استدراج: تفاوت میان نسخه‌ها

واژه استدراج به معنای [[فریب دادن]] و نزدیک کردن تدریجی، بالا بردن و به‌زیر افکندن، نزدیک‌ شدن به‌تدریج و درجه‌ درجه است<ref>سید علی‌ اکبر قرشی، قاموس قرآن، ج۲، ص۳۳۵. بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۷۰۶.</ref>.<ref>ر.ک. [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۷۳؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۸۰.</ref>

در [[فرهنگ]] اصطلاحات [[علم کلام]]، یعنی نزدیک ساختن گام به گام و تدریجیِ [[گنهکاران]] [[غافل]] و لجوج به [[عذاب الهی]]، در [[پوشش]] برخورداری از نعمت‌های پی‌درپی [[دنیوی]]<ref>.ر.ک. جمعی از نویسندگان، دانشنامه کلام اسلامی، ماده «استدراج».</ref> و در اصطلاح [[دینی]] به معنای آن است که [[خداوند]] [[گناهکاران]] و [[نافرمانان]] [[جسور]] را سریع گرفتار [[عقوبت]] نمی‌کند؛ بلکه درهای [[نعمت]] خود را بر آنها می‌‌گشاید. حال این [[فراوانی نعمت]] یا آنها را از [[خواب غفلت]] بیدار می‌کند که این همان [[هدایت الهی]] است و یا بر [[غرور]] آنها می‌افزاید و [[عقوبت]] را سخت‌تر می‌سازد که این استدراج است<ref>اصول کافی‌، ج ۴، ص ۱۸۹؛ تاج العروس‌، ج ۲، ص ۴۱؛ تفسیر نمونه‌، ج ۷، ص ۳۳.</ref>. به عبارت دیگر استدراج این‌گونه اتفاق می‌افتد که [[خداوند]] به افرادی بدون [[استحقاق]] و با وجود [[گناه]]، [[نعمت]] می‌بخشد تا به آن سرمست و سرگرم شوند و از [[یاد مرگ]] و [[توبه]] [[غافل]] گردند<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۲، ص۲۶۸؛ مفردات، ص۳۱۱؛ التحقیق، ج۳، ص۲۱۰.</ref>. استدراج از [[سنن]] [[اجتماعی]] [[الهی]] است<ref>سید محمد حسین طباطبایی، المیزان، ج۱۹، ص۳۸۶.</ref>.

استدراج، دو حالت ظاهری و [[باطنی]] دارد که دو روی یک سکه‌اند؛ حالت ظاهری آن تنعّم، [[آسایش]] و [[احساس]] [[عزت]] و [[اقتدار]] و حالت [[باطنی]] و واقعی آن فرو رفتن آرام در باتلاق [[هلاکت]] و ابتلای تدریجی به [[عذاب الهی]] را نمایش می‌دهند<ref>ر.ک. [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۷۳؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۸۰؛ [[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه استدراج (مقاله)|مقاله «آیه استدراج»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۶۴-۶۵.</ref>.

استدراج فقط در این دو [[آیه]] به صورت صریح آمده و هر دو درباره تکذیب‌کنندگان [[آیات الهی]] است؛ اما کید الهی، مهلت دادن، [[استهزاء]]، طول عمر دادن و... به عنوان استدراج، بارها در [[آیات قرآن]] تکرار شده است.  

در [[تاریخ]] [[بشر]] نمونه‌های فراوانی برای این [[سنت الهی]] مضبوط است و اختصاص به [[جامعه]]، گروه، [[نسل]] و عصر خاصی ندارد، بلکه همه [[جوامع]] و اعصار و اعقاب را در بر می‌گیرد که چندین نمونه بارز آن در گزارش‌های صریح قصص [[قرآن]] انعکاس یافته است از جمله: داستان‌های [[قوم عاد]] و [[ثمود]]، [[قوم]] [[سبأ]]، [[قوم]] [[فرعون]]، [[بلعم باعورا]]، [[قارون]] و...<ref>[[محمود سرمدی|سرمدی، محمود]]، [[آیه استدراج (مقاله)|مقاله «آیه استدراج»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۶۴-۶۵.</ref>.

==[[متکلمان]] و استدراج==

[[متکلمان]] [[مسلمان]]، استدراج را در دو معنا به کار برده‌اند:

#امور و کارهای شگفت و فوق‌العاده که از کسانی مانند [[مرتاضان‌]] و [[راهبان]] سر می‌زند؛

#مهلتی که [[خداوند]] به [[بندگان]] گناهکارش می‌دهد و چون می‌خواهد آنان را نگونبخت ([[عذاب]]) کند، خواسته‌های دنیایی‌شان را بر آورده می‌‌کند و [[بنده]] بدون آنکه خود بداند، اندک اندک از [[رحمت خدا]] دور می‌شود و به [[کیفر]] او نزدیک می‌گردد<ref>ر.ک. دائرة المعارف تشیع، ۲/ ۱۰۰.</ref>.<ref>ر.ک. [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۷۴.</ref>  

نکتۀ قابل توجه آن است که در استدراج، اخذ و سقوط، تدریجی است، که از بدترین عقوبت‌هاست؛ چون مجال و [[فرصت]] [[توبه]] کردن را از [[انسان]] می‌‌گیرد، یعنی [[انسان]] به حالی می‌‌رسد که بعد از آن، [[لطف]] و [[عنایت]] [[خدای متعال]] به هیچ نحو شامل حال او نمی‌شود و از [[انسان]] این [[شایستگی]] سلب می‌‌گردد که [[خدا]] او را با گرفتاری و یا حادثه‌ای خاص متوجه خودش سازد و نجاتش بخشد. استدراج  الزاماً در [[بدکاری]] و بدکرداری دامان [[انسان]] را نمی‌گیرد، بلکه افرادی که حتی به نعمت‌های ظاهری متنعم باشند و ظاهراً هیچ اشکالی در کارشان وجود ندارد، بیشتر باید از این [[وحشت]] کنند که مبادا مغضوب [[پروردگار]] و در معرض استدراج باشند<ref>ر.ک. [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۹.</ref>.

==آثار سنت استدراج==

از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} [[نقل]] شده است که: "[[خداوند]] به [[داود]] [[وحی]] کرد که ای [[داود]]، در هر حال از من بترس و از هر حالی بیشتر، آن موقعی بترس که نعمت‌هایم از هر دری به سویت سرازیر می‌شود. مبادا کاری کنی که به زمینت زنم و دیگر به نظر [[رحمت]] به تو نظر نکنم"<ref>الدر المنثور، ج۳، ص۲۳.</ref> و یا در [[آیات]]{{متن قرآن|أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ}}<ref>«آیا می‌پندارند در آنچه از مال و فرزندان که آنان را بدان یاری می‌رسانیم» سوره مؤمنون، آیه ۵۵.</ref>، {{متن قرآن|نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ}}<ref>«برای آنان در نیکی‌ها شتاب می‌ورزیم؟ (خیر،) بلکه در نمی‌یابند» سوره مؤمنون، آیه ۵۶.</ref> [[خداوند]] کسانی را که اشتباهی داشته‌اند متنبه نموده و می‌فرماید: "اگر ما در [[مال]] و [[اولاد]] به ایشان توسعه دادیم، [[خیال]] نکنند که خواسته‌ایم [[خیرات]] ایشان را زودتر به ایشان برسانیم؛ چون اگر چنین بود، [[توانگران]] و مترفین ایشان را به [[عذاب]] خود دچار نمی‌کردیم، بلکه این عمل ما برای بیشتر [[عذاب]] کردن است<ref>المیزان، ج۷، ص۵۲.</ref>.