ابومرثد غنوی در تاریخ اسلامی

مقدمه

نام ابومرثد (جوانمرد) بنا بر نظر مشهور تاریخ‌نگاران و صحابی‌نویسان، کَنّاز بن حصین بن یربوع بود^[۱]. برخی وی را حُصین بن کناز (یا حصن بن کناز) دانسته‌اند و ابن جوزی^[۲] او را ایمن نامیده است. نسب وی با اندک اختلافی در سلسله پدران، به بنوغَنّی، تیره‌ای از قبیله قیس بن عیلان بن مضر می‌رسد^[۳]. از زمان تولد او خبری نقل نشده، جز اینکه او هم سن حمزة بن عبدالمطلب و بعدها هم‌پیمان حمزه بوده است^[۴]. قیافه ابومرثد را گفته‌اند که پر مو بود و قامتی کشیده داشت^[۵] و رسول خدا (ص) میان وی و عبادة بن صامت خزرجی، پیمان برادری بست^[۶].

بنا بر گفته واقدی، ابومرثد و فرزندش مرثد، پس از هجرت به مدینه در قبا در منزل کلثوم بن هیذم، و بنا بر گفته عاصم بن عمر بن قتاده، در منزل سعد بن خیثمه (بیت العُزّاب) مسکن گزیدند^[۷]. ابوعبدالرحمان سلمی، نام وی را در شمار اصحاب صفه آورده است^[۸].

ابو مرثد، پرچمدار نخستین سریه‌ای بود که رسول خدا (ص) آن را هفت ماه پس از هجرت، به همراه سی تن از مهاجران^[۹] و به فرماندهی حمزة بن عبدالمطلب اعزام کرد^[۱۰]. او و فرزندش مرثد، در نبرد بدر حضور داشتند. واقدی^[۱۱] آنان را به اعتبار هم پیمانی با حمزه، در شمار هاشمیان شرکت کننده در غزوه بدر آورده است و می‌گوید: ابوثور از بنونوفل بن عبدمناف را اسیر کرد^[۱۲]. به گزارش ابن اثیر^[۱۳]، ابومرثد، ابووداعه سهمی را نیز در نبرد بدر، اسیر کرد. رسول خدا (ص) به وی فرمود: «وی را نگه دار که فرزند عاقلی دارد. سائب فرزند ابووداعه، برای پرداخت فدای وی به مدینه آمد و چهار هزار (درهم) برای آزادی وی پرداخت.

ابومرثد در غزوه‌های أحد، خندق و دیگر نبردهای رسول خدا (ص) نیز شرکت داشت^[۱۴].

بنا بر روایت ابوعبدالرحمان سُلَمی (تابعی)، امام علی (ع) پیش از فتح مکه، به همراه ابومرثد و دیگر سواران، ساره، جاسوس مکیان را تعقیب کردند و امام، نامه حاطب بن ابی بلتعه را از ساره گرفت. حاطب در آن نامه، مکیان را از حمله مسلمانان آگاه کرده بود^[۱۵]. ابویعلی^[۱۶] و ابن حبان^[۱۷] این خبر را درباره ابومرثد سُلمی (از بنی‌سلیم) دانسته‌اند. بنو سلیم نیز تیره‌ای از قیس بن عیلان بوده^[۱۸]، ولی به احتمال، غَنَوی با سُلَمی خلط شده است.

ابوهریره برای ملاقات رسول خدا (ص) از یمن به مدینه می‌آمد که در بین راه غلامش را گم کرد. نزد حضرت بود که غلام آمد. ابوهریره با دیدن او شعری سرود که فاکهی در کتاب اخبار مکه، آن را به نقل از مقدم بن حجاج سوائی از ابو مرثد دانسته است و ابن حجر^[۱۹] با استناد به آن می‌گوید: ابوهریره به شعر ابو مرثد تمثل کرده است. بنا بر این گزارش، دیگران هم به شعر ابو مرثد تمثل می‌کرده‌اند.

از ابومرثد تنها حدیث « لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ، وَ لَا تَجْلِسُوا عَلَيْهَا»؛ از طریق واثلة بن اسقع روایت شده^[۲۰] که در فقه شیعه و سنی در مسئله مکان نمازگزار به آن استناد شده است^[۲۱]. مالک فرزند فاطمه دختر ابو مرثد غنوی، از ابومرثد از حمزه، دعایی از رسول خدا (ص) مبنی بر درخواست رضوان الهی نقل کرده است^[۲۲].

گزارش‌های زیر درباره مرثد و فرزندش انس (انیس)، به ابو مرثد نیز منسوب است: آیه ﴿وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ﴾^[۲۳] را مقاتل بن حیان درباره ابو مرثد، و ابن عباس درباره فرزندش مرثد دانسته است^[۲۴].

رسول خدا (ص)، امام علی (ع) و مرثد (یا زید بن حارثه) در جنگ بدر، به نوبت سوار یک شتر می‌شدند ^[۲۵]. همچنین گفته‌اند مسلمانان دو اسب داشتند: یکی از مقداد و دیگری از مرثد (یا زبیر)^[۲۶]. ابن شهرآشوب^[۲۷] با اشاره به اختلاف در مرکب سواری آنان، این دو خبر را یکی دانسته و به ابو مرثد نسبت داده است.

انس بن مرثد در جنگ نین، نگهبان دره‌ای بود و به فرمان رسول خدا (ص)، جز برای نماز یا قضای حاجت از اسب فرود نیامد^[۲۸]. برخی^[۲۹] این خبر را نیز به ابو مرثد نسبت داده‌اند. نمونه دیگر، پرسش از جواز و حرمت خوردن مردار هنگام شدت گرسنگی است که از ابو مرثد یا مرثد تقل شده است^[۳۰].

ابو مرثد، سال دوازده در دوره خلافت ابوبکر، در ۶۶ سالگی^[۳۱] درگذشت، مکان درگذشت وی را به اختلاف مدینه^[۳۲] و شام^[۳۳] نقل کرده‌اند. به گفته برخی^[۳۴]، وی در نبرد اجنادین^[۳۵] در فتح سرزمین شام کشته شده است. به گفته یاقوت حموی^[۳۶] قبر کنّاز، ابومرثد بن حصین، در نزدیکی حَلفَبَلتا^[۳۷]، روستایی نزدیک دمشق قرار دارد. ابن کثیر^[۳۸] نیز قبر وی را نزدیک دمشق، در مکانی باشکوه وصف کرده که به "قبر کثیر" معروف بوده است. او می‌گوید: نوشته روی قبر را چنین دیدم: "هذا قبر كناز بن الحصين صاحب رسول الله"؛ و از ابن عساکر تعجب کرده که چرا از ابومرثد در تاریخ شام، نام نبرده است. او سپس با عبارت والله اعلم، در انتساب این قبر به أبو مرثد تردید کرده است.

اگر ابو مرثد در دوره خلافت ابوبکر درگذشته باشد، نباید در شام سکونت گزیده باشد و در شمار صحابیان شامی درآید. از این رو، روایت سکونت ابو مرثد در شام^[۳۹] در اثر آشفتگی اخبار ابو مرثد^[۴۰] بوده و با تردید روبه روست. در هر صورت، سخن ابن حزم^[۴۱] که وفات وی را در دوره خلافت عثمان ذکر کرده، صحیح به نظر نمی‌رسد.

اشتباه شدن اخبار ابو مرثد با اخبار فرزندش مرثد از سویی، و با مرثد زمانی (یا ذماری) از سوی دیگر، آشفتگی اخبار او را پیچیده‌تر کرده است؛ زیرا مرثد زمانی را مرثد بن ابی مرثد نیز نامیده‌اند. برای مثال، پرسش از شب قدر از مرثد^[۴۲]، در واقع از ابوکثیر، مالک بن مرثد زمانی است، ولی اوزاعی، این روایت را گاه به مرثد، زمانی به ابن‌مرثد و گاهی به ابومرثد نسبت داده است^[۴۳]، از این رو، سخن اوزاعی در مصیبت بار خواندن درگذشت ابو مرثد برای ساکنان دمشق، به استادش مالک زمانی مربوط است که منابع، آن را به اشتباه و در اثر شهرت مرثد و ابو مرثد غنوی، درباره ابو مرثد غنوی^[۴۴] آورده‌اند.^[۴۵]

منابع

حسینیان مقدم، حسین، مقاله «ابومرثد غنوی»، دانشنامه سیره نبوی ج۱

پانویس

↑ ابن قانع، ج۲، ص۳۸۹؛ ابن سعد، ج۳، ص۳۴؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ ابن اثیر، ج۶، ص۲۷۶.
↑ تلقیح، ص۱۶۵.
↑ ابن حزم، ص۲۴۷.
↑ ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷؛ در کتاب ابن کثیر [ج۶، ص۳۹۰] به اشتباه به جای حمزه، عباس بن عبد المطلب آمده است.
↑ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷.
↑ ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷.
↑ ابن سعد، ج۳، ص۳۵.
↑ ابونعیم، ج۱، ص۲۶۰؛ حاکم، ج۳، ص۱۸.
↑ و انصار؛ واقدی، ج۱، ص۹.
↑ ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷.
↑ واقدی، ج۱، ص۱۵۳.
↑ واقدی، ج۱، ص۱۳۹.
↑ ابن اثیر، ج۲، ص۳۸۸.
↑ ابن سعد، ج۳، ص۳۵؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۳، ص۵۰۶.
↑ بخاری، ج۵، ص۱۰ و ج۷، ص۱۳۴؛ احمد بن حنبل، ج۱، ص۱۰۵؛ مسلم، ج۷، ص۱۶۹؛ بیهقی، ج۹، ص۱۴۷.
↑ ابویعلی، ج۱، ص۳۱۸.
↑ ر. ک: صحیح، ج۱۶، ص۵۷.
↑ کحاله، ج۱، ص۳۴۵.
↑ فتح، ج۵، ص۲۰۳-۲۰۴.
↑ مسلم، ج۳، ص۶۲؛ احمد بن حنبل، ج۴، ص۱۳۵. اختلاف الفاظ روایت را بنگرید: ابن قانع، ج۲، ص۳۹۰.
↑ ر. ک: طوسی، ج۱، ص۴۹۸؛ علامه حلی، ج۱، ص۲۴۵ و ۲۶۸ و ج۴، ص۳۱۷؛ نوری، ج۵، ص۳۱۴؛ ابن قدامه، ج۱، ص۷۲۰.
↑ طبرانی، الدعاء، ص۴۲۴؛ همو، المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۵۱؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۰۶.
↑ «با زنان مشرک ازدواج نکنید» سوره بقره، آیه ۲۲۱.
↑ واحدی، ص۴۴؛ ابن جوزی، زاد، ج۱، ص۲۲۱.
↑ واقدی، ج۱، ص۲۷.
↑ واقدی، ج۱، ص۲۷؛ حاکم، ج۳، ص۲۲۲۲.
↑ ابن‌شهرآشوب، ج۱، ص۶۲.
↑ بیهقی، ج۲، ص۷ و ج۹، ص۱۴۹.
↑ حاکم، ج۳، ص۲۲۱.
↑ طبرانی، معجم الکبیر، ج۳، ص۲۵۱؛ بیهقی، ج۹، ص۳۵۶ و قیاس کنید با: احمد بن حنبل، ج۵، ص۲۱۸ و دارمی، ج۲، ص۸۸.
↑ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ طبرانی، معجم الکبیر، ج۱۹، ص۱۹۲.
↑ ابن سعد، ج۳، ص۳۵؛ حاکم، ج۳، ص۲۲۱.
↑ ابن ابی‌حاتم، ج۴، ص۱۷۴؛ نوری، ج۵، ص۳۱۶.
↑ ابن حبان، مشاهیر، ص۳۹؛ همو، الثقات، ج۳، ص۴۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۳۰۵.
↑ سال ۱۳؛ بلاذری، ج۱، ص۱۳۵.
↑ یاقوت حموی، ج۲، ص۲۹۰.
↑ حلق بلتا: ابن عساکر، ج۲۶، ص۶۸.
↑ ابن کثیر، ج۶، ص۳۹۰.
↑ ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۴۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۳۰۵.
↑ ر. ک: حاکم، ج۳، ص۲۲۰.
↑ ابن حزم، ص۲۴۷.
↑ احمد بن حنبل، ج۵، ص۱۷۱؛ ابن ابی شیبه، ج۲، ص۳۹۴ و ج۲، ص۴۸۷؛ ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۲۱۵؛ ابن خزیمه، ج۳، ص۳۲۰.
↑ ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۲۱۵؛ مزی، ج۲۷، ص۵۵؛ ابن حجر، تهذیب، ج۱۰، ص۱۹.
↑ ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۴۱۱؛ سمعانی، ج۳، ص۵۵۸؛ ابن عساکر، ج۵۸، ص۳۵۶؛ یاقوت حموی، ج۳، ص۴۲۹؛ مزی، ج۷۵، ص۲۸.
↑ حسینیان مقدم، حسین، مقاله «ابومرثد غنوی»، دانشنامه سیره نبوی ج۱، ص:۵۰۸-۵۰۹.

[1] ابن قانع، ج۲، ص۳۸۹؛ ابن سعد، ج۳، ص۳۴؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ ابن اثیر، ج۶، ص۲۷۶.

[2] تلقیح، ص۱۶۵.

[3] ابن حزم، ص۲۴۷.

[4] ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷؛ در کتاب ابن کثیر [ج۶، ص۳۹۰] به اشتباه به جای حمزه، عباس بن عبد المطلب آمده است.

[5] ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷.

[6] ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷.

[7] ابن سعد، ج۳، ص۳۵.

[8] ابونعیم، ج۱، ص۲۶۰؛ حاکم، ج۳، ص۱۸.

[9] و انصار؛ واقدی، ج۱، ص۹.

[10] ابن سعد، ج۲، ص۴ و ج۳، ص۳۴؛ ابن قتیبه، ص۳۲۷.

[11] واقدی، ج۱، ص۱۵۳.

[12] واقدی، ج۱، ص۱۳۹.

[13] ابن اثیر، ج۲، ص۳۸۸.

[14] ابن سعد، ج۳، ص۳۵؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۳، ص۵۰۶.

[15] بخاری، ج۵، ص۱۰ و ج۷، ص۱۳۴؛ احمد بن حنبل، ج۱، ص۱۰۵؛ مسلم، ج۷، ص۱۶۹؛ بیهقی، ج۹، ص۱۴۷.

[16] ابویعلی، ج۱، ص۳۱۸.

[17] ر. ک: صحیح، ج۱۶، ص۵۷.

[18] کحاله، ج۱، ص۳۴۵.

[19] فتح، ج۵، ص۲۰۳-۲۰۴.

[20] مسلم، ج۳، ص۶۲؛ احمد بن حنبل، ج۴، ص۱۳۵. اختلاف الفاظ روایت را بنگرید: ابن قانع، ج۲، ص۳۹۰.

[21] ر. ک: طوسی، ج۱، ص۴۹۸؛ علامه حلی، ج۱، ص۲۴۵ و ۲۶۸ و ج۴، ص۳۱۷؛ نوری، ج۵، ص۳۱۴؛ ابن قدامه، ج۱، ص۷۲۰.

[22] طبرانی، الدعاء، ص۴۲۴؛ همو، المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۵۱؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۰۶.

[23] «با زنان مشرک ازدواج نکنید» سوره بقره، آیه ۲۲۱.

[24] واحدی، ص۴۴؛ ابن جوزی، زاد، ج۱، ص۲۲۱.

[25] واقدی، ج۱، ص۲۷.

[26] واقدی، ج۱، ص۲۷؛ حاکم، ج۳، ص۲۲۲۲.

[27] ابن‌شهرآشوب، ج۱، ص۶۲.

[28] بیهقی، ج۲، ص۷ و ج۹، ص۱۴۹.

[29] حاکم، ج۳، ص۲۲۱.

[30] طبرانی، معجم الکبیر، ج۳، ص۲۵۱؛ بیهقی، ج۹، ص۳۵۶ و قیاس کنید با: احمد بن حنبل، ج۵، ص۲۱۸ و دارمی، ج۲، ص۸۸.

[31] ابن عبدالبر، ج۴، ص۳۱۷؛ طبرانی، معجم الکبیر، ج۱۹، ص۱۹۲.

[32] ابن سعد، ج۳، ص۳۵؛ حاکم، ج۳، ص۲۲۱.

[33] ابن ابی‌حاتم، ج۴، ص۱۷۴؛ نوری، ج۵، ص۳۱۶.

[34] ابن حبان، مشاهیر، ص۳۹؛ همو، الثقات، ج۳، ص۴۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۳۰۵.

[35] سال ۱۳؛ بلاذری، ج۱، ص۱۳۵.

[36] یاقوت حموی، ج۲، ص۲۹۰.

[37] حلق بلتا: ابن عساکر، ج۲۶، ص۶۸.

[38] ابن کثیر، ج۶، ص۳۹۰.

[39] ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۴۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۳۰۵.

[40] ر. ک: حاکم، ج۳، ص۲۲۰.

[41] ابن حزم، ص۲۴۷.

[42] احمد بن حنبل، ج۵، ص۱۷۱؛ ابن ابی شیبه، ج۲، ص۳۹۴ و ج۲، ص۴۸۷؛ ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۲۱۵؛ ابن خزیمه، ج۳، ص۳۲۰.

[43] ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۲۱۵؛ مزی، ج۲۷، ص۵۵؛ ابن حجر، تهذیب، ج۱۰، ص۱۹.

[44] ابن ابی‌حاتم، ج۸، ص۴۱۱؛ سمعانی، ج۳، ص۵۵۸؛ ابن عساکر، ج۵۸، ص۳۵۶؛ یاقوت حموی، ج۳، ص۴۲۹؛ مزی، ج۷۵، ص۲۸.

[45] حسینیان مقدم، حسین، مقاله «ابومرثد غنوی»، دانشنامه سیره نبوی ج۱، ص:۵۰۸-۵۰۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

[۴۴]

[۴۵]