کوفه: تفاوت میان نسخه‌ها

کوفه (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۰۹

۱۰۸ بایت اضافه‌شده ، ‏۲ دسامبر ۲۰۲۳

←‏ترکیب جمعیتی کوفه

دیداریویکی‌متن

Wasity

دیوان‌سالاران، مدیران

۲۲۴٬۸۴۸

ویرایش

@@ خط ۴۱: / خط ۴۱: @@
 ==ترکیب جمعیتی کوفه==
 از آن رو که کوفه در آغاز برای استقرار [[رزمندگان]] [[مسلمان]] [[مأمور]] [[فتوحات]] در قلمرو [[ایران]] [[ساسانی]] تأسیس شد، شمار بسیاری از قبیله‌های گوناگون [[عرب]] شمالی و جنوبی با تنوعی گسترده در کوفه ساکن شدند. اگرچه [[مهاجرت]] عرب‌های [[رزمنده]]، که از دوران [[خلیفه دوم]] آغاز شد، به کوفه منحصر نبود و [[بصره]] و [[شام]] و [[مصر]] را نیز دربر می‌گرفت، هیچ یک از آن بلاد دارای تنوع جمعیتی و قبیله‌ای کوفه نبودند و تقریباً دارای ترکیبی یکدست بودند.
+===ترکیب قبایل ===
 نخستین تقسیم‌بندی [[مردم کوفه]] به دو گروه کلی [[نزاری]] (عرب شمالی) و [[یمنی]] بود که برای اسکان آنان در کوفه به دستور [[سعد بن ابی‌وقاص]] قرعه کشیدند. سوی شرق [[مسجد]]، که مرغوب‌تر بود، به نام یمنی‌ها در آمد و در سوی غرب آن [[نزاری‌ها]] ساکن شدند. بنا به قولی، نخستین ساکنان کوفه هشت هزار نزاری و [[دوازده]] هزار یمنی بودند. سپس سعد بن ابی‌وقاص رزمندگان [[قادسیه]] و پیش از آن را در ده گروه جای داد و آنان را در محله‌هایی میان گذرگاه‌ها و خیابان‌های اصلی و فرعی پیرامون مسجد ساکن ساخت. این رزمندگان، اعم از نزاری و یمنی، از این قبیله‌ها بودند: سُلَیم، [[ثقیف]]، [[هَمْدان]]، تَیْم، [[تَغْلب]]، [[بنی‌اسد]]، [[نَخَع]]، کِنْده، [[اَزْد]]، [[تمیم]]، [[مُحارب]]، اسد، عامر، [[بجاله]]، [[بجیله]]، [[جَدیله]] و جُهَیْنه<ref>ر.ک: طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج ۳، ص۱۴۹؛ حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۴، ص۴۹۰.</ref>.
 پس از مدتی شمار [[نفوس]] برخی قبیله‌های گروه‌های ده‌گانه -به سبب [[هم‌پیمان]] شدن با برخی دیگر- از دیگران بیش‌تر شد و در پرداخت [[حقوق]] قبیله‌ها، که به [[میزان]] [[جمعیت]] آنها بسته بود، مشکلاتی پدید آمد. سعد بن ابی‌وقاص موضوع را به [[عمر]] نوشت و عمر دستور داد سازمانی نو پی‌ریزد. سعد در اجرای این دستور گروهی از نسابان و صاحب‌نظران عرب را مأمور کرد که قبیله‌های مختلف ساکن کوفه را برحسب [[قرابت]] در هفت گروه [[سازمان]] دهند<ref>طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۳، ص۱۵۱.</ref>. این تجدید [[سازمان]] آشکارا به [[دوران پیش از اسلام]] یا طرح سنتی [[عربی]] بازمی‌گشت که در آن [[قبایل]] یا طرایف هر [[قبیله]]، اتحادیه‌های [[سیاسی]] به شکل ائتلافی [[سست]] و [[بی‌هدف]] بنا می‌کردند<ref>محمد جعفری، سیدحسین، تشیع در مسیر تاریخ، ص۱۲۸.</ref>. بدین‌سان، هفت گروه و وابستگان آنها به این شرح سازمان یافتند:
@@ خط ۶۰: / خط ۶۲: @@
 در این گروه‌بندی نام طوایفی مانند اشعر، مهره و ضبه به چشم می‌آید که در گروه‌بندی [[سعد بن ابی‌وقاص]] نبوده است. این قبایل از نظر شمار، در [[زمان]] [[سعد]] (۱۷ ق.) درخور توجه نبوده‌اند. با این حال، در [[سال ۳۶ ق]]. به اندازه‌ای افزایش یافته بودند که به [[هویت فردی]] نیازمند شدند<ref>محمد جعفری، سیدحسین، تشیع در مسیر تاریخ، ص۱۳۱، به نقل از: لویی ماسینیون، خطط الکوفه.</ref>. همچنین در [[سازماندهی]] سعد، سه گروه یمنی و چهار گروه نزاری وجود داشتند؛ در حالی که در سازمانی که حضرت علی{{ع}} پی‌ریخت، شمار گروه‌های یمنی به چهار افزایش یافت و [[نزاری‌ها]] به سه گروه کاهش یافتند. به نظر می‌رسد که آن حضرت این دو شعبه از [[عرب]] را برحسب شمارشان سازمان داده بود<ref>محمد جعفری، سیدحسین، تشیع در مسیر تاریخ، ص۱۳۱.</ref>. علی{{ع}} در دوران [[خلافت]] خود بر آن بود که [[نظام]] شصت قبیله ساکن در کوفه را در هم بکوبد و [[تفکر]] آنان را از قید و بند [[خون]] و نژاد و قومیت [[آزاد]] کند که به [[شهادت]] رسید<ref>ثقفی، ابو اسحاق، الغارات، ج۱، ص۱۹.</ref>.
+===صحابه ساکن کوفه===
 در میان ساکنان کوفه شماری چشم‌گیر از [[اصحاب پیغمبر اکرم]]{{صل}} به چشم می‌خوردند که برخی از سرشناسان بودند.
 از آغاز پیروزی‌های [[مسلمانان]] در قلمرو [[ایران]] [[ساسانی]]، گروهی از [[اصحاب]] به [[عراق]] آمدند و سپس با اعزام [[سعد بن ابی‌وقاص]] از سوی [[خلیفه دوم]] بسیاری از [[صحابه]] به عراق پای نهادند و با [[بنای شهر کوفه]] در [[سال ۱۷ ق]]. در آن ساکن شدند. سال بعد نیز هشتاد تن دیگر به کوفه آمدند<ref>احمد بن أبی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۰۳.</ref>. در [[سال ۳۶ ق]]. چهارصد نفر از [[مهاجر]] و [[انصار]] در رکاب [[امیر مؤمنان]]{{ع}} به کوفه آمدند که هفتاد نفر از آنان از [[اصحاب بدر]] بودند<ref>مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۷.</ref>. در [[جنگ صفین]] ۲۸۰۰ تن از [[اصحاب پیغمبر]]، که بیشتر مقیم کوفه بودند در [[سپاه امیرمؤمنان]]{{ع}} حضور داشتند<ref>مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۱.</ref>. [[ابونعیم اصفهانی]] روایتی از [[عبدالرحمان بن ابی‌لیلی]] نقل کرده است که نشانه حضور بسیاری از [[برگزیدگان]] صحابه در کوفه است. به گفته او، [[حضرت علی]]{{ع}} روزی در رُحبه، [[مردم]] را [[سوگند]] داد که هر کس از [[پیغمبر]] شنیده است که فرموده: {{متن حدیث|مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ}} برخیزد و [[گواهی]] دهد. [[دوازده نفر]] از [[مجاهدان]] [[جنگ بدر]] برخاستند و بر فرموده [[رسول خدا]]{{صل}} گواهی دادند<ref>ابونعیم اصفهانی، اخبار اصبهان، ج۲، ص۱۲۸.</ref>.
 از صحابه مشهور ساکن در کوفه، که برخی از آنان دارای سهمی در حوادث تاریخ‌ساز بوده‌اند، می‌توان از اینان نام برد: [[عمار یاسر]]، [[سهل بن حنیف]]، [[قرظة بن کعب]]، [[ابوقتادة بن ربعی]]، [[براء بن عازب]]، [[زید بن ارقم]]، [[نعمان بن مقرن]]، [[مغیرة بن شعبه]]، [[ولید بن عقبه]]، [[عبدالله بن مسعود]]، [[سلمان بن ربیعه]]، [[ابوموسی اشعری]]، [[حذیفة بن یمان]]، [[عدی بن حاتم طائی]]، [[جریر بن عبدالله بجلی]]، [[اشعث بن قیس]]، [[هاشم بن عقبة بن ابی‌وقاص]]، [[جبیر بن مطعم]]، [[عمرو بن حمق خزاعی]]، [[سلیمان بن صرد]]، [[خزیمة بن ثابت]]، [[قیس بن سعد بن عباده]]، [[نعمان بن بشیر]]، [[مسیب بن نجبه]] و [[عامر بن واثله]]<ref>ر.ک: براقی، سید حسین، تاریخ الکوفه، ص۳۷۷ - ۳۹۰.</ref>.
+===تابعین ساکن کوفه===
 همچنین شخصیت‌هایی نام‌دار از [[تابعان]] نیز مقیم کوفه بوده‌اند. به عنوان نمونه، از طبقه اول تابعان می‌توان از [[ابوعبدالرحمان عبدالله بن حبیب سلمی]]، [[ربیع بن خثیم]]، [[شریح بن هانی]]، [[ابو عائشه مسروق بن اجدع]]، [[ابوامیه کوفی]]، [[ابووائل اسدی کوفی]] و [[ابوعبدالله کوفی]]، [[ابویحیی کوفی]] و [[ربعی بن خراش]] نام برد.
 مشهورترین تابعان طبقه دوم ساکن در کوفه عبارت بودند از: [[ابواسماء]] تیمی کوفی، [[ابراهیم بن یزید نخعی]]، [[سعید بن جبیر]] و [[شعبی]]. همچنین، [[ابواسحاق سبیعی]]، [[حبیب بن ابی‌ثابت]] اسدی، [[عبدالملک بن عمیر]]، [[ابوعتاب کوفی]]، [[اعمش]]، [[ابواسحاق شیبانی]]، [[ابوالهذیل کوفی]] و [[ابوحنیفه نعمان بن ثابت]] از افراد مشهور طبقه سوم تابعان کوفه بوده‌اند که البته برخی از آنان به [[روزگار]] پس از [[امیرمؤمنان]]{{ع}} تعلق دارند.
-گذشته از [[اعراب]]، بخشی چشم‌گیر از ساکنان کوفه را از همان آغاز [[ایرانیان]] [[مسلمان]] تشکیل می‌داده‌اند که جایگاهی همسان یکدیگر نداشته‌اند. با گذشت [[زمان]]، همه ایرانیان مسلمان ساکن کوفه را «[[موالی]]» خواندند. موالی، برخلاف [[تعالیم اسلام]]، از [[حقوق]] برابر با [[عرب‌ها]] برخوردار نبودند. در [[حقیقت]]، [[مولی]] همیشه از [[عرب]] [[پایین‌تر]] بود. کارهایی را به مولی وامی‌گذاردند که مستلزم [[امانت]] و [[اعتماد]] بود. مولی می‌توانست [[تحصیل علم]] و [[ادب]] کند، ولی هیچ‌گاه به [[مقام]] مهمی نمی‌رسید<ref>جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ج۴، ص۶۸۹.</ref>. نخستین [[تبعیض]] درباره موالی را [[عمر بن خطاب]] رواداشت. او عطای موالی را کمتر از عرب معین کرد و حتی [[سپاه]] [[حمراء]] و [[اسواران]] را، که از [[جنگ]] با [[مسلمانان]] کناره گرفته و بی‌آن‌که [[شکست]] بخورند، [[اسلام]] آورده بودند، با اسیرانی که به هر علت مسلمان می‌شدند، برابر می‌دانست و کم‌تر از عرب می‌شمرد<ref>ر.ک: بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ص۳۱۱.</ref>.
+گذشته از [[عرب‌ها]]، بخشی چشم‌گیر از ساکنان کوفه را از همان آغاز [[ایرانیان]] [[مسلمان]] تشکیل می‌داده‌اند که جایگاهی همسان یکدیگر نداشته‌اند. با گذشت [[زمان]]، همه ایرانیان مسلمان ساکن کوفه را «[[موالی]]» خواندند. موالی، برخلاف [[تعالیم اسلام]]، از [[حقوق]] برابر با [[عرب‌ها]] برخوردار نبودند. در [[حقیقت]]، [[مولی]] همیشه از [[عرب]] [[پایین‌تر]] بود. کارهایی را به مولی وامی‌گذاردند که مستلزم [[امانت]] و [[اعتماد]] بود. مولی می‌توانست [[تحصیل علم]] و [[ادب]] کند، ولی هیچ‌گاه به [[مقام]] مهمی نمی‌رسید<ref>جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ج۴، ص۶۸۹.</ref>. نخستین [[تبعیض]] درباره موالی را [[عمر بن خطاب]] رواداشت. او عطای موالی را کمتر از عرب معین کرد و حتی [[سپاه]] [[حمراء]] و [[اسواران]] را، که از [[جنگ]] با [[مسلمانان]] کناره گرفته و بی‌آن‌که [[شکست]] بخورند، [[اسلام]] آورده بودند، با اسیرانی که به هر علت مسلمان می‌شدند، برابر می‌دانست و کم‌تر از عرب می‌شمرد<ref>ر.ک: بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ص۳۱۱.</ref>.
 [[عثمان]] نیز به شیوه [[عمر]] [[رفتار]] کرد تا سرانجام [[حضرت علی]]{{ع}} به [[خلافت]] رسید. [[موالی]] تنها در دوران خلافت آن حضرت بود که با [[عرب]] برابر شدند. حضرت علی{{ع}} [[مردم]] را در عطا یکسان می‌شمرد و کسی را بر دیگری [[برتری]] نمی‌داد. بدین‌سان، عطای موالی به اندازه عرب رسید که همین باعث رنجش عرب شد. برخی [[مردمان عرب]] بدین کار خرده گرفتند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در پاسخ، چوبی از [[زمین]] برداشت و میان دو انگشت گرفت و فرمود: «همه [[قرآن]] را خواندم و برای [[فرزندان]] اسماعیل بر فرزندان [[اسحاق]] به اندازه این چوب برتری نیافتم»<ref>احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۳۰.</ref>.