ابومرثد غنوی در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

نام [[ابومرثد]] ([[جوانمرد]]) بنا بر نظر مشهور تاریخ‌نگاران و صحابی‌نویسان، [[کَنّاز بن حصین بن یربوع]] بود<ref>ابن قانع، ج۲، ص۳۸۹؛ ابن سعد، ج۳، ص۳۴؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ ابن اثیر، ج۶، ص۲۷۶.</ref>. برخی وی را [[حُصین بن کناز]] (یا [[حصن بن کناز]]) دانسته‌اند و [[ابن جوزی]]<ref>تلقیح، ص۱۶۵.</ref> او را ایمن نامیده است. [[نسب]] وی با اندک اختلافی در سلسله [[پدران]]، به بنوغَنّی، تیره‌ای از [[قبیله]] [[قیس بن عیلان بن مضر]] می‌رسد<ref>ابن حزم، ص۲۴۷.</ref>. از [[زمان]] [[تولد]] او خبری نقل نشده، جز اینکه او هم سن [[حمزة بن عبدالمطلب]] و بعدها هم‌پیمان [[حمزه]] بوده است<ref>ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷؛ در کتاب ابن کثیر [ج۶، ص۳۹۰] به اشتباه به جای حمزه، عباس بن عبد المطلب آمده است.</ref>. قیافه ابومرثد را گفته‌اند که پر مو بود و قامتی کشیده داشت<ref>ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷.</ref> و [[رسول خدا]] {{صل}} میان وی و [[عبادة بن صامت]] [[خزرجی]]، [[پیمان برادری]] بست<ref>ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷.</ref>.

ابو مرثد، [[پرچمدار]] نخستین سریه‌ای بود که رسول خدا {{صل}} آن را هفت ماه پس از [[هجرت]]، به همراه سی تن از [[مهاجران]]<ref>و انصار؛ واقدی، ج۱، ص۹.</ref> و به [[فرماندهی]] حمزة بن عبدالمطلب اعزام کرد<ref>ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷.</ref>. او و فرزندش مرثد، در [[نبرد بدر]] حضور داشتند. واقدی<ref>واقدی، ج۱، ص۱۵۳.</ref> آنان را به اعتبار هم پیمانی با حمزه، در شمار هاشمیان شرکت کننده در [[غزوه بدر]] آورده است و می‌گوید: ابوثور از [[بنونوفل بن عبدمناف]] را [[اسیر]] کرد<ref>واقدی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>. به گزارش [[ابن اثیر]]<ref>ابن اثیر، ج۲، ص۳۸۸.</ref>، ابومرثد، ابووداعه سهمی را نیز در [[نبرد بدر]]، [[اسیر]] کرد. [[رسول خدا]] {{صل}} به وی فرمود: «وی را نگه دار که فرزند عاقلی دارد. [[سائب]] فرزند ابووداعه، برای پرداخت فدای وی به [[مدینه]] آمد و چهار هزار ([[درهم]]) برای [[آزادی]] وی پرداخت.

ابومرثد در غزوه‌های [[أحد]]، [[خندق]] و دیگر نبردهای رسول خدا {{صل}} نیز شرکت داشت<ref>ابن سعد، ج۳، ص۳۵؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۳، ص۵۰۶.</ref>.

بنا بر [[روایت]] [[ابوعبدالرحمان سُلَمی]] ([[تابعی]])، [[امام علی]] {{ع}} پیش از [[فتح مکه]]، به همراه [[ابومرثد]] و دیگر سواران، [[ساره]]، جاسوس مکیان را تعقیب کردند و [[امام]]، [[نامه]] [[حاطب بن ابی بلتعه]] را از ساره گرفت. [[حاطب]] در آن نامه، مکیان را از [[حمله]] [[مسلمانان]] [[آگاه]] کرده بود<ref>بخاری، ج۵، ص۱۰ و ج۷، ص۱۳۴؛ احمد بن حنبل، ج۱، ص۱۰۵؛ مسلم، ج۷، ص۱۶۹؛ بیهقی، ج۹، ص۱۴۷.</ref>. [[ابویعلی]]<ref>ابویعلی، ج۱، ص۳۱۸.</ref> و [[ابن حبان]]<ref>ر. ک: صحیح، ج۱۶، ص۵۷.</ref> این خبر را درباره ابومرثد سُلمی (از [[بنی‌سلیم]]) دانسته‌اند. [[بنو سلیم]] نیز تیره‌ای از [[قیس بن عیلان]] بوده<ref>کحاله، ج۱، ص۳۴۵.</ref>، ولی به احتمال، غَنَوی با سُلَمی خلط شده است.

[[ابوهریره]] برای [[ملاقات]] رسول خدا {{صل}} از [[یمن]] به مدینه می‌آمد که در بین راه غلامش را گم کرد. نزد [[حضرت]] بود که [[غلام]] آمد. ابوهریره با دیدن او شعری سرود که فاکهی در کتاب [[اخبار]] [[مکه]]، آن را به نقل از [[مقدم بن حجاج سوائی]] از ابو مرثد دانسته است و [[ابن حجر]]<ref>فتح، ج۵، ص۲۰۳-۲۰۴.</ref> با استناد به آن می‌گوید: ابوهریره به [[شعر]] ابو مرثد [[تمثل]] کرده است. بنا بر این گزارش، دیگران هم به شعر ابو مرثد تمثل می‌کرده‌اند.

از ابومرثد تنها [[حدیث]] {{متن حدیث| لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ، وَ لَا تَجْلِسُوا عَلَيْهَا}}؛ از طریق [[واثلة بن اسقع]] روایت شده<ref>مسلم، ج۳، ص۶۲؛ احمد بن حنبل، ج۴، ص۱۳۵. اختلاف الفاظ روایت را بنگرید: ابن قانع، ج۲، ص۳۹۰.</ref> که در [[فقه شیعه]] و [[سنی]] در مسئله مکان [[نمازگزار]] به آن استناد شده است<ref>ر. ک: طوسی، ج۱، ص۴۹۸؛ علامه حلی، ج۱، ص۲۴۵ و ۲۶۸ و ج۴، ص۳۱۷؛ نوری، ج۵، ص۳۱۴؛ ابن قدامه، ج۱، ص۷۲۰.</ref>. [[مالک]] [[فرزند فاطمه]] دختر [[ابو مرثد غنوی]]، از ابومرثد از [[حمزه]]، دعایی از [[رسول خدا]] {{صل}} مبنی بر درخواست [[رضوان الهی]] نقل کرده است<ref>طبرانی، الدعاء، ص۴۲۴؛ همو، المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۵۱؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۰۶.</ref>.

رسول خدا {{صل}}، [[امام علی]] {{ع}} و مرثد (یا [[زید بن حارثه]]) در [[جنگ بدر]]، به نوبت سوار یک شتر می‌شدند <ref>واقدی، ج۱، ص۲۷.</ref>. همچنین گفته‌اند [[مسلمانان]] دو اسب داشتند: یکی از [[مقداد]] و دیگری از مرثد (یا [[زبیر]])<ref>واقدی، ج۱، ص۲۷؛ حاکم، ج۳، ص۲۲۲۲.</ref>. [[ابن شهرآشوب]]<ref>ابن‌شهرآشوب، ج۱، ص۶۲.</ref> با اشاره به [[اختلاف]] در مرکب سواری آنان، این دو خبر را یکی دانسته و به ابو مرثد نسبت داده است.

انس بن مرثد در [[جنگ]] نین، [[نگهبان]] دره‌ای بود و به [[فرمان]] رسول خدا {{صل}}، جز برای [[نماز]] یا قضای [[حاجت]] از اسب فرود نیامد<ref>بیهقی، ج۲، ص۷ و ج۹، ص۱۴۹.</ref>. برخی<ref>حاکم، ج۳، ص۲۲۱.</ref> این خبر را نیز به ابو مرثد نسبت داده‌اند. نمونه دیگر، [[پرسش]] از جواز و [[حرمت]] خوردن مردار هنگام شدت [[گرسنگی]] است که از ابو مرثد یا مرثد تقل شده است<ref>طبرانی، معجم الکبیر، ج۳، ص۲۵۱؛ بیهقی، ج۹، ص۳۵۶ و قیاس کنید با: احمد بن حنبل، ج۵، ص۲۱۸ و دارمی، ج۲، ص۸۸.</ref>.

ابو مرثد، سال دوازده در دوره [[خلافت ابوبکر]]، در ۶۶ سالگی<ref>ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ طبرانی، معجم الکبیر، ج۱۹، ص۱۹۲.</ref> درگذشت، مکان درگذشت وی را به اختلاف [[مدینه]]<ref>ابن سعد، ج۳، ص۳۵؛ حاکم، ج۳، ص۲۲۱.</ref> و [[شام]]<ref>ابن ابی‌حاتم، ج۴، ص۱۷۴؛ نوری، ج۵، ص۳۱۶.</ref> نقل کرده‌اند. به گفته برخی<ref>ابن حبان، مشاهیر، ص۳۹؛ همو، الثقات، ج۳، ص۴۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۳۰۵.</ref>، وی در [[نبرد]] [[اجنادین]]<ref>سال ۱۳؛ بلاذری، ج۱، ص۱۳۵.</ref> در [[فتح]] [[سرزمین شام]] کشته شده است. به گفته [[یاقوت حموی]]<ref>یاقوت حموی، ج۲، ص۲۹۰.</ref> [[قبر]] کنّاز، ابومرثد بن حصین، در نزدیکی حَلفَبَلتا<ref>حلق بلتا: ابن عساکر، ج۲۶، ص۶۸.</ref>، روستایی نزدیک [[دمشق]] قرار دارد. [[ابن کثیر]]<ref>ابن کثیر، ج۶، ص۳۹۰.</ref> نیز قبر وی را نزدیک دمشق، در مکانی باشکوه وصف کرده که به "قبر کثیر" معروف بوده است. او می‌گوید: نوشته روی قبر را چنین دیدم: {{عربی|"هذا قبر كناز بن الحصين صاحب رسول الله"}}؛ و از [[ابن عساکر]] [[تعجب]] کرده که چرا از [[ابومرثد]] در [[تاریخ]] شام، نام نبرده است. او سپس با عبارت والله اعلم، در انتساب این قبر به أبو مرثد تردید کرده است.

اگر ابو مرثد در دوره [[خلافت ابوبکر]] درگذشته باشد، نباید در شام سکونت گزیده باشد و در شمار [[صحابیان]] شامی درآید. از این رو، [[روایت]] سکونت ابو مرثد در شام<ref>ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۴۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۳۰۵.</ref> در اثر [[آشفتگی]] [[اخبار]] ابو مرثد<ref>ر. ک: حاکم، ج۳، ص۲۲۰.</ref> بوده و با تردید روبه روست. در هر صورت، [[سخن]] [[ابن حزم]]<ref>ابن حزم، ص۲۴۷.</ref> که [[وفات]] وی را در دوره [[خلافت عثمان]] ذکر کرده، صحیح به نظر نمی‌رسد.

[[اشتباه]] شدن اخبار ابو مرثد با اخبار فرزندش مرثد از سویی، و با مرثد زمانی (یا ذماری) از سوی دیگر، آشفتگی اخبار او را پیچیده‌تر کرده است؛ زیرا مرثد زمانی را [[مرثد بن ابی مرثد]] نیز نامیده‌اند. برای مثال، [[پرسش]] از [[شب قدر]] از مرثد<ref>احمد بن حنبل، ج۵، ص۱۷۱؛ ابن ابی شیبه، ج۲، ص۳۹۴ و ج۲، ص۴۸۷؛ ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۲۱۵؛ ابن خزیمه، ج۳، ص۳۲۰.</ref>، در واقع از ابوکثیر، [[مالک بن مرثد]] زمانی است، ولی اوزاعی، این روایت را گاه به مرثد، زمانی به ابن‌مرثد و گاهی به [[ابومرثد]] نسبت داده است<ref>ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۲۱۵؛ مزی، ج۲۷، ص۵۵؛ ابن حجر، تهذیب، ج۱۰، ص۱۹.</ref>، از این رو، [[سخن]] اوزاعی در [[مصیبت]] بار خواندن درگذشت ابو مرثد برای ساکنان [[دمشق]]، به استادش [[مالک]] زمانی مربوط است که منابع، آن را به [[اشتباه]] و در اثر [[شهرت]] مرثد و [[ابو مرثد غنوی]]، درباره ابو مرثد غنوی<ref>ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۴۱۱؛ سمعانی، ج۳، ص۵۵۸؛ ابن عساکر، ج۵۸، ص۳۵۶؛ یاقوت حموی، ج۳، ص۴۲۹؛ مزی، ج۷۵، ص۲۸.</ref> آورده‌اند.<ref>[[حسین حسینیان مقدم|حسینیان مقدم، حسین]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «ابومرثد غنوی»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۱، ص:۵۰۸-۵۰۹.</ref>

[[رده:ابومرثد غنوی]]

[[رده:اصحاب پیامبر]]