نسخ قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

[[پرسش]] اصلی در بحث [[ناسخ و منسوخ]] این است که آیا ممکن است آیه‌ای از [[قرآن]] با [[آیه]] یا هر منبع دیگری از منابع [[احکام]] و [[معارف اسلامی]] مانند [[سنت]]، [[عقل]] و [[اجماع]] [[نسخ]] شود؟ در کنار این پرسش اساسی، مسائل دیگری نیز پیش آمده است که پای مبحث نسخ را به قلمروهای مختلفی چون [[تفسیر]]، [[کلام]]، [[فقه]]، اصول و حتی [[فلسفه دین]] نیز کشانده است. البته نگاه دین‌پژوهان و قرآن‌شناسان به نسخ، هم از نظر ماهیت نسخ و هم از نظر [[فلسفه]] نسخ، متفاوت است. در مباحث بین ادیانی، همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا اساساً امکان دارد که [[خداوند]] [[شریعت]] یا برخی از احکام آن را نسخ کند و از میان بردارد؟ در همین رابطه گفته شده است که [[دانشمندان یهود]] و [[نصاری]] با نسخ در شریعت و [[احکام الهی]] مخالف‌اند و آن را امری غیر ممکن می‌دانند<ref>ر. ک: الناسخ و المنسوخ، ابن حزم، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۶ ﻫ، تحقیق عبد الغفار سلیمان البنداری، ص۸؛ نواسخ القرآن، ابن جوزی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ص۱۴؛ نگاهی به علوم قرآنی، محمد باقر ملکی میانجی، ترجمۀ علی نقی خدایاری، قم، نشر خرّم، ۱۳۷۷ ﻫ. ش، ص۱۴۷؛ بیان در علوم و مسایل کلی قرآن، ابوالقاسم خویی، ترجمۀ محمد صادق نجمی و دیگران، خوی، چاپ پنجم، ۱۳۷۵ ﻫ، ج ۲، ص۱۰.</ref> اما در [[قرآن کریم]] به نسخ [[آیات الهی]] تصریح شده است؛ با این حال، [[مفسران]] در مورد مصادیق آن [[آیات]] [[اختلاف]] نظر دارند<ref>ر. ک. {{متن قرآن|مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}؛ اگر آیه‌ای را نسخ کنیم یا (حکم) آن را واپس افکنیم به از آن یا همگون آن را می‌آوریم؛ آیا ندانسته‌ای که خداوند بر هر کاری تواناست؟؛ سوره بقره، آیه:۱۰۶؛ {{متن قرآن| وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَّكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ}}و چون آیه‌ای را به جای آیه‌ای دیگر آوریم- و خداوند به آنچه فرو می‌فرستد داناتر است- می‌گویند: تو تنها دروغبافی؛ (چنین نیست) بلکه بیشتر آنان نمی‌دانند؛ سوره نحل، آیه:۱۰۱.</ref> در [[روایات]] نیز به وجود [[ناسخ و منسوخ]] در [[قرآن]] و [[احکام شریعت]] تصریح شده است. در دهه‌های اخیر برخی از [[خاورشناسان]] وجود [[آیات]] ناسخ و منسوخ در قرآن را به معنی وجود تناقض در این کتاب دانسته‌اند. در [[دفاع]] از [[شبهات]] این گروه، برخی از [[مسلمانان]] [[نسخ]] در آیات و [[احکام]] قرآن را از اساس [[انکار]] کرده‌اند، اما در طرف مقابل، عده‌ای نه تنها نسخ قرآن با قرآن، بلکه امکان وقوع نسخ قرآن با [[سنت]] را نیز پذیرفته‌اند و در دفاع از آن [[دلایل]] امکان و حکمت‌های وقوع نسخ در قرآن را بیان کرده‌اند. موافقان وقوع نسخ در قرآن باید جوابگوی پرسش‌های زیر باشند:

# آیا پدیده نسخ با [[عقیده]] وجود [[ازلی]] قرآن در [[لوح محفوظ]] سازگار است؟

# آیا نسخ به حوزه [[شریعت]] و [[احکام الهی]] اختصاص دارد یا حوزه‌های دیگر را نیز شامل می‌شود؟

# آیا نسخ در احکام الهی با [[اعتقاد]] به [[علم]] و [[حکمت الهی]] سازگار است؟

# آیا آیاتی از قرآن وجود داشته است که [[تلاوت]] آن نیز نسخ شده و به همین سبب از متن قرآن حذف شده باشد؟

== بررسی معنای [[نسخ]] ==

نسخ به چه معنا است و کاربردهای آن در اصطلاح چیست؟ برای یافتن پاسخ این سؤال، نخست گزارشی از اقوال لغت‌شناسان در معنا و موارد کاربرد نسخ در [[زبان عربی]] ارائه می‌دهیم و آن‌گاه معانی اصطلاحی نسخ را بیان می‌کنیم<ref>محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم، آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی، ص۱۹۳ - ۱۹۸.</ref>.

=== نسخ در لغت ===

نسخ در لغت به معنای زایل‌ کردن است. [[خلیل بن احمد فراهیدی]] می‌گوید: نسخ آن است که چیزی را که مورد عمل بوده، از میان‌ برداری و امری دیگر را [[جانشین]] آن سازی؛ همان طور که آیه‌ای نازل می‌شود و سپس در [[حکم]] آن [[تخفیف]] داده می‌شود و آیه‌ای دیگر می‌آید و آن را نسخ می‌کند <ref>کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، بیروت، مؤسسۀ دار الهجره، ۱۴۱۰ ﻫ، ج ۴، ص۲۰۱.</ref>. [[ابن فارس]] نیز می‌گوید: نسخ یک معنای اصلی دارد، اما در بیان آن تعاریف مختلفی رسیده است؛ برخی گفته‌اند که آن برداشتن چیزی و [[جانشین کردن]] چیز دیگر به جای آن است. برخی گفته‌اند که [[تغییر]] چیزی را نسخ گویند و می‌توان گفت که هر چیزی که به دنبال چیزی دیگر بیاید، آن را نسخ کرده است؛ همان طور که می‌گویند: {{عربی|" إنتَسَخَتِ الشّمْسُ الظِّلَ وَالشَّیْبُ الشَّبابَ‏ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"}}<ref>معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس، قم، مکتبة الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۴ ﻫ، ج ۵، ص۴۲۴.</ref> [[جوهری]] نیز می‌نویسد: [[عرب]] می‌گوید: {{عربی|"نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ"}}؛ یعنی، [[آفتاب]] [[سایه]] را زایل کرد، یا وقتی می‌گوید: {{عربی|"نَسَخَتِ الرّیحُ آثارَ الدّار"}}؛ یعنی، باد آثار [[خانه]] را [[تغییر]] داد. [[نسخ]] آیه‌ای با [[آیه]] دیگر به معنای زایل‌ کردن [[حکم]] آن آیه است<ref>الصحاح، جوهری، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۷ ﻫ، ج ۱، ص۴۳۳.</ref>.

همچنین واژه نسخ در مورد [[نوشتن]] چیزی از روی نوشته دیگر "نسخه‌برداری" و {{عربی|"تَناسُخُ الوَرَثَه"}} "[[جانشینی]] طبقه‌ای از میراثبران به جای طبقه پیشین" نیز به کار می‌رود<ref>کتاب العین، خلیل بن احمد فراهیدی، ج ۴، ص۲۰۱؛ الصحاح، جوهری، ج ۱، ص۴۳۳.</ref>.

گفتنی است که این معانی نیز با معنای اصلی [[ارتباط]] دارد؛ برای نمونه در نسخه‌برداری، گویا نوشته پیشین [[باطل]] می‌شود و نوشته جدید [[جانشین]] آن می‌شود<ref>الفروق اللغویه، ابو هلال عسکری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، ۱۴۱۲ ﻫ، ص۵۳۹.</ref> البته برخی نیز گفته‌اند که نسخ در لغت دو معنا دارد: یکی زایل ‌کردن و دیگری تثبیت صورتِ نوشته‌ای در جای دیگر<ref>ر. ک: نواسخ القرآن، ابن جوزی، ج ۱، ص۲۰.</ref>.

مشتقات واژه نسخ چهار بار در [[قرآن کریم]] به کار رفته است، که در [[آیات]] {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}}<ref> و ما پیش از تو هیچ فرستاده و هیچ پیامبری نفرستادیم مگر اینکه چون آرزو می‌کرد (که دعوتش فراگیر شود) شیطان در آرزوی وی (با وسوسه افکندن در دل مردم خلل) می‌افکند آنگاه خداوند آنچه را که شیطان می‌افکند، از میان برمی‌دارد سپس آیات خود را استوار می‌گرداند و خداوند دانایی فرزانه است؛ سوره حج، آیه:۵۲.</ref>، {{متن قرآن|مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref> اگر آیه‌ای را نسخ کنیم یا (حکم) آن را واپس افکنیم به از آن یا همگون آن را می‌آوریم؛ آیا ندانسته‌ای که خداوند بر هر کاری تواناست؟؛ سوره بقره، آیه:۱۰۶.</ref> به معنای زایل ‌کردن و در [[آیه]] {{متن قرآن|هَذَا كِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيْكُم بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ}}<ref> این کتاب ماست که به راستی (و درستی) با شما سخن می‌گوید، ما آنچه می‌کردید باز می‌نوشتیم؛ سوره جاثیه، آیه: ۲۹.</ref> به معنای نسخه‌برداری است <ref>در آیۀ ۱۵۴ سورۀ اعراف به نوشتۀ روی الواح موسی «نُسخه» اطلاق شده است.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۱۹۳ - ۱۹۸.</ref>

=== [[نسخ]] در اصطلاح ===

# معنای اول آن در مورد سلب [[مشروعیت]] یک [[شریعت]] با شریعت دیگر است؛ چنان‌که به [[اعتقاد]] [[مسلمانان]]، با [[ظهور اسلام]] تمام [[شرایع]] گذشته نسخ شده است و همه [[اهل شرایع]] باید پیرو شریعتِ [[جهان]] ‌شمول و [[جاودانه]] [[اسلام]] باشند.

# معنای دیگرِ آن، به الغای [[احکام]] و [[جانشینی]] آنها با احکامی دیگر در [[شریعت اسلام]] مربوط است. این اصطلاح بیش از هر چیز یک اصطلاح [[فقهی]] و اصولی است.

# معنای سوم آن، نسخ [[آیات]] [[قرآن]] است. مطابق این فرض، ابتدا آیاتی از قرآن نازل شده و سپس، با توجه به برخی [[مصالح]]، [[حکم]] یا حتی متن آن از قرآن حذف شده است. از میان سه معنی مذکور نسخ، تنها اصطلاح اخیر در [[علوم قرآنی]] مطرح است، گرچه گاهی به صورت حاشیه‌ای بحث به دو حوزه دیگر نیز کشیده می‌شود. از آنجا که بیش‌تر مسلمانان نسخ [[تلاوت]] را از اساس [[انکار]] می‌کنند؛ لذا مباحث مربوط به آن را به صورت حاشیه‌ای و در ضمن بحث‌های مربوط به نسخ احکام بررسی می‌کنند.