جز
جایگزینی متن - 'سواره نظام' به 'سوارهنظام'
(←منابع) |
جز (جایگزینی متن - 'سواره نظام' به 'سوارهنظام') |
||
| (۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{سیره معصوم}} | {{سیره معصوم}} | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = سیره | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[سیره نظامی در معارف و سیره نبوی]]| پرسش مرتبط = }} | |||
'''[[سیره نظامی پیامبر خاتم]]{{صل}}''' به گونهای است که نمیتوان ایشان را جنگطلب نامید، بلکه تأکید ایشان همواره بر [[صلح]] و [[دوستی]] بوده است. اما اگر نیاز به عملیات نظامی بعد از گفتگو و [[دعوت]] بود آن حضرت روشهایی را [[اعمال]] میکردند مانند: استفاده از نیروی کار آزموده و ماهر؛ گردآوری اطلاعات؛ تشکیل شورای نظامی؛ روحیه دادن در مواقع [[بحرانی]] و... . | '''[[سیره نظامی پیامبر خاتم]] {{صل}}''' به گونهای است که نمیتوان ایشان را جنگطلب نامید، بلکه تأکید ایشان همواره بر [[صلح]] و [[دوستی]] بوده است. اما اگر نیاز به عملیات نظامی بعد از گفتگو و [[دعوت]] بود آن حضرت روشهایی را [[اعمال]] میکردند مانند: استفاده از نیروی کار آزموده و ماهر؛ گردآوری اطلاعات؛ تشکیل شورای نظامی؛ روحیه دادن در مواقع [[بحرانی]] و... . | ||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
[[رفتار]] عملی [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از آغاز تا پایان به گونهای بود که به هیچ وجه نمیتوان به ایشان برچسب جنگطلبی زد. تأکید [[رسول]] [[صلح]] و [[دوستی]] در درجه اول، بر [[صلح]] و آشتی و [[سازش]] بود، اما این برنامه، مرز ویژهای داشت. | [[رفتار]] عملی [[پیامبر اکرم]] {{صل}} از آغاز تا پایان به گونهای بود که به هیچ وجه نمیتوان به ایشان برچسب جنگطلبی زد. تأکید [[رسول]] [[صلح]] و [[دوستی]] در درجه اول، بر [[صلح]] و آشتی و [[سازش]] بود، اما این برنامه، مرز ویژهای داشت. | ||
[[رسول خدا]]{{صل}} اگر چه [[جبهه]] [[ظلم]] را به [[صلح]] و [[سازش]] و رعایت [[حق]] و [[عدالت]] [[دعوت]] میکرد؛ ولی هیچ گاه با ستم، [[سازش]] نکرد. گام اول ایشان در رویارویی با [[ظالمان]]، [[دعوت]] و [[انذار]] بود نه [[جنگ]] و [[خشونت]]؛ [[جنگ]] و [[خشونت]]، آخرین راهی بود که [[پیامبر]] برای رویارویی با [[ظالمان]] و طاغوتهای زمان به کار میگرفت<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۰.</ref>. | [[رسول خدا]] {{صل}} اگر چه [[جبهه]] [[ظلم]] را به [[صلح]] و [[سازش]] و رعایت [[حق]] و [[عدالت]] [[دعوت]] میکرد؛ ولی هیچ گاه با ستم، [[سازش]] نکرد. گام اول ایشان در رویارویی با [[ظالمان]]، [[دعوت]] و [[انذار]] بود نه [[جنگ]] و [[خشونت]]؛ [[جنگ]] و [[خشونت]]، آخرین راهی بود که [[پیامبر]] برای رویارویی با [[ظالمان]] و طاغوتهای زمان به کار میگرفت<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۰.</ref>. | ||
==اهداف [[جنگ]] در [[سیره نبوی]]{{صل}}== | == اهداف [[جنگ]] در [[سیره نبوی]] {{صل}} == | ||
===[[مدارا]] و [[گفتگو]]؛ اساس دعوت=== | === [[مدارا]] و [[گفتگو]]؛ اساس دعوت=== | ||
اساس [[رسالت پیامبر]]{{صل}} بر گذشت و [[مدارا]]<ref>آل عمران: ۱۵۹؛ شعرا: ۲۱۴ و ۲۱۵؛ حجر: ۸۸ و اعراف: ۱۹۹.</ref> بود و تا جایی که [[اعتقادات]] و [[حدود الهی]] محفوظ بماند، با [[مشرکان]] و [[اهل کتاب]] به عطوفت و [[رأفت]]، [[رفتار]] و از [[حقوق]] شخصی خویش چشم پوشی میکرد<ref>موارد نقل شده در کتب سیره به حدی است که میتوان گفت این مسئله از ویژگیهای شخصیتی پیامبر{{صل}} بوده است. ر.ک: ابوبکر بیهقی، دلائل النبوه، ج ۱، ص ۳۱۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۲۷۸؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج ۳، ص ۳۷۳؛ قاضی عیاض اندلسی، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج ۱، ص ۲۲۱ و البخاری، صحیح، ج ۸، ص ۳۳.</ref> | اساس [[رسالت پیامبر]] {{صل}} بر گذشت و [[مدارا]]<ref>آل عمران: ۱۵۹؛ شعرا: ۲۱۴ و ۲۱۵؛ حجر: ۸۸ و اعراف: ۱۹۹.</ref> بود و تا جایی که [[اعتقادات]] و [[حدود الهی]] محفوظ بماند، با [[مشرکان]] و [[اهل کتاب]] به عطوفت و [[رأفت]]، [[رفتار]] و از [[حقوق]] شخصی خویش چشم پوشی میکرد<ref>موارد نقل شده در کتب سیره به حدی است که میتوان گفت این مسئله از ویژگیهای شخصیتی پیامبر {{صل}} بوده است. ر. ک: ابوبکر بیهقی، دلائل النبوه، ج ۱، ص ۳۱۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۲۷۸؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج ۳، ص ۳۷۳؛ قاضی عیاض اندلسی، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج ۱، ص ۲۲۱ و البخاری، صحیح، ج ۸، ص ۳۳.</ref> | ||
شیوههایی همچون ارسال مبلغان مذهبی<ref>برای نمونه ر.ک: الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۴۲ - ۴۳ و ج ۴، ص ۱۷۹ - ۱۸۱؛ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج ۱، ص ۳۵۴، ۳۵۵ و ۳۴۷؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج ۲، ص ۱۶۹ - ۱۷۰ و ج ۱، ص ۳۸۲ - ۳۸۴ و أحمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج ۱، ص ۳۷۵.</ref>، [[گفتگو]]، [[نوشتن]] [[نامه]] به سران کشورها<ref>الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۹۸؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۶۰۷؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، ج ۲، ص ۶۴۴؛ مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص ۲۲۵ ـ ۲۲۷ و خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفه، ص ۳۵.</ref>، فدیه گرفتن برای [[آزادی]] [[اسیران]] [[کفار]] به جای کشتن آنان<ref>الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۱۶؛ أحمد بن ابی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۴۶؛ ابن سید الناس، عیون الاثر، ج ۱، ص ۳۳۲ - ۳۳۳ و تقی الدین مقریزی، امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۱۱۵.</ref>، انعقاد [[پیمان]] [[صلح]] با [[قبایل]] ([[مشرکان]] و [[اهل کتاب]])<ref>ر.ک: تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۵۴ – ۵۵؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۳۰۸ - ۳۱۵ و ۳۵۳؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۲۲۴؛ ابن حزم، جوامع السیرة النبویه، ص ۱۶۴ - ۱۶۷ و... .</ref>، اختصاص دادن سهمی از [[غنایم]] به نومسلمانان<ref>تاریخ الطبری ج ۳، ص ۹۰؛ تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۶۳؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۴۹۳ و طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۲۳۶.</ref>، [[آزادی]] بدون فدیه اسیرانی که سهم [[پیامبر]]{{صل}} و [[بنی عبدالمطلب]] | شیوههایی همچون ارسال مبلغان مذهبی<ref>برای نمونه ر. ک: الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۴۲ - ۴۳ و ج ۴، ص ۱۷۹ - ۱۸۱؛ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج ۱، ص ۳۵۴، ۳۵۵ و ۳۴۷؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج ۲، ص ۱۶۹ - ۱۷۰ و ج ۱، ص ۳۸۲ - ۳۸۴ و أحمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج ۱، ص ۳۷۵.</ref>، [[گفتگو]]، [[نوشتن]] [[نامه]] به سران کشورها<ref>الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۹۸؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۶۰۷؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، ج ۲، ص ۶۴۴؛ مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص ۲۲۵ ـ ۲۲۷ و خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفه، ص ۳۵.</ref>، فدیه گرفتن برای [[آزادی]] [[اسیران]] [[کفار]] به جای کشتن آنان<ref>الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۱۶؛ أحمد بن ابی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۴۶؛ ابن سید الناس، عیون الاثر، ج ۱، ص ۳۳۲ - ۳۳۳ و تقی الدین مقریزی، امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۱۱۵.</ref>، انعقاد [[پیمان]] [[صلح]] با [[قبایل]] ([[مشرکان]] و [[اهل کتاب]])<ref>ر. ک: تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۵۴ – ۵۵؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۳۰۸ - ۳۱۵ و ۳۵۳؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۲۲۴؛ ابن حزم، جوامع السیرة النبویه، ص ۱۶۴ - ۱۶۷ و... .</ref>، اختصاص دادن سهمی از [[غنایم]] به نومسلمانان<ref>تاریخ الطبری ج ۳، ص ۹۰؛ تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۶۳؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۴۹۳ و طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۲۳۶.</ref>، [[آزادی]] بدون فدیه اسیرانی که سهم [[پیامبر]] {{صل}} و [[بنی عبدالمطلب]] | ||
بودند<ref>المغازی، ج ۳، ص ۹۵۰ - ۹۵۱؛ تاریخ الطبری، ج ۳، ص ۸۶ - ۸۷؛ الکامل، ج ۲، ص ۲۶۸ و عیون الاثر، ج ۳، ص ۱۷۸ - ۱۷۹.</ref> ([[غزوه]] [[طائف]]) و... از کارهای ایشان بود<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۳۰ ـ ۴۳۱.</ref>. | بودند<ref>المغازی، ج ۳، ص ۹۵۰ - ۹۵۱؛ تاریخ الطبری، ج ۳، ص ۸۶ - ۸۷؛ الکامل، ج ۲، ص ۲۶۸ و عیون الاثر، ج ۳، ص ۱۷۸ - ۱۷۹.</ref> ([[غزوه]] [[طائف]]) و... از کارهای ایشان بود<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۳۰ ـ ۴۳۱.</ref>. | ||
===[[هدایت]] و [[ارشاد]]؛ پیش از جنگیدن=== | === [[هدایت]] و [[ارشاد]]؛ پیش از جنگیدن=== | ||
[[پیامبر]]{{صل}} زمانی که ناچار به [[جنگ]] بود، غالباً [[سپاهیان]] را به سه مسئله سفارش میفرمود: | [[پیامبر]] {{صل}} زمانی که ناچار به [[جنگ]] بود، غالباً [[سپاهیان]] را به سه مسئله سفارش میفرمود: | ||
#دشمن را به [[اسلام]] فراخوانند؛ اگر پذیرفتند، [[اسلام]] آنان را | # دشمن را به [[اسلام]] فراخوانند؛ اگر پذیرفتند، [[اسلام]] آنان را بپذیرند؛ | ||
#اگر نپذیرفتند، آنان را به زیستن در [[پناه]] [[مسلمانان]] و پرداخت [[جزیه]] فراخوانند؛ | # اگر نپذیرفتند، آنان را به زیستن در [[پناه]] [[مسلمانان]] و پرداخت [[جزیه]] فراخوانند؛ | ||
#اگر بر [[جنگ]] [[اصرار]] داشتند، با [[توکل]] به [[خدا]] با آنها بجنگند و متعرض غیر [[نظامیان]] نشوند؛ درختی را قطع نکنند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۷۵۷ - ۷۵۸ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۳۳۸ - ۳۳۹.</ref> و خانه یا زراعتی را ویران نکنند و از چهارپایان [[حلال]] گوشت به مقدار [[نیاز]] اکتفا کنند<ref>کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۲۹؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۱۳۸ و شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۵، ص ۵۹.</ref>.<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۱.</ref> | # اگر بر [[جنگ]] [[اصرار]] داشتند، با [[توکل]] به [[خدا]] با آنها بجنگند و متعرض غیر [[نظامیان]] نشوند؛ درختی را قطع نکنند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۷۵۷ - ۷۵۸ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۳۳۸ - ۳۳۹.</ref> و خانه یا زراعتی را ویران نکنند و از چهارپایان [[حلال]] گوشت به مقدار [[نیاز]] اکتفا کنند<ref>کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۲۹؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۱۳۸ و شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۵، ص ۵۹.</ref>.<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۱.</ref> | ||
===معرفی [[حقانیت]] [[دین اسلام]]=== | === معرفی [[حقانیت]] [[دین اسلام]] === | ||
آن هنگام که [[دشمن]] سرسخت و [[مغرور]] با [[اصرار]] تمام، نیروی خود را آماده کرده، بر [[مسلمانان]] میتاخت، [[پیامبر]]{{صل}} در [[اندیشه]] آن بود که چگونه دریچهای از مهر و عطوفت پروردگارش را بر دلهای پر [[کینه]] آنان بگشاید و شقاوتها و تیرگیهای وجودشان را با [[نور]] [[ایمان]] بزداید و آنان را با حقایق [[دین اسلام]] آشنا سازد<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۲.</ref>. | آن هنگام که [[دشمن]] سرسخت و [[مغرور]] با [[اصرار]] تمام، نیروی خود را آماده کرده، بر [[مسلمانان]] میتاخت، [[پیامبر]] {{صل}} در [[اندیشه]] آن بود که چگونه دریچهای از مهر و عطوفت پروردگارش را بر دلهای پر [[کینه]] آنان بگشاید و شقاوتها و تیرگیهای وجودشان را با [[نور]] [[ایمان]] بزداید و آنان را با حقایق [[دین اسلام]] آشنا سازد<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۲.</ref>. | ||
==[[رسول خدا]]{{صل}} و [[سیره]] نظامی== | == [[رسول خدا]] {{صل}} و [[سیره]] نظامی== | ||
به طور کلی در [[سیره نظامی پیامبر]] اکرم{{صل}} در مقابله با [[دشمنان اسلام]] به مؤلفههای بسیاری توجه شده است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | به طور کلی در [[سیره نظامی پیامبر]] اکرم {{صل}} در مقابله با [[دشمنان اسلام]] به مؤلفههای بسیاری توجه شده است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | ||
===[[فرماندهی]] === | === [[فرماندهی]] === | ||
[[پیامبر]]{{صل}} همه ویژگیهای [[فرمانده]] کامل را دارا بود: [[عقلانیت]]، [[شجاعت]]، [[قدرت]]، [[درایت]]، به کارگیری اصول [[نظامی]] و [[از خودگذشتگی]] [[پیامبر]]{{صل}} توانست افرادی را که پراکنده و [[دشمن]] یکدیگر بودند، [[نظم]] و [[پیوستگی]] بخشد و با [[شناخت]] عمیق از تواناییهایشان و گماردن آنها به مناصبی که کارآیی بالایی برای انجام آن داشتند، آنان را به [[مسئولیتپذیری]] و اطاعتی آگاهانه وادارد؛ چنانکه با وجود [[تنگدستی]] و تجهیزات اندک، بر سراسر | [[پیامبر]] {{صل}} همه ویژگیهای [[فرمانده]] کامل را دارا بود: [[عقلانیت]]، [[شجاعت]]، [[قدرت]]، [[درایت]]، به کارگیری اصول [[نظامی]] و [[از خودگذشتگی]] [[پیامبر]] {{صل}} توانست افرادی را که پراکنده و [[دشمن]] یکدیگر بودند، [[نظم]] و [[پیوستگی]] بخشد و با [[شناخت]] عمیق از تواناییهایشان و گماردن آنها به مناصبی که کارآیی بالایی برای انجام آن داشتند، آنان را به [[مسئولیتپذیری]] و اطاعتی آگاهانه وادارد؛ چنانکه با وجود [[تنگدستی]] و تجهیزات اندک، بر سراسر [[شبه جزیره عربستان]] چیره شدند<ref>محمد رواس قلعهجی، دراسة تحلیلیه لشخصیة الرسول {{ع}}، ص ۲۲۶ - ۲۳۲.</ref>. | ||
[[پیامبر]]{{صل}} پس از [[هجرت]] به [[مدینه]]، حدود ۲۷ [[غزوه]] را با [[فرماندهی]] هوشمندانه خویش [[هدایت]] کرد و به [[پیروزی]] رسانید<ref>المغازی، ج ۱، ص ۷؛ تاریخ الطبری، ج ۳، ص ۱۵۲، السیرة النبویه، ج ۲، ص ۶۰۸ و الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳.</ref>؛ اما معیار [[انتخاب]] [[فرماندهان]] [[جنگی]] در [[سریهها]] [[میزان]] [[آگاهی]] و [[شناخت]] [[فرمانده]] از وضعیت نیروهای [[دشمن]]، وجود ویژگیهای شخصیتی لازم در [[فرمانده]] برای در هم شکستن [[دشمن]] و تخصصهای او بود و نه موقعیت [[اجتماعی]]، سابقه [[نظامی]] و یا سابقه افراد در پذیرش [[اسلام]]<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۳۲ ـ ۴۳۳.</ref>. | [[پیامبر]] {{صل}} پس از [[هجرت]] به [[مدینه]]، حدود ۲۷ [[غزوه]] را با [[فرماندهی]] هوشمندانه خویش [[هدایت]] کرد و به [[پیروزی]] رسانید<ref>المغازی، ج ۱، ص ۷؛ تاریخ الطبری، ج ۳، ص ۱۵۲، السیرة النبویه، ج ۲، ص ۶۰۸ و الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳.</ref>؛ اما معیار [[انتخاب]] [[فرماندهان]] [[جنگی]] در [[سریهها]] [[میزان]] [[آگاهی]] و [[شناخت]] [[فرمانده]] از وضعیت نیروهای [[دشمن]]، وجود ویژگیهای شخصیتی لازم در [[فرمانده]] برای در هم شکستن [[دشمن]] و تخصصهای او بود و نه موقعیت [[اجتماعی]]، سابقه [[نظامی]] و یا سابقه افراد در پذیرش [[اسلام]]<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۳۲ ـ ۴۳۳.</ref>. | ||
===استفاده از نیروی کار آزموده و ماهر=== | === استفاده از نیروی کار آزموده و ماهر === | ||
در هر نبردی، به تخصصهای [[نظامی]] گوناگونی [[نیاز]] هست؛ [[سپاه اسلام]] هم برای رسیدن به اهداف مطلوب در هر [[نبرد]] به | در هر نبردی، به تخصصهای [[نظامی]] گوناگونی [[نیاز]] هست؛ [[سپاه اسلام]] هم برای رسیدن به اهداف مطلوب در هر [[نبرد]] به جمعآوری اطلاعات"، "[[سوارهنظام]]"، "نیروی پیاده"، "تیراندازان" و... [[نیازمند]] است؛ [[پیامبر]] {{صل}} نیز در هر [[جنگی]] افراد را بر اساس مهارتها و ویژگیهای شخصیتی که در هر گروه به آن [[نیاز]] بود، بدون توجه به رابطه [[خویشاوندی]] برمی گزید و در منصبهای [[نظامی]] قرار میداد؛ مثلاً برای مأموریتهای اطلاعاتی از شخصیتهای [[آگاه]]، توانا، بردبار و رازدار، مانند "[[حباب بن منذر]]<ref>المغازی، ج ۱، ص ۲۰۷؛ امتاع الأسماع، ج ۱، ص ۱۳۲، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۲۸ و عیون الاثر، ج ۲، ص ۱۳ - ۱۴.</ref>، [[عبدالله بن جحش]]<ref>انساب الاشراف، ج ۱، ص ۳۷۲.</ref> و [[حذیفة بن یمان]]"<ref>عیون الاثر، ج ۲، ص ۹۶ - ۹۷؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۳۱؛ المنتظم، ج ۳، ص ۲۳۷ - ۲۳۸ و تاریخ الطبری، ج ۲، ص ۵۸۰.</ref> بهره میجست. [[پرچمدار]] [[سپاه]] را از میان افراد [[شجاع]] و [[جسور]] همچون [[علی]] {{ع}} و [[حمزة بن عبدالمطلب]]<ref>انساب الاشراف، ج ۱، ص ۳۱۶ - ۳۱۷؛ تاریخ الطبری، ج۲، ص۴۱۸؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۶.</ref> و سوارکاران را از افرادی [[انتخاب]] میکرد که محکم و [[استوار]] بر اسب میجنگیدند<ref>المغازی، ج۲، ص۸۱۳.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۴.</ref> | ||
===گردآوری اطلاعات === | === گردآوری اطلاعات === | ||
تصمیمگیری صحیح [[جنگی]] بر اساس اطلاعات دقیق و کامل از [[دشمن]] ممکن است؛ [[پیامبر]]{{صل}} نیز با توجه ویژه به این بخش از راههایی همچون استقرار مأموران اطلاعاتی در مناطق ورودی و خروجی<ref> امتاع الأسماع، ج۱، ص۱۳۲؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۸ و عیون الاثر، ج۲، ص۱۳.</ref> سرزمین یا منطقه عملیاتی [[دشمن]]<ref>المغازی، ج۱، ص۲۰۷-۲۰۸.</ref>، قرار گرفتن در مسیر تجّار و مسافران<ref>دلائل النبوه، ج۳، ص۳۷۱.</ref> و بازجویی از [[اسیران]]<ref>المغازی، ج۲، ص۸۰۴- ۸۰۶؛ امتاع الأسماع، ج ۹، ص ۲۳۳ - ۲۳۴ و صالحی دمشقی، سبل الهدی والرشاد، ج ۵، ص ۲۱۲.</ref> کسب خبر میکرد. | تصمیمگیری صحیح [[جنگی]] بر اساس اطلاعات دقیق و کامل از [[دشمن]] ممکن است؛ [[پیامبر]] {{صل}} نیز با توجه ویژه به این بخش از راههایی همچون استقرار مأموران اطلاعاتی در مناطق ورودی و خروجی<ref> امتاع الأسماع، ج۱، ص۱۳۲؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۸ و عیون الاثر، ج۲، ص۱۳.</ref> سرزمین یا منطقه عملیاتی [[دشمن]]<ref>المغازی، ج۱، ص۲۰۷-۲۰۸.</ref>، قرار گرفتن در مسیر تجّار و مسافران<ref>دلائل النبوه، ج۳، ص۳۷۱.</ref> و بازجویی از [[اسیران]]<ref>المغازی، ج۲، ص۸۰۴- ۸۰۶؛ امتاع الأسماع، ج ۹، ص ۲۳۳ - ۲۳۴ و صالحی دمشقی، سبل الهدی والرشاد، ج ۵، ص ۲۱۲.</ref> کسب خبر میکرد. | ||
بنابر اهمیّت زیاد اطلاعات و معلومات کسب شده از [[دشمن]]، [[خاتم انبیا]]{{صل}} در [[برنامهریزی]] و [[هدایت]] [[جنگ]] به سوی [[پیروزی]]، خود، [[فرماندهی]] کل [[اداره]] اطلاعات را بر عهده میگرفت و گاهی حتی نقشهها و [[تدابیر]] را از نیروهای اطلاعاتی پنهان نگه میداشت<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۳۴ ـ ۴۳۵.</ref>. | بنابر اهمیّت زیاد اطلاعات و معلومات کسب شده از [[دشمن]]، [[خاتم انبیا]] {{صل}} در [[برنامهریزی]] و [[هدایت]] [[جنگ]] به سوی [[پیروزی]]، خود، [[فرماندهی]] کل [[اداره]] اطلاعات را بر عهده میگرفت و گاهی حتی نقشهها و [[تدابیر]] را از نیروهای اطلاعاتی پنهان نگه میداشت<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۳۴ ـ ۴۳۵.</ref>. | ||
===تقسیم کار=== | === تقسیم کار === | ||
در زمان [[رسول اکرم]]{{صل}} [[مشاغل]] [[نظامی]] و [[مناصب]] [[نظامی]] ثابت و رسمی نبود؛ به این [[دلیل]]، تقسیم کار به عواملی از قبیل: نوع مأمورریت، (اطلاعاتی، [[جنگی]] و...) نوع [[نبرد]]، [[قدرت]] [[دشمن]] و سلاحهای آنان، [[توان]] [[جنگی]] لازم برای مقابله و مکان [[جنگی]] بستگی داشت؛ اما تعیین افراد در [[مناصب]] [[نظامی]] بر اساس [[میزان]] تخصص و کارآیی آنان در [[سیره پیامبر]]{{صل}}، روشی ثابت بود. بر این اساس، حضرت، نیروها را به یگانهایی تقسیم و [[وظیفه]] هرگروه و دسته را مشخص میکرد. این شیوه سازماندهی نیروها امر [[فرماندهی]] و تسلّط بر نیروها را در زمان [[جنگ]]، آسان و تحرک یا استقرار را ممکن میساخت؛ چنانکه [[پیامبر]]{{صل}} در [[فتح مکه]] البته بر حسب شرایط، [[مهاجران]] را در سه ستون دویست نفری، [[اوس]] را در شش ستون ۳۵۰ نفری و [[قبیله]] اسلم را در یک ستون دویست نفری، منظم<ref>المغازی، ج ۲، ص ۸۰۰ - ۸۱۳ و ۸۱۹ - ۸۲۰؛ امتاع الاسماع، ج ۷، ص ۱۶۸ - ۱۷۱ و سبل الهدی و الرشاد، ج ۵، ص ۲۱۹ – ۲۲۱.</ref> و [[فرماندهی]] هر ستون را به [[رئیس]] [[قبیله]] واگذار کرد؛ برای نمونه "بریدة بن الحصیب و ناجیة بن الأعجم" از [[فرماندهان]] [[قبیله]] اسلم بودند که هر یک، [[فرماندهی]] افراد [[قبیله]] خود را عهده دار شدند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۸۱۹ - و امتاع | در زمان [[رسول اکرم]] {{صل}} [[مشاغل]] [[نظامی]] و [[مناصب]] [[نظامی]] ثابت و رسمی نبود؛ به این [[دلیل]]، تقسیم کار به عواملی از قبیل: نوع مأمورریت، (اطلاعاتی، [[جنگی]] و...) نوع [[نبرد]]، [[قدرت]] [[دشمن]] و سلاحهای آنان، [[توان]] [[جنگی]] لازم برای مقابله و مکان [[جنگی]] بستگی داشت؛ اما تعیین افراد در [[مناصب]] [[نظامی]] بر اساس [[میزان]] تخصص و کارآیی آنان در [[سیره پیامبر]] {{صل}}، روشی ثابت بود. بر این اساس، حضرت، نیروها را به یگانهایی تقسیم و [[وظیفه]] هرگروه و دسته را مشخص میکرد. این شیوه سازماندهی نیروها امر [[فرماندهی]] و تسلّط بر نیروها را در زمان [[جنگ]]، آسان و تحرک یا استقرار را ممکن میساخت؛ چنانکه [[پیامبر]] {{صل}} در [[فتح مکه]] البته بر حسب شرایط، [[مهاجران]] را در سه ستون دویست نفری، [[اوس]] را در شش ستون ۳۵۰ نفری و [[قبیله]] اسلم را در یک ستون دویست نفری، منظم<ref>المغازی، ج ۲، ص ۸۰۰ - ۸۱۳ و ۸۱۹ - ۸۲۰؛ امتاع الاسماع، ج ۷، ص ۱۶۸ - ۱۷۱ و سبل الهدی و الرشاد، ج ۵، ص ۲۱۹ – ۲۲۱.</ref> و [[فرماندهی]] هر ستون را به [[رئیس]] [[قبیله]] واگذار کرد؛ برای نمونه "بریدة بن الحصیب و ناجیة بن الأعجم" از [[فرماندهان]] [[قبیله]] اسلم بودند که هر یک، [[فرماندهی]] افراد [[قبیله]] خود را عهده دار شدند<ref>المغازی، ج ۲، ص ۸۱۹ - و امتاع الأسماع، ج ۷، ص۱۶۹.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۶.</ref> | ||
===تشکیل شورای نظامی=== | === تشکیل شورای نظامی=== | ||
[[پیامبر]]{{صل}} پیش از [[نبرد]]، با افراد خبره و کارآزموده درباره شیوه و مکان جنگیدن و استفاده از جدیدترین سلاحها و روشهای [[جنگی]] [[مشورت]] میکرد. کندن [[خندق]] به پیشنهاد [[سلمان فارسی]]<ref>انساب الاشراف، ج۱، ص۳۴۳؛ تاریخ الطبری، ج۲، ص۵۶۶؛ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۵۰ و السیرة النبویه، | [[پیامبر]] {{صل}} پیش از [[نبرد]]، با افراد خبره و کارآزموده درباره شیوه و مکان جنگیدن و استفاده از جدیدترین سلاحها و روشهای [[جنگی]] [[مشورت]] میکرد. کندن [[خندق]] به پیشنهاد [[سلمان فارسی]]<ref>انساب الاشراف، ج۱، ص۳۴۳؛ تاریخ الطبری، ج۲، ص۵۶۶؛ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۵۰ و السیرة النبویه، ج۲، ص۲۲۴.</ref> و استفاده از منجنیق و دبابّه<ref>دبابه، وسیلهای ساخته شده از چوب و پوست که رزمندگان در آن، وارد و به دیوار قلعه نزدیک میشدند تا به کمک آن از تیرها و آنچه که از بالا به سویشان پرت میشد، حفظ شوند. (ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۳۷۱.) گونهای ابزار جنگی قدیمی که هنگام محاصره شهر با آن دیوار شهر را خراب و به داخل آن نفوذ میکردند، چیزی شبیه به تانک با نفربر امروزی. (خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۸، ص۱۳.)</ref> در [[غزوه]] [[طائف]]<ref>المغازی، ج۳، ص۹۲۷؛ اعلام الوری، ج۱، ص۲۳۴ و دلائل النبوه، ج۵، ص۱۶۱.</ref> از این موارد است<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۶-۴۳۷.</ref>. | ||
===استفاده از اصل غافلگیری === | === استفاده از اصل غافلگیری === | ||
[[هدف]] از این شیوه، [[شکست]] دادن نیروهای مادی و [[معنوی]] [[دشمن]] و واداشتن آنان به [[تسلیم]] برای جلوگیری از تلفات جانی کمتر بود؛ به این [[دلیل]]، [[پیامبر]] همواره مسیر نهایی و [[تدابیر]] در نظر گرفته شده را حتی از نیروهای اطلاعاتی پنهان میداشت و فقط [[فرماندهان]] و معاونان آنان از آنها باخبر بودند و جز [[تبوک]]<ref>المغازی، | [[هدف]] از این شیوه، [[شکست]] دادن نیروهای مادی و [[معنوی]] [[دشمن]] و واداشتن آنان به [[تسلیم]] برای جلوگیری از تلفات جانی کمتر بود؛ به این [[دلیل]]، [[پیامبر]] همواره مسیر نهایی و [[تدابیر]] در نظر گرفته شده را حتی از نیروهای اطلاعاتی پنهان میداشت و فقط [[فرماندهان]] و معاونان آنان از آنها باخبر بودند و جز [[تبوک]]<ref>المغازی، ج۳، ص۹۹۰؛ حمیری کلاعی، الإکتفاء، ج۱، ص۵۴۷؛ عیون الاثر، ج۲، ص۲۷۶ و ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۵، ص۲۳.</ref>، در تمامی [[نبردها]] مانند [[سریه]] [[عبدالله بن جحش]] و [[فتح مکه]]<ref>المغازی، ج۲، ص۷۹۷-۸۰۶.</ref> و [[غزوه]] بنی لحیان<ref>تاریخ الطبری، ج۲، ص۵۹۵؛ عیون الاثر، ج۲، ص۱۱۹؛ الإکتفاء، ج۱، ص۴۴۸ و امتاع الاسماع، ج۱، ص۲۵۸.</ref> این شیوه به کار گرفته شد<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۷.</ref>. | ||
===[[انتخاب]] [[بهترین]] نقطه برای استقرار نیروها=== | === [[انتخاب]] [[بهترین]] نقطه برای استقرار نیروها === | ||
این [[اقدام]] بر اساس شرایط ذیل صورت میپذیرفت: | این [[اقدام]] بر اساس شرایط ذیل صورت میپذیرفت: | ||
#استقرار نیرو برای تحرک آسان نیروهای خودی و سخت شدن تحرکات [[سپاه]] [[دشمن]]؛ | # استقرار نیرو برای تحرک آسان نیروهای خودی و سخت شدن تحرکات [[سپاه]] [[دشمن]]؛ | ||
#واقع شدن [[خورشید]]، پشت سر نیروها (همانند [[نبرد]] [[بدر]])<ref>المغازی، ج۱، ص۵۶؛ امتاع الاسماع، ج۱، ص۹۸ و سبل الهدی و الرشاد، ج۴، ص۳۳.</ref>؛ | # واقع شدن [[خورشید]]، پشت سر نیروها (همانند [[نبرد]] [[بدر]])<ref>المغازی، ج۱، ص۵۶؛ امتاع الاسماع، ج۱، ص۹۸ و سبل الهدی و الرشاد، ج۴، ص۳۳.</ref>؛ | ||
#قرار گرفتن استحکامات طبیعی در پشت سر نیروها (همچون [[غزوه]] [[احد]])<ref>المغازی، ج۱، ص۲۲۰؛ الطبقات الکبری، | # قرار گرفتن استحکامات طبیعی در پشت سر نیروها (همچون [[غزوه]] [[احد]])<ref>المغازی، ج۱، ص۲۲۰؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۳۰ و الکامل، ج۲، ص۱۵۲.</ref>؛ | ||
#نزدیک بودن به چشمه [[آب]] و راهها<ref>المغازی، ج ۱، ص ۵۳ - ۵۴؛ الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۱۱ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۹۷.</ref>؛ | # نزدیک بودن به چشمه [[آب]] و راهها<ref>المغازی، ج ۱، ص ۵۳ - ۵۴؛ الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۱۱ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۹۷.</ref>؛ | ||
#دارا بودن شرایط مناسب بهداشتی<ref>المغازی، ج ۲، ص۶۴۶؛ دلائل النبوه، ج ۲، ص ۲۴۲ و ابوالفرج شافعی حلبی، السیرة الحلبیه، ج ۳، ص ۷۸.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۷-۴۳۸.</ref> | # دارا بودن شرایط مناسب بهداشتی<ref>المغازی، ج ۲، ص۶۴۶؛ دلائل النبوه، ج ۲، ص ۲۴۲ و ابوالفرج شافعی حلبی، السیرة الحلبیه، ج ۳، ص ۷۸.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۷-۴۳۸.</ref> | ||
===[[جنگ]] ضربتی === | === [[جنگ]] ضربتی === | ||
یعنی یورش ناگهانی در زمان و مکان مناسب که خسارات انسانی و مادی کمتری در پی داشت و [[برتری]] کمّی نیروهای [[دشمن]] را جبران میکرد<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref>. | یعنی یورش ناگهانی در زمان و مکان مناسب که خسارات انسانی و مادی کمتری در پی داشت و [[برتری]] کمّی نیروهای [[دشمن]] را جبران میکرد<ref> [[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref>. | ||
===[[روحیه]] دادن در مواقع [[بحرانی]] === | === [[روحیه]] دادن در مواقع [[بحرانی]] === | ||
[[پیامبر]]{{صل}} هنگام کندن [[خندق]] برای رویارویی با احزاب، با دادن نوید [[فتح]] [[ایران]] و [[روم]]، [[مسلمانان]] نگران را به تلاش و حفظ [[آرامش]] [[دعوت]] کرد<ref>ذهبی، تاریخ الاسلام، ج ۲، ص ۲۸۸ - ۲۸۹؛ تاریخ الطبری، ج ۲، ص ۵۷۲: السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۲۲ و المغازی، ج ۲، ص ۴۵۹.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref> | [[پیامبر]] {{صل}} هنگام کندن [[خندق]] برای رویارویی با احزاب، با دادن نوید [[فتح]] [[ایران]] و [[روم]]، [[مسلمانان]] نگران را به تلاش و حفظ [[آرامش]] [[دعوت]] کرد<ref>ذهبی، تاریخ الاسلام، ج ۲، ص ۲۸۸ - ۲۸۹؛ تاریخ الطبری، ج ۲، ص ۵۷۲: السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۲۲ و المغازی، ج ۲، ص ۴۵۹.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref> | ||
===استفاده از [[جنگ]] روانی هزار=== | === استفاده از [[جنگ]] روانی هزار === | ||
این روش از مهمترین روشهای [[جنگی]] [[پیامبر]]{{صل}} بود؛ [[مسلمانان]] در [[فتح مکه]] در ده هزار نقطه [[آتش]] برافروختند تا با ایجاد [[وحشت]]، [[مشرکان]] را به فرار یا [[تسلیم]] وادار کنند<ref>المغازی، ج ۲، ص۸۱۴ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۳۵۸.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref> | این روش از مهمترین روشهای [[جنگی]] [[پیامبر]] {{صل}} بود؛ [[مسلمانان]] در [[فتح مکه]] در ده هزار نقطه [[آتش]] برافروختند تا با ایجاد [[وحشت]]، [[مشرکان]] را به فرار یا [[تسلیم]] وادار کنند<ref>المغازی، ج ۲، ص۸۱۴ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۳۵۸.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref> | ||
===[[جنگ]] بازدارنده === | === [[جنگ]] بازدارنده === | ||
نوعی [[دفاع]] در برابر خطر احتمالی [[دشمن]] پیش از [[آمادگی]] کامل او برای حمله به [[مسلمانان]] بود و مسلمانان با پیشی گرفتن، آنان را در سرزمین خود گرفتار میکردند و با سرعت، تحرک و استتار همراه بود<ref>المغازی، ج ۱، ص۱۸۲-۱۸۳؛ انساب الاشراف، ج ۱، ص۳۱۱؛ دلائل النبوه، ج ۳، ص ۱۶۷ - ۱۶۸ و الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۲۶.</ref>؛ برای مثال، در [[جنگ]] بنیمصطلق، [[مسلمانان]] به یکباره به [[دشمن]] حمله کردند<ref>دلائل النبوه، ج ۴، ص ۴۶ - ۴۷؛ الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۴۸ - ۴۹؛ تاریخ الطبری، ج ۲، ص ۶۰۴ و السیرة، ج ۱، ص ۲۹۰ - ۲۹۱.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref> | نوعی [[دفاع]] در برابر خطر احتمالی [[دشمن]] پیش از [[آمادگی]] کامل او برای حمله به [[مسلمانان]] بود و مسلمانان با پیشی گرفتن، آنان را در سرزمین خود گرفتار میکردند و با سرعت، تحرک و استتار همراه بود<ref>المغازی، ج ۱، ص۱۸۲-۱۸۳؛ انساب الاشراف، ج ۱، ص۳۱۱؛ دلائل النبوه، ج ۳، ص ۱۶۷ - ۱۶۸ و الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۲۶.</ref>؛ برای مثال، در [[جنگ]] بنیمصطلق، [[مسلمانان]] به یکباره به [[دشمن]] حمله کردند<ref>دلائل النبوه، ج ۴، ص ۴۶ - ۴۷؛ الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۴۸ - ۴۹؛ تاریخ الطبری، ج ۲، ص ۶۰۴ و السیرة، ج ۱، ص ۲۹۰ - ۲۹۱.</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۴۳۸.</ref> | ||
| خط ۷۶: | خط ۷۵: | ||
{{مدخل وابسته}} | {{مدخل وابسته}} | ||
# [[سیره اخلاقی]] | # [[سیره اخلاقی]] | ||
# [[ | # [[سبک زندگی]] | ||
# [[سیره خانوادگی]] | # [[سیره خانوادگی]] | ||
# [[سیره اجتماعی]] | # [[سیره اجتماعی]] | ||
| خط ۱۰۰: | خط ۹۹: | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده:فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]] | [[رده:فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]] | ||
[[رده:سیره]] | [[رده:سیره]] | ||
[[رده:سیره | [[رده:سیره معصوم]] | ||