تربیت دینی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = تربیت | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[تربیت دینی در کلام اسلامی]] - [[تربیت دینی در معارف و سیره علوی]] | پرسش مرتبط  = }}

== علل آسیب‌زا به تربیت دینی ==

== علل آسیب‌زای غیرمستقیم ==

=== زمینه‌های شخصیتی و شخصی آسیب‌زا ===

==== [[هوا و هوس]] و [[امیال نفسانی]] ====

[[سرشت آدمی]] به گونه‌ای است که هم به [[نیکی‌ها]] و [[خوبی‌ها]] [[گرایش]] دارد و هم به [[بدی‌ها]]؛ او هم، تا حدودی، از نیکی‌ها و خوبی‌ها [[آگاه]] است و هم از [[شرور]] و [[مفاسد]]:{{متن قرآن|وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا}}<ref>«و به جان (آدمی) و آنکه آن را بهنجار داشت * پس به او نافرمانی و پرهیزگاری را الهام کرد» سوره شمس، آیه ۷-۸.</ref>، اما [[آدمی]] معمولاً از آغاز با تربیت صحیح و [[شایسته]] [[رشد]] نمی‌یابد و اوضاع و احوال [[اجتماعی]] نیز غالباً گرایش به [[شهوات]] و [[مفاسد]] را دامن می‌زند. به همین دلیل گرایش‌های [[سوء]] بیشتر نمود و بروز می‌یابد و این مانع [[شکوفایی استعدادها]] و گرایش‌های [[نیک]] [[آدمی]] است. بنابراین [[هوا و هوس]] بدترین آسیب به [[دینداری]] است. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید:

[[کراهت]] و [[دشواری]] عمل به [[تکالیف دینی]] نیز ریشه در همین [[سرشت]] [[نفسانی]] دارد. امام علی {{ع}} در این باره می‌فرماید:

[[اهل]] [[طمع]] به [[درک]] [[حقیقت]] دین نایل نمی‌آیند؛ چه دین و طمع با یکدیگر جمع نمی‌شوند و هر گاه یکی از آن دو [[برتری]] یابد، از دیگری خبری نمی‌ماند؛ از این رو است که علی {{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|بِئْسَ قَرِينُ الدِّينِ الطَّمَعُ‌}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، شرح خوانساری، ص۲۵۵.</ref>؛ «طمع [[انسان]] بدترین [[همنشین]] دینداری او است». و نیز می‌فرماید: {{متن حدیث|لَا يُفْسِدُ الدِّينَ كَالطَّمَعِ‌}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، شرح خوانساری، ج۶، ص۳۷۶.</ref>؛ «هیچ چیز مانند طمع دین را تباه نمی‌کند».<ref>[[محمد علی حاجی‌ ده‌آبادی|حاجی‌ ده‌آبادی، محمد علی]]، [[آسیب‌شناسی تربیت دینی (مقاله)| مقاله «آسیب‌شناسی تربیت دینی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۴۴۱.</ref>

==== [[اخلاق]] [[فاسد]] ====

دین در هرقلب و ضمیر، جای نمی‌گیرد. شرط پذیرش و [[انقیاد]] در پیشگاه دین، داشتن [[روح]] [[پاک]] و [[تزکیه]] شده و برخوردار از [[کمالات]] [[اخلاقی]] و [[انسانی]] است. هر قدر فرد بیشتر پای‌بند اخلاق باشد، به همان [[میزان]] از [[آمادگی]] بیشتری برای [[پذیرش دین]] و [[اطاعت]] از [[فرمان الهی]] برخوردار است. با مطالعه [[آموزه‌های دینی]]، به ویژه کلمات گهربار [[امام علی]] {{ع}}، به خوبی معلوم می‌شود که [[اخلاق]] فاسدی همچون [[کبر]]، [[حسد]]، [[غیبت]]، [[جبن]]، [[حقد]] و... از عوامل [[دین‌ستیزی]] و [[دین‌گریزی]] است.

ریشه‌کن کردن این صفات، کار آسانی نیست و به همین جهت است که افراد به [[راحتی]] به [[دینداری]] تن نمی‌دهند و چه بسا با آن [[مخالفت]] نیز می‌کنند. امام علی {{ع}}، از جمله، درباره حسد می‌فرماید: {{متن حدیث|الْحَسَدُ يَأْكُلُ الْإِيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، شرح خوانساری، ص۳۱۹.</ref>؛ «حسد [[ایمان]] را می‌خورد (می‌سوزاند) آن‌گونه که [[آتش]] هیزم را».<ref>[[محمد علی حاجی‌ ده‌آبادی|حاجی‌ ده‌آبادی، محمد علی]]، [[آسیب‌شناسی تربیت دینی (مقاله)| مقاله «آسیب‌شناسی تربیت دینی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۴۴۲.</ref>

==== پیش‌زمینه‌های ارثی نامناسب ====

[[شخصیت انسان]] محصول تعامل [[وراثت]] و محیط است. بخشی از ساختار [[روحی]] و [[روانی]] [[انسان]] از طریق وراثت و بخش دیگر آن در تعامل با محیط شکل می‌گیرد. این که مثلاً در برخی [[روایات]] از [[ازدواج]] با مردان با [[زنان]] زناکار منع شده، به این دلیل است که گفته‌اند علامت ولدالزنا این است که با [[اهل بیت]] سر [[دوستی]] ندارد و به [[حرام]] و [[فسق]] و [[فجور]] [[تمایل]] دارد. به همین جهت پیش‌زمینه‌های ارثی نامناسب از جمله عوامل آسیب‌زا، و برای برخی غیرقابل کنترل، در [[تربیت دینی]] است. در [[کلمات امام علی]] {{ع}} اشارات روشنی به این امر وجود دارد؛ آن [[حضرت]] می‌فرماید:

=== زمینه‌های نامناسب [[اجتماعی]]، [[اقتصادی]] و [[سیاسی]] ===

==== رواج [[فرهنگ]] [[دنیاگرایی]] در [[جامعه]] ====

در [[جهان‌بینی اسلامی]]، بهره‌برداری از [[دنیا]] و [[مواهب الهی]] منع نشده است، بلکه انسان با استفاده از این مواهب می‌تواند سازوکار تعالی و کمال خویشتن را فراهم کند. به همین سبب [[اسلام]]، [[رهبانیت]] و [[پرهیز]] از دنیا را به عنوان یکی از آسیب‌های تربیت دینی به شدت [[نهی]] کرده است<ref>ر. ک: باقری، خسرو، «آسیب و سلامت در تربیت دینی»، تربیت اسلامی، ش۶۶؛ نیز مطهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه.</ref>. در مقابل، متون [[اسلامی]] شدیداً [[روحیه]] [[دنیاگرایی]] و [[دلبستگی به دنیا]] را [[نکوهش]] کرده‌اند.

دنیاگرایی به مفهوم [[گرایش به دنیا]] نیست؛ منظور از دنیاگرایی [[مذموم]] آن است که [[بشر]] [[زندگی]] و [[لذت]] و [[سعادت دنیوی]] را اصیل بداند و [[دنیا]] را خط پایان [[سیر]] [[حیات]] خویش فرض کند. طبیعی است با وجود چنین روحیه‌ای، [[دین]] به کناری گذاشته می‌شود و از آن تنها به عنوان ابزاری برای رسیدن به لذت‌های [[دنیوی]] استفاده خواهد شد، و [[دینداران]] به جای آن‌که از دنیا برای دین و [[آخرت]] خویش بهره جویند، از دین به نفع دنیای خویش دوری می‌کنند. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید:

==== [[سستی]] در [[تربیت فرزندان]] ====

از تحلیل متون اسلامی، به ویژه [[کلمات امام علی]] {{ع}}، به دست می‌آید که از [[وظایف حکومت]]، [[تربیت دینی]] [[شهروندان]] است. [[خانواده‌ها]] نیز موظف به [[تربیت]] صحیح [[فرزندان]] خود بر اساس [[آموزه‌های دینی]] هستند، و اساساً تمام افراد [[اجتماع]] باید به این مسئله مهم توجه کنند تا [[فرهنگ دینی]]، به معنای صحیح خود، در [[جامعه]] رواج یابد و [[شهروندان]] [[جامعه اسلامی]] با فرهنگ دینی تربیت شوند. [[سستی]] هر یک از این عوامل در انجام دادن [[وظایف]] خویش، مانع شکل‌گیری صحیح و مناسب [[دینداری]] خواهد بود. از این رو نمی‌توان گفت [[دین]] امری شخصی است و [[حکومت]] هیچ وظیفه‌ای در این باره بر عهده ندارد. حکومت هم موظف است [[اعمال]] [[زمامداران]] خویش را با [[موازین اسلامی]] هماهنگ کند و هم موظف است برنامه‌های صحیح را برای [[تربیت دینی]] افراد [[اجرا]] کند. علی {{ع}} می‌فرماید:

از آنجا که مهم‌ترین دوران شکل‌گیری [[شخصیت انسان]] در [[خانواده]] سپری می‌شود؛ خانواده موظف به تربیت دینی [[کودکان]] و [[نسل]] نوپای جامعه است؛ چه، [[دوران کودکی]] و [[نوجوانی]] دوران پذیرش است و [[روح]] [[کودک]] دچار [[آشفتگی]] و [[شقاوت]] نگشته و آماده تربیت است<ref>ر. ک: نهج البلاغه، نامه ۳۱.</ref>. کارکرد دو عامل حکومت و خانواده زمانی بیش‌ترین تأثیر را خواهد داشت که [[فرهنگ]] [[حاکم]] بر جامعه، [[دینی]] باشد و [[آحاد]] اجتماع یکدیگر را به [[امور دینی]] [[ترغیب]] کنند و از رفتارهای ناصواب باز دارند ([[امر به معروف و نهی از منکر]]). از این رو اگر هر یک از این دو عامل از ایفای [[وظیفه]] خویش سرباز زنند، فرآیند تربیت دینی با [[شکست]] و نقصان مواجه خواهد شد.<ref>[[محمد علی حاجی‌ ده‌آبادی|حاجی‌ ده‌آبادی، محمد علی]]، [[آسیب‌شناسی تربیت دینی (مقاله)| مقاله «آسیب‌شناسی تربیت دینی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۴۴۴.</ref>

==== [[فقر]] و بحران‌های [[اقتصادی]] ====

از جمله عوامل آسیب‌زا در تربیت دینی، بحران‌های اقتصادی است که به دو صورت فقر و غنای مفرط [[ظهور]] می‌یابد. هر چند نه فقر، به خودی خود، عامل [[خروج از دین]] است و نه [[رفاه اقتصادی]] لزوماً با [[دین‌گریزی]] توأمان است، اما شکل حاد و [[افراطی]] این دو وضعیت، که از آن به «[[بحران]]» تعبیر می‌کنیم، می‌تواند زمینه‌ساز [[انحراف]] از مسیر [[دینداری]] و بی‌ثمر گشتن کوشش‌های [[مربیان]] [[دینی]] باشد، اگر خود مربیان به [[سلامت]] بمانند! این معنا از [[کلام امام علی]] {{ع}} نیز استفاده می‌شود. آن [[حضرت]] در سفارش به فرزند خود می‌فرماید:

[[امیرالمؤمنین]] {{ع}}، [[غنا]] را عامل [[طغیان]] و خروج از دینداری می‌داند: {{متن حدیث|الْغِنَى يُطْغِي‌}}<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، شرح خوانساری، ج۱، ص۱۵.</ref>؛ «غنا [[سرکشی]] می‌آورد».

==== رفیقان ناباب ====

در متون [[اسلامی]] به تأثیرپذیری [[انسان]] از همنشینان و [[دوستان]] بسیار اشاره شده است. [[امام علی]] {{ع}} در [[حدیثی]] از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} چنین نقل می‌کند:

بنابراین باید از [[معاشرت]] با کسانی که [[انسان]] را از مسیر صحیح باز می‌دارند، [[پرهیز]] کرد. چه، [[دوستی]] اینان برای [[دینداری]] خطرناک است. علی {{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|إِيَّاكَ وَ مُقَارَبَةَ مَنْ رَهِبْتَهُ عَلَى دِينِكَ وَ عِرْضِكَ}}<ref>ناظم زاده، اصغر، جلوه‌های حکمت، ص۲۳۶.</ref>؛ «از [[رفاقت]] با کسی که از او بر [[دین]] و آبروی خود [[بیمناکی]] بپرهیز»

== علل آسیب‌زای مستقیم ==

منظور از این علل، کسانی هستند که مستقیماً با [[تربیت دینی]] متربی سرو کار دارند و به اصطلاح، متولیان [[تربیت]] دینی‌اند. اینان باکردار و گفتار خود [[اسوه]] تربیت دینی‌اند و در عمل، فرد را به دینداری [[دعوت]] می‌کنند و [[انگیزه]] [[تمایل]] به دین را از جهت [[عاطفی]] و [[شناخت]] [[اعتقادات دینی]] (حیطه [[شناختی]]) و چگونگی کاربست آنها در عمل به [[تکالیف دینی]] (حیطه حرکتی – [[رفتاری]]) را ایجاد می‌کنند. این کار، نیازمند برخورداری از [[آگاهی]] و مهارت‌های [[تربیتی]] متعدد، و از همه مهم‌تر [[عشق]] به انجام دادن [[وظیفه]]، در این وادی خطیر است. فقدان یا کمبود هر یک از این امور می‌تواند آسیب‌زا باشد و نتیجه مورد [[انتظار]] از تربیت دینی را برآورده سازد. در ذیل به برخی از آسیب‌های مرتبط با این زمینه در [[کلام امام علی]] {{ع}} اشاره می‌کنیم:

=== [[تولی]] و [[سیطره]] نااهلان بر فرآیند تربیت دینی ===

تربیت دینی و [[هدایت]] فرد برای انجام دادن [[دستورهای الهی]] از عهده هر فردی ساخته نیست؛ تنها کسانی می‌توانند عهده‌دار هدایت دیگران شوند که خود در مسیر هدایت گام نهاده و به [[هدایت الهی]] رسیده باشند؛ در غیر این صورت فرجامی جز [[گمراهی]] به بار نخواهد آمد. تربیت دینی زمانی ره به مقصود می‌سپرد که کسانی که هدایت الهی را [[درک]] کرده و از دین و [[دانش]] بهره کافی داشته و در عمل به آن ملتزم باشند، عهده‌دار آن شوند؛ از این رو است که نه [[عالمان]] بی‌عمل و نه [[جاهلان]] بی‌خبر از شیوه صحیح [[دعوت]] افراد به [[دین]]، نمی‌توانند از عهده [[هدایت]] دیگران برآیند. [[امام علی]] {{ع}} با اشاره به اینکه تنها هدایت یافتگان می‌توانند عهده‌دار هدایت دیگران به وادی [[سیر و سلوک]] [[الهی]] شوند می‌فرماید:

=== بهره نگرفتن از زیبایی‌ها و [[فنون]] [[هنری]] و لطایف ادبی ===

دینداری مستلزم تن دادن به [[تکالیف دینی]] است و مربی [[دینی]] باید بکوشد تا این مهم را در [[روح]] و رفتار متربی نهادینه سازد؛ اما از سویی [[آدمی]] گرفتار [[تمایلات نفسانی]] است و چه بسا [[فراغت]] و دربند برنامه نبودن را بیشتر خوش دارد. مضافاً اینکه تکالیف دینی مستلزم [[زحمت]] است و لذا باید کوشید تا [[شوق]] و رغبت لازم در متربی برای دینداری و انجام دادن تکالیف دینی فراهم آید. بهره‌گیری از فنون و زیبایی‌های هنری و طرایف و ظرایف، این مهم را به خوبی برآورده می‌سازد، وگرنه [[شاهد]] [[سستی]] متربی در انجام دادن تکالیف دینی خواهیم بود. امام علی {{ع}} می‌فرماید:

=== [[اکراه]] و [[اجبار]] ===

با وجود این، در تربیت دینی، در مرتبه [[تکالیف دینی]]، و نه پذیرش [[اصل دین]]، به جهت آن‌که نوعی [[عادت]] [[پسندیده]] به انجام دادن تکالیف دینی حاصل آید و از رهگذر عمل به [[ظواهر]]، [[باطن]] آدمی نیز تا حدی دستخوش [[تحول]] شود، از [[الزام]] به انجام دادن [[تکالیف]] گریزی نیست. انسان هم باید خود به انجام دادن [[فرایض دینی]] ملزم باشد، و هم کسانی را که به لحاظ [[شرعی]] عهده‌دار [[تربیت]] آنها است، به انجام دادن [[تکالیف دینی]] امر کند. [[امام علی]] {{ع}} در بیان [[سیره رسول خدا]] {{صل}} می‌فرماید:

[[رسول خدا]] {{صل}} پس از آن‌که به [[بهشت]] [[بشارت]] داده شد، خود را در [[نماز خواندن]] به [[زحمت]] می‌انداخت؛ زیرا [[خداوند]] به او فرمود: [[خانواده]] خویش را به [[نماز]] [[فرمان]] ده و بر انجام دادن آن [[شکیبا]] باش. [[پیامبر]] خانواده خود را، پی در پی، به نماز خواندن فرمان می‌داد و خود نیز در [[اقامه نماز]] شکیبا بود<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۹.</ref>.

این [[الزام]] باید در محدوده [[شرع]] [[مقدس]] صورت گیرد<ref>رسول خدا {{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَدَّ لَكُمْ حُدُوداً فَلَا تَعْتَدُوهَا وَ فَرَضَ عَلَيْكُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَ سَنَّ لَكُمْ سُنَناً فَاتَّبِعُوهَا وَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ حُرُمَاتٍ فَلَا تَهْتِكُوهَا وَ عَفَا لَكُمْ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً مِنْهُ لَكُمْ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تَتَكَلَّفُوهَا}}؛ (بحارالانوار، ج۲، ص۲۶۳).</ref>. از جمله اینکه این الزام تنها به [[واجبات]] و ترک [[محرمات الهی]] محدود می‌شود و الزام به امور [[مستحب]] یا [[مباح]] یا [[اجبار]] به ترک امور مباح، نوعی [[بدعت در دین]] است<ref>پیامبر می‌فرماید: {{متن حدیث|مَا كُنْتُ لِأَلْقَى اللَّهَ تَعَالَى بِبِدْعَةٍ لَمْ يُحَدِّثْ إِلَيَّ فِيهَا شَيْئاً {{متن قرآن|وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ}}}}؛ (بحارالانوار، ج۱۰، ص۳۴۳).</ref> و اساساً راه درونی کردن این‌گونه امور انجام دادن الزام و اجبار نیست. افزون بر این، الزام و اجبار باید با [[رفق و مدارا]] و ایجاد رغبت همراه باشد و مراعات شرایط [[روح]] و [[روان آدمی]] و اقبال و [[ادبار]] [[قلب]] او بسیار ضروری است. در غیر این صورت انجام دادن تکالیف دینی نتیجه‌ای جز [[نفرت]] و ملالت نخواهد داشت. امام علی {{ع}} می‌فرماید:

از این رو است که علی {{ع}} در [[نامه]] خود به [[حارث همدانی]] می‌نویسد:

[[تربیت دینی]]، که فقط با [[امر و نهی]] و [[الزام]] و [[اجبار]] ناروا همراه باشد، نتیجه‌ای جز [[هلاکت]] [[دین]] و [[گریز]] متربی از [[دینداری]] و پیوستن به جمع دین‌ستیزان نخواهد داشت. [[امام علی]] {{ع}} در نامه خود به [[مالک اشتر]] می‌نویسد:

=== بی‌توجهی به سایر ابعاد [[تربیت]] ===

ساختار وجودی [[آدمی]]، ساختاری به هم پیوسته و یکپارچه است که تجزی آن جز در فرض ممکن نیست؛ از این رو اگر از [[تربیت عقلانی]]، [[اخلاقی]]، جسمی، [[دینی]] و... سخن به میان می‌آید، به معنای جدا بودن حیطه‌های [[عقلی]] و اخلاقی آدمی نیست. به همین جهت تربیت در هر یک از این حیطه‌ها وقتی مفهوم [[واقعی]] خود را خواهد یافت و کارکرد مطلوب از آن برآورده خواهد شد که با تربیت متوازن و همگون با حیطه‌های دیگر همراه باشد. بنابراین تربیت دینی جز از رهگذر توجه به تربیت عقلی، اخلاقی، جسمی و... امکان‌پذیر نیست. [[انسانی]] که دچار [[تمایلات نفسانی]] و [[کینه]] و [[عداوت]] با دیگران باشد و [[تزکیه]] نیافته باشد، هیچ‌گاه نمی‌تواند [[لذت]] و [[شوق]] عبادت را دریابد و به [[دینداری]] [[حقیقی]] دست یابد. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید:

=== استفاده از [[دروغ]] و خرافه‌پردازی ===

دینداری از هر طریق حاصل نمی‌آید. نمی‌توان برای تربیت دینی افراد به هر روش ناصواب [[تمسک]] جست. حتی اگر از رهگذر استفاده از این روش‌ها، مخاطبان برای مدتی رفتارهای [[دینی]] از خود بروز دهند، این امر هیچ‌گاه دوام نخواهد داشت و چونان کف آبی است که از میان خواهد رفت. از جمله این روش‌ها می‌توان به دروغ اشاره کرد<ref>ر. ک: اسلامی، سیدحسن، «دروغ‌گویی برای ترویج دین»، دین پژوهان، ۱۳۷۹، ص۱۲۴-۱۲۵.</ref> که، متأسفانه، [[بازار]] رایجی در میان [[جوامع اسلامی]] داشته و دارد. امام علی {{ع}} در بیان [[بعثت پیامبران]] می‌فرماید:

=== [[افراط]] در به‌کارگیری روش [[تبشیر]] و [[تخویف]] ===

بدتر از این حالت، وضعیتی است که تشویق‌های مادی و [[دنیوی]]، ابزار رایج در تربیت دینی شود؛ زیرا ثمره این‌گونه تربیت‌ها، نوعی [[تجارت]] و [[معامله]] است و [[بدیهی]] است که تاجر، [[نقد]] را به نسیه نمی‌دهد و چه بسا به همین دلیل از انجام دادن [[اعمال]] [[دینی]] سرباز می‌زند. کسی که از [[ترس]] [[آتش]] سوزان [[جهنم]] [[خدا]] را می‌پرستد یا از ترس از دست دادن موقعیت‌های مادی و دنیوی به انجام دادن تکالیف دینی تن می‌دهد، از [[فهم]] حقیقت دین و دینداری باز می‌ماند. از این رو است که [[امام علی]] {{ع}} این دو شیوه دینداری را ناقص و کم‌ارزش می‌داند و تربیت دینی را دارای مبنای دیگری می‌داند که همان [[درک]] [[حقیقی]] خداوند و [[شایستگی]] برای [[پرستش]] است:

=== اکتفا به انباشتن معلومات [[دینی]] ===

بنابراین اگر در تربیت دینی به ایجاد و تقویت [[اعتقادات دینی]] اهتمام نشد، و به پرسش‌های متربیان پاسخ‌های لازم داده نشد و با آنان به سبب بیان [[پرسش‌ها]] برخوردهای ناصواب صورت گرفت، و در نتیجه فضای [[شبهه]] بر [[جامعه]] [[حاکم]] شد، باید در [[انتظار]] زوال و افول [[دینداری]] بود؛ زیرا دینداری مرهون [[معرفت]] [[ناب]] است و بی‌آن، [[معرفت حقیقی]] نیز حاصل نخواهد گشت. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید:

# [[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[محمد علی حاجی‌ ده‌آبادی|حاجی‌ ده‌آبادی، محمد علی]]، [[آسیب‌شناسی تربیت دینی (مقاله)| مقاله «آسیب‌شناسی تربیت دینی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]

[[رده:تربیت]]

[[رده:دین]]