بندگی خدا در معارف و سیره علوی: تفاوت میان نسخه‌ها

همه چیز در برابر [[عظمت]] او [[خاضع]] و در مقابل [[سلطه]] و قدرتش رام و فرمانبردار است<ref>بحارالانوار، ج۳۸، ص۵۵۷.</ref>.[[ دنیا]] و [[آخرت]] [[مطیع]] اویند و [[آسمان‌ها]] و [[زمین‌ها]] کلید خود را به او داده‌اند و درختان سرسبز، بامداد و شامگاه برای او [[سجده]] می‌کنند<ref>بحارالانوار، ج۳۸، ص۵۵۷.</ref>.

عبودیت خاص یا عبودیت ارادی، عبارت است از حالت [[تسلیم]] در برابر خداوند و اینکه خود را مملوک و [[عبد]] او بدانیم و برای خویش انانیت و [[استقلال]] قائل نشویم. [[قرآن]] درباره [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} می‌فرماید: «هنگامی که پروردگارش به او گفت:[[ تسلیم]] شو، گفت: به [[پروردگار]] جهانیان تسلیم شدم»<ref>{{متن قرآن|إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ}} «آنگاه که پروردگارش بدو فرمود: فرمانبردار باش» سوره بقره، آیه ۱۳۱.</ref>. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در آغاز [[وصیت]] خود، با اقتباس از [[قرآن کریم]]، می‌فرماید: {{متن قرآن|قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«بگو: بی‌گمان نمازم و نیایشم و زندگیم و مرگم از آن خداوند پروردگار جهانیان است» سوره انعام، آیه ۱۶۲.</ref><ref>محمودی، محمدباقر، نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج۲، ص۷۴۵.</ref> [[امام صادق]]{{ع}} در پاسخ به این [[پرسش]] که حقیقت عبودیت چیست، می‌فرماید: «خود را مالک و [[مدبر]] خویش ندانستن و به [[فرمان‌های الهی]] [[گردن نهادن]]»<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۲۲۵. (نقل به معنا).</ref>. عبودیت ارادی نیز - چون عبودیت عام - از [[ربوبیت الهی]] سرچشمه می‌گیرد: «به عبودیت خود [[اقرار]] می‌کنم و به ربوبیت او [[شهادت]] می‌دهم»<ref>فرازی از خطبه پیامبر{{صل}} در غدیر خم. (نیشابوری، ابن فتال، روضة الواعظین، ج۱، ص۹۲).</ref>. [[ربوبیت خداوند]] بر هر پدیده‌ای متناسب با آن پدیده است.[[ انسان]]، که از ویژگی [[آگاهی]] و [[اراده]] برخوردار است، بر دو نوع ربوبیت جای دارد: ربوبیت عام که مربوط به امور [[تکوینی]] است، و ربوبیت خاص که مربوط به امور اختیاری است. عبودیت انسان نسبت به [[ربوبیت]] گونه نخست، جبری و غیر اختیاری است، اما عبودیتش نسبت به ربوبیت گونه دوم، انتخابی و اختیاری است. همچنان‌که پدیده‌ها با [[عبودیت]] ذاتی خود و تحت [[سنت‌ها]] و [[قوانین الهی]] به کمال می‌رسند،[[ انسان]] نیز با عبودیت انتخابی [[راه تکامل]] را می‌پیماید و به کمال و [[سعادت]] می‌رسد. [[بندگی]]، دارای ارزشی والا است که منبع و ملاک [[ارزش‌ها]] و [[فضیلت‌ها]] به حساب می‌آید<ref>المیزان. ج۱، ص۱۹۳.</ref>.[[ توکل]]، [[تفویض]]، [[رضا]] و دیگر [[مقامات معنوی]]، همه از این [[حقیقت]] [[ارزشمند]] سرچشمه می‌گیرند. با تثبیت عبودیت در [[نفس انسان]]، او عنوان پرارج «عبدالله» می‌یابد؛ [[مقام]] بلند و رفیعی که [[هدف غایی]] همه [[انبیا]] و [[اولیا]] بوده است. [[خداوند]] از بهترین و [[کامل‌ترین]] [[انسان‌ها]]، یعنی [[پیامبران]]، با عنوان «[[عبد]]» یاد می‌کند: {{متن قرآن|سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ}}<ref>«پاکا آن (خداوند) که شبی بنده خویش را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی - که پیرامون آن را خجسته گردانده‌ایم- برد تا از نشانه‌هایمان بدو نشان دهیم، بی‌گمان اوست که شنوای بیناست» سوره اسراء، آیه ۱.</ref>. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز عبودیت و عبد بودن خویش را بالاترین [[افتخار]] می‌داند<ref>بحارالانوار، ج۳۸، ص۳۴۰. امام صادق{{ع}} می‌فرماید: «خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر این که از او سه تعهد گرفت: نخست اقرار به عبودیت خداوند..».. (الکافی، ج۱، ص۱۴۷).</ref>.

[[روحیه]] عبودیت و [[احساس]] بندگی، موجب می‌شود [[انسان]] در تمام مراحل و ابعاد [[زندگی]]، [[اعمال]] و رفتارش را مطابق خواست و [[رضای الهی]] تنظیم کند و آن چه او را به [[مقام قرب]] [[معبود]] می‌رساند، انجام دهد و این همان [[عبادت]] است. به عبارت دیگر، کسی که عبودیت و [[بندگی خدا]] را پذیرفته است، همواره در تلاش است تا در سایه عبادت، خود را هر چه بیش‌تر به [[خدا]] نزدیک کند. همچنین باید افزود که عبودیت خداوند، راهی صعودی است که منازل و مراتب بسیار دارد؛ از مراتب [[ضعیف]] آغاز می‌شود و تا بدان جا می‌رود که اندر [[وهم]] ناید که آن عبودیت مطلق است. [[عبودیت]] - مانند [[عبادت]] - از نظر کمی و کیفی تجزیه‌بردار است<ref>البته کمیت در عبودیت نیز به نوعی به کیفیت در عبودیت باز می‌گردد.</ref>. ممکن است کسی در برخی امور [[عبد خدا]] باشد و در برخی امور چنین نباشد. همچنین، ممکن است عبودیت[[ انسان]] ناشی از انگیزه‌هایی چون [[خوف و رجا]] باشد و ممکن است از انگیزه‌های متعالی چون [[محبت]] و [[رضا]] سرچشمه گیرد؛ به عبارت دیگر، [[عبد]] دو گونه است: عبد کامل و عبد ناقص، نقصان عبودیت نیز دارای مراتب فراوان است. همین تفاوت در [[مراتب عبودیت]]، به صورت درجات متفاوت در [[بهشت]] جلوه‌گر می‌شود<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۱۶.</ref>.

چنان‌که گفته شد، نخستین شرط برای [[موفقیت]] در عرصه عبادت و عبودیت [[آگاهی]] و [[دانش]] است؛ دانشی که به [[انسان]] [[یقین]] و [[باور]] بخشد. آگاهی سطحی، [[ایمان]] سطحی می‌آورد و ایمان سطحی دستاوردی جز عبودیت سطحی و ناقص به دست نمی‌دهد: «[[رستگاری]] نیست مگر به [[طاعت]]، و طاعت به دانش است»<ref>الکافی، ج۱، ص۱۷.</ref>. اگر انسان [[اهل عبادت]] باشد، اما از [[بینش]] لازم بی‌بهره باشد، عبادتش بی‌وزن و کم‌ارزش است. [[حضرت علی]]{{ع}} می‌فرماید: «در عبادتی که همراه با [[فهم]] نباشد، خبری نیست»<ref>الکافی، ج۱، ص۱۷.</ref>. عبادت [[جاهلانه]] و بی‌محتوا، که بیش‌تر از روی [[عادت]] و نه [[بصیرت]]، انجام می‌شود، از آفات زیان‌بخش [[سلوک معنوی]] است. پس نخستین چیزی که انسان را از عبادت و عبودیت [[محروم]] می‌کند، [[جهل]] است. راه [[مبارزه]] با جهل، [[تعقل]] و [[تفکر]] و کسب دانش و بصیرت است؛ فضیلتی که همواره [[امیرمؤمنان]]{{ع}} بدان سفارش کرده است؛ چنان که می‌فرماید: «سرآغاز عبادت [[خداوند]]، [[معرفت]] او است»<ref>نهج السعاده، ج۳، ص۴۳.</ref>.<ref>[[سید محمد علی مدرسی|مدرسی، سید محمد علی]]، [[عبادت و عبودیت (مقاله)| مقاله «عبادت و عبودیت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۸.</ref>

[[هوای نفس]]، دارای مظاهری گوناگون است و می‌تواند به صورت شهوت‌گرایی، ثروت‌گرایی، [[جاه‌طلبی]]، شهرت‌گرایی و... جلوه‌گر شود. هوای نفس - به هر شکل و صورت -[[چشم]] [[توحیدی]] انسان را می‌بندد و [[دنیاپرستی]] را به جای [[خداپرستی]] و [[بندگی]] دنیا را به جای [[بندگی خدا]] می‌نشاند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}}، در این باره می‌فرماید: {{متن حدیث|مَنْ عَشِقَ شَيْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ}}<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۹.</ref>؛ «کسی که به چیزی [[عشق]] می‌ورزد، چشم او را [[کور]] و قلبش را [[بیمار]] می‌کند و [[عبد]] آن می‌گردد». همچنین با اشاره به [[ناسازگاری]] هوای نفس با [[احساس]] [[لذت]] از [[عبادت]]، می‌فرماید: «چگونه از لذت عبادت بهره‌مند می‌شود کسی که از هوای نفس دم فرونمی‌بندد؟»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۹۹، ۳۱۱.</ref>.<ref>[[سید محمد علی مدرسی|مدرسی، سید محمد علی]]، [[عبادت و عبودیت (مقاله)| مقاله «عبادت و عبودیت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۸.</ref>

پرداختن بیش از حد به ظاهر و شکل عبادت و [[غافل]] شدن از محتوا و جوهرش، [[نقض غرض]] عبادت است. شکل‌گرایی، گاه به صورت وسوسه‌های خطرناک در می‌آید و انسان را بازیچه دست [[شیطان]] می‌کند. عبادت شکلی و ظاهری، که از [[روح]] بی‌بهره است، به [[مقام]] [[مقبولیت]] نمی‌رسد و خیر و [[برکت]] در پی نمی‌آورد. در روایتی که پیش از این گذشت، امیرمؤمنان{{ع}} می‌فرماید: «[[آگاه]] باشید!... در [[قرائت قرآن]] اگر [[تدبر]] نباشد، خبری نیست؛ در عبادتی که [[اندیشیدن]] نباشد، خبری نیست»<ref>الکافی، ج۱، ص۳۶.</ref>. همچنین می‌فرماید: «[[نام خدا]] را با [[غفلت]] بر زبان مران... بلکه در حالی که قلبت با زبانت همنوا و همداستان است، نامش را بر زبان آور»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۸.</ref>.<ref>[[سید محمد علی مدرسی|مدرسی، سید محمد علی]]، [[عبادت و عبودیت (مقاله)| مقاله «عبادت و عبودیت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۱۱.</ref>

#[[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[سید محمد علی مدرسی|مدرسی، سید محمد علی]]، [[عبادت و عبودیت (مقاله)| مقاله «عبادت و عبودیت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]