان‌ها]]، بدون ولایت [[رسول اکرم]]{{صل}} و ولایت [[اولواالامر]] *{{ع}} ناقص است ([[نساء]] / ۴، ۵۹؛ [[مائده]] / ۵، ۵۵)، ازاین‌رو و با توجه به معنای لغوی «تمام» و تفاوت آن با «کمال»، ولایت الهی که همان تدبیر امور[[دین]] است، امری واحد و دارای سه جزء [[ولایت خدا]]، ولایت رسول اکرم{{صل}}، [[ولایت اهل‌بیت]]{{ع}} است. این امر تا پیش از [[نزول]] [[آیه ۳ مائده]] / ۵، ناقص بود و با اعلام ولایت [[امیرمؤمنان]]، [[علی]]{{ع}} تمام شد، زیرا ولایت خدا و [[ولایت پیامبر اکرم]]{{صل}} تنها تا [[زمان]] [[نزول وحی]] کافی بود و برای دورانهای بعدی کفایت نمی‌کرد.<ref>المیزان، ج ۵، ص ۱۸۰ ـ ۱۸۱.</ref> در روایاتی از [[اهل‌بیت]]{{ع}} ولایت آخرین [[فریضه الهی]] دانسته شده که پس از آن هیچ [[فریضه]] دیگری نازل نشده است.<ref>الکافی، ج ۱، ص ۳۴۵؛ مجمع‌البیان، ج۳، ص۲۷۴.</ref> [[مفسران شیعه]] <ref>الکاشف، ج۳، ص۱۳؛ الغدیر، ج۱، ص۲۳۰؛ نمونه، ج ۴، ص۲۶۴.</ref> براساس عمده [[روایات اهل بیت]]{{ع}} <ref>الکافی، ج ۸، ص ۲۲؛ امالی، ص ۳۵۶؛ مناقب، ابن شهرآشوب، ج ۳، ص ۳۲.</ref> بر این اعتقادند که [[آیه اکمال دین]] در [[روز]] [[هجدهم ذیحجه]] [[سال دهم هجری]]، پس از آخرین [[حج]] [[رسول اکرم]]{{صل}} ([[حجه‌الوداع]]) و در [[غدیر خم]]، زمانی نازل شد که رسول اکرم{{صل}} [[علی]]{{ع}} را به [[ولایت]] [[مسلمانان]] [[نصب]] کرد. روایاتی از [[اهل سنت]] <ref>مناقب، ابن مغازلی، ص ۶۹؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص ۱۵؛ شواهد التنزیل، ص ۹۲ ـ ۹۸.</ref> و برخی از منقولات [[تاریخی]] <ref>تاریخ دمشق، ج۴۲، ص ۲۳۳ ـ ۲۳۷؛ تاریخ‌یعقوبی، ج ۲، ص ۴۳؛ السیرة النبویه، ج ۴، ص ۱۷۴.</ref> نیز این نظریه را [[تأیید]] می‌کند. در [[روایات شیعه]]، این روز بزرگ‌ترین [[عید]] مسلمانان شناسانده شده است.<ref>امالی، ص ۱۲۵؛ تهذیب، ج ۳، ص ۱۲۸؛ تفسیر فرات کوفی، ص ۱۱۸.</ref> پیش از این [[خداوند]] در آیه‌ای به افراد با [[ایمان]] سه [[وعده]] داده بود: [[خلافت]] در روی [[زمین]]، [[امنیت]] و [[آرامش]] برای [[پرستش]] [[پروردگار]] و استقرار [[آیین]] مورد [[رضایت خدا]]: «وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ ءامَنوا مِنکُم وعَمِلوا الصّــلِحـتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِی‌الاَرضِ... ولَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دینَهُمُ الَّذِی ارتَضی لَهُم ولَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم اَمنـًا». ([[نور]] / ۲۴، ۵۵) می‌توان روز [[اکمال دین]] در غدیر خم را [[زمان]] تحقق این سه وعده دانست، گرچه تحقق کامل آنها در [[زمان قیام امام مهدی]]{{ع}} خواهد بود.<ref>المیزان، ج۵، ص۱۸۲؛ نمونه، ج۴، ص۲۶۸ـ۲۶۹.</ref> در تبیین اکمال دین و عامل و زمان آن نظریه‌های دیگری نیز وجود دارد که به دلیل [[مخالفت]] با [[قرآن]] کـریم و [[روایات معتبر]] قابل پذیرش نیست؛<ref>المیزان، ج ۵، ص ۱۶۸ ـ ۱۷۴، ۱۹۲ ـ ۲۰۱؛ نمونه، ج ۴، ص ۲۶۳ ـ ۲۶۸؛ مجموعه آثار، ج ۴، ص ۸۹۱ ـ ۸۹۸، «امامت».</ref> از جمله:

۴. در [[روز عرفه]] [[سال دهم هجری]]، با نزول این [[آیه]] کامل شدن [[دین]] اعلام گشت.<ref>کشف الاسرار، ج ۳، ص ۱۷؛ التفسیر الکبیر، ج ۶، ص ۱۳۷؛ تفسیر قرطبی، ج ۶، ص ۴۲.</ref> این نظریه، قول بسیاری از [[مفسران اهل سنت]] است. آنان در بیان عامل [[اکمال دین]] اموری را ذکر کرده‌اند؛ مانند: نزول همه [[فرایض]] و [[حلال و حرام]] یا بخش عمده آن و تبیین [[قوانین]] [[قیاس]] و [[اجتهاد]]،<ref> الکشاف، ج۱، ص۶۰۵؛ تفسیر قرطبی، ج۶، ص۴۲؛ التحریر والتنویر، ج ۶، ص ۱۰۳.</ref> کفایت امر [[دشمنان]] و [[غلبه]] [[مسلمانان]] بر آنان،<ref>الکشاف، ج۱، ص۶۰۵؛ التفسیرالکبیر، ج۶، ص۱۳۸.</ref> اکمال [[حج]] و [[خالص]] شدن [[مکه]] برای مسلمانان و بیرون رفتن مشرکان از آن،<ref> جامع‌البیان، مج۴، ج۶، ص۱۰۷ـ۱۰۹؛ مجمع‌البیان، ج ۳، ص ۲۷۴.</ref> داخل شدن [[عربها]] در اسلام <ref>جامع البیان، مج ۴، ج ۶، ص ۱۰۵؛ روض الجنان، ج ۶، ص ۲۴۳.</ref> و....